Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasārṇavasudhākara · Chapter 3

3.1

268
iti śrīmad-āndhra-maṇḍalādhīśvara-pratigaṇḍa-bhairava-śrīmad-anapota-narendra-nandana-bhuja-bala-bhīma-śrī-siṃha-bhūpāla-viracite rasārṇava-sudhākara-nāmni nāṭyālaṅkāra-śāstre rasikollāso nāma
dvitīyo vilāsaḥ
||2||
(3)
tṛtīyo vilāsaḥ
bhāvakollāsaḥ
sa kṣemadāyī kamalānukūlaḥ
kaṭhora-pārāvata-kaṇṭha-nīlaḥ |
kṛpā-nidhir bhavya-guṇābhirāmaḥ
paraḥ pumān raja-mahīdhra-vāsī

3.2

1
bhavatv iti sambandhaḥ smaraṇīyaḥ |
tad īdṛśa-rasādhāraṃ nāṭyaṃ rūpakam ity api |
naṭasyātipravīṇasya karmatvān nāṭyam ucyate

3.3

2
yathā mukhādau padmāder ārope rūpaka-prathā |
tathaiva nāyakāropo naṭe rūpakam ucyate | 3
tac ca nāṭyaṃ daśa-vidhaṃ vākyārthābhinayātmakam

3.4

4a
tathā ca bhāratīye (18.2-3)-
nāṭakaṃ saprakaraṇam aṅko vyāyoga eva ca |
bhāṇaḥ samavakāraś ca vīthī prahasanaṃ ḍimaḥ |
īhāmṛgaś ca vijñeyo daśadhā nāṭya-lakṣaṇam |

3.5

rasetivṛtta-netāras tat-tad-rūpaka-bhedakāḥ | 4
lakṣitau rasanetārāv itivṛttaṃ tu kathyate

3.6

itivṛtta-kathā-vastu-śabdāḥ paryāya-vācinaḥ | 5
itivṛttaṃ prabandhasya śarīraṃ trividhaṃ hi tat

3.7

khyātaṃ kalpyaṃ ca saṅkīrṇaṃ khyātaṃ rāma-kathādikam | 6
kavi-buddhi-kṛtaṃ kalpyaṃ mālatī-mādhavādikam

3.8

saṅkīrṇam ubhayāyattaṃ lava-rāghava-ceṣṭitam | 7
lakṣyeṣv etat tu bahudhā divya-martyādi-bhedataḥ

3.9

tac cetivṛttaṃ vidvadbhiḥ pañcadhā parikīrtitam | 8
bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryam ity api

3.10

atha bījaḥ-
yat tu svalpam upakṣiptaṃ bahudhā vistṛtiṃ gatam | 9
kāryasya kāraṇaṃ prājñais tad bījam iti kathyate |
uptaṃ bījaṃ taror yadvad aṅkurādi-prabhedataḥ

3.11

10
phalāya kalpate tadvan nāyakādi-vibhedataḥ |
phalāyaitad bhaved yasmād bījam ity abhidhīyate

3.12

11
yathā bāla-rāmāyaṇe prathama-dvitīyāṅkayoḥ kalpite mukha-sandhau svalpo rāmotsāho bījam ity ucyate |
atha binduḥ-
phale pradhāne bījasya prasaṅgoktaiḥ phalāntaraiḥ |
vicchinne yad aviccheda-kāraṇaṃ bindur ucyate

3.13

12
jala-bindur yathā siñcaṃs taru-mūlaṃ phalāya hi |
tathaivāyam upakṣipto bindur ity abhidhīyate

3.14

13
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] tṛtīya-caturthāṅkayoḥ kalpite pratimukha-sandhau nikṣipto rāvaṇa-virodha-mūlaṃ sītā-parigraho bindur ucyate |
atha patākā--
yat pradhānopakaraṇa-prasaṅgāt svārtham ṛcchati |
sā syāt patākā sugrīva-makarandādi-vṛttavat

3.15

14
atha prakarī-
yat kevalaṃ parārthasya sādhakaṃ ca pradeśa-bhāk |
prakarī sā samuddiṣṭā nava-vṛndādi-vṛttavat

3.16

15
patākā-prakarī-vyapadeśo bhāva-prakāśikā-kāreṇoktaḥ, yathā-
yathā patākā kasyāpi śobhākṛc cihna-rūpataḥ |
svasyopanāyakādīnāṃ vṛttāntas tadvad ucyate

3.17

śobhāyai vedikādīnāṃ yathā puṣpākṣatādayaḥ |
tatha rtu-varṇanādis tu prasaṅge prakarī bhavet

3.18

iti (bhāva-prakāśe) |
atha patākā-sthānakāni-
aṅgasya ca pradhānasya bhāvyavasthasya sūcakam |
yad āgantuka-bhāvena patākā-sthānakaṃ hi tat

3.19

16
etad dvidhā tulya-saṃvidhānaṃ tulya-viśeṣaṇam |
tatrādyaṃ tri-prakāraṃ syād dvitīyaṃ tv ekam eva hi |17
evaṃ caturvidhaṃ jñeyaṃ patākā-sthānakaṃ budhaiḥ

3.20

18a
tathā ca bharataḥ (19.31)-
sahasaivārtha-sampattir guṇavaty upacārataḥ |
patākā-sthānakam idaṃ prathamaṃ parikīrtitam

3.21

iti |
yathā ratnāvalyām-
vidūṣakaḥ- bhoḥ ! esā kkhu abarā debī bāsabadattā | (bhoḥ ! eṣā khalu aparā devī vāsavadattā |)
rājā (saśaṅkaṃ ratnāvalī-hastaṃ visṛjati |)
ity atra iyaṃ vāsavattety anenopacāra-prayogeṇa bhāvino vāsavadattā-kopasya sūcanāt sahasārtha-sampatti-rūpam idam ekaṃ patākā-sthānakam |
tathā ca (19.32)-
vacaḥ sātiśayaṃ śliṣṭaṃ kāvya-bandha-samāśrayam |
patākā-sthānakam idaṃ dvitīyaṃ parikīrtitam

3.22

iti |
yathā uttara-rāma-carite (1.38)-
iyaṃ gehe lakṣmīr iyam amṛta-vartir nayanayor
asāv asyāḥ sparśo vapuṣi bahalaś candana-rasaḥ |
ayaṃ kaṇṭhe bāhuḥ śiśira-masṛṇo mauktika-saraḥ
kim asyā na preyo yadi param asahyas tu virahaḥ

3.23

(praviśya) pratīhārī-deva upasthitaḥ |
rāmaḥ-aye kaḥ ? ity atra bhaviṣyataḥ sītā-virahasya sūcanād idaṃ śliṣṭaṃ nāma dvitīyaṃ patākā-sthānakam |
tathā ca (19.33)-
arthopakṣepaṇaṃ yatra līnaṃ sa-vinayaṃ bhavet |
śliṣṭa-pratyuttaropetaṃ tṛtīyam idam iṣyate

3.24

yathā veṇī-saṃhāre (2.23), rājā-
lolāṃśukasya pavanākulitāṃśukāntaṃ
tvad-dṛṣṭi-hāri mama locana-bāndhavasya |
adhyāsituṃ tava ciraṃ jaghana-sthalasya
paryāptam eva karabhoru maoru-yugmam

3.25

(praviśya sambhrāntaḥ) kañcukī-deva bhagnam | deva bhagnam !
rājā-kena ?
kañcukī-deva bhīmena |
rājā-āḥ kiṃ pralapasi ?
ity atra śliṣṭa-pratyuttareṇa kañcuki-vākyena bhāvino duryodhanoru-bhaṅgasya sūcanena śliṣṭottaraṃ nāma tṛtīyam idaṃ patākā-sthānakam |
tathā ca (19.34) -
dvy-artho vacana-vinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvya-yojitaḥ |
upanyāsa-suyuktaś ca tac caturtham udāhṛtam

3.26

iti |
yathā-
uddāmotkalikāṃ vipāṇḍur arucaṃ prārabdha-jṛmbhāṃ kṣaṇād
āyāsaṃ śvasanodgamair aviralair ātanvatīm ātmanaḥ |
adyodyāna-latām imāṃ samadanāṃ nārīm ivānyāṃ dhruvaṃ
paśyan kopa-vipāṭala-dyuti mukhaṃ devyāḥ kariṣyāmy aham

3.27

(ratnāvalyāṃ 2.4)
ity atra viśeṣaṇa-śleṣeṇa bhāvino ratnāvalī-sandarśanasya sūcanāt tulya-viśeṣaṇaṃ nāma caturthaṃ patākā-sthānakam idam |
atha kāryam-
vastunas tu samastasya dharma-kāmārtha-lakṣaṇam | 18
phalaṃ kāryam iti śuddhaṃ miśraṃ vā kalpayet sudhīḥ

3.28

19a
śuddhaṃ, yathā mālatī-mādhave (10.23), kāmandakī-
yat prāg eva manorathair vṛtam abhūt kalyāṇam āyuṣmatos
tat puṇyair mad-upakramaiś ca phalitaṃ kleśo' pi mac-chiṣyayoḥ |
niṣṇātaś ca samāgamo' bhivihitas tvat-preyasaḥ kāntayā
samprītau nṛpa-nandanau yad aparaṃ preyas tad apy ucyatām

3.29

ity atra kāvyopasaṃhāra-ślokena tṛtīya-puruṣārthasyaiva phala-kathanāt śuddhaṃ kāryam idam |
miśraṃ, yathā bāla-rāmāyaṇe (10.104)-
rugṇaṃ cājagavaṃ na cātikupito bhargaḥ sura-grāmaṇīḥ
setuś ca grathitaḥ prasanna-madhuro dṛṣṭaś ca vārāṃ nidhiḥ |
paulastyaś carama-sthitaś ca bhagavān prītaḥ śrutīnāṃ kaviḥ
prāptaṃ yānam idaṃ ca yācitavate dattaṃ kuberāya ca

3.30

ity anenopasaṃhāra-ślokena miśrasya trivarga-phalasya kathanān miśram idam |
pradhānam aṅgam iti ca tad vastu dvividhaṃ punaḥ | 19
pradhānaṃ netṛ-caritaṃ pradhāna-phala-bandhi ca

3.31

kāvye vyāpi pradhānaṃ tad yathā rāmādi-ceṣṭitam | 20
nāyakārtha-kṛd-aṅgaṃ syān nāyaketara-ceṣṭitam

3.32

nityaṃ patākā prakarī cāṅgaṃ bījādayaḥ kvacit | 21
bījatvād bījam ādau syāt phalatvāt kāryam antataḥ

3.33

tayoḥ sandhān a-hetutvān madhye binduṃ prakalpayet | 22
yathāyogaṃ patākāyāḥ prakaryāś ca niyojanam

3.34

atha kāryasya pañcāvasthāḥ-
kāryasya pañcadhāvasthā nāyakādi-kriyā-vaśāt | 23
ārambha-yatna-prāpty-āśā-niyatāpti-phalāgamāḥ |
tatra mukhya-phalodyoga-mātram ārambha iṣyate

3.35

24
yathā bāla-rāmāyaṇe mukha-sandhau rāmasya lokottarotkarṣa-prāptaye vyavasāya-mātram ārambhaḥ |
atha yatnaḥ-
yatnas tu tat-phala-prāptyām autsukyena tu vartanam

3.36

25a
yathā tatraiva pratimukha-sandhau tāṭaka-pātana-bhūta-pati-dhanur-dalanādiṣu rāmasya yatnaḥ |
atha prāpty-āśā-
prāpty-āśā tu mahārthasya siddhi-sadbhāva-bhāvanā[*17]

3.37

25b
[*17] siddha-sad-bhāvanā matā.
yathā tatraiva garbha-sandhau mālavan māyā-prayoga-vana-pravāsa-sītāpaharaṇādibhir antaritāyāḥ rāmasya paramotkarṣa-prāpter dhanur-bhaṅgādi-sugrīva-sandhi-setu-bandhanādibhiḥ siddhi-sad-bhāva-bhāvanā-kathanāt prāpty-āśā |
atha niyatāptiḥ-
niyatāptir avighnena kārya-saṃsiddhi-niścayaḥ

3.38

26a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] vimarśa-sandhau nikhila-rakṣaḥ-kula-nibarhaṇād avighnena rāmasya phala-saṃsiddhi-niścayo niyatāptiḥ |
atha phalāgamaḥ-
samagreṣṭa-phalāvāptir bhaved eva phalāgamaḥ

3.39

26b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] nirvahaṇa-sandhau rāmasya tātājñā-nirbahaṇa-vaira-praśamana-rājyopabhogair lokottara-trivarga-phalasyāvāptiḥ phalāgamaḥ |
atha sandhiḥ-
ekaikasyās tv avasthāyāḥ prakṛtyā caikayaikayā |
yogaḥ sandhir iti jñeyo nāṭya-vidyā-viśāradaiḥ

3.40

27
patākāyās tv avasthānaṃ kvacid asti na vā kvacit |
patākā-virahe bījaṃ binduṃ vā kalpayet sudhīḥ

3.41

28
mukhya-prayojana-vaśāt kathāṅgānāṃ samanvaye |
avāntarārtha-sambandhaḥ sandhiḥ sandhāna-rūpataḥ

3.42

29
(tatra pañca-sandhayo bhavanti-)
mukha-pratimukhe garbha-vimarśāv upasaṃhṛtiḥ |
pañcaite sandhayaḥ
(mukha-sandhis tad-aṅgāni cettham-)
teṣu yatra bīja-samudbhavaḥ

3.43

30
nānā-vidhānām arthānāṃ rasānām api kāraṇam |
tan mukhaṃ tatra cāṅgāni bījārambhānurodhataḥ

3.44

31
upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam |
yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā | 32
udbheda-bhedau karaṇam iti dvādaśa yojayet

3.45

33a
tatropakṣepaḥ-
upakṣepas tu bījasya sūcanā kathyate budhaiḥ

3.46

33b
yathā bāla-rāmāyaṇe pratijñāta-paulastya-nāmani prathae' ṅke-
(tataḥ praviśati viśvāmitra-śiṣyaḥ) śunaḥśepaḥ-prātaḥsavana eva yajamānaṃ draṣṭum icchāmiity upakramyaà rākṣasa-rakṣauṣadhaṃ rāmam ānetuṃ siddhāśramād ayodhyāṃ gatavatā tāta-viśvāmitreṇa yajñopanimantritasya parama-suhṛdaḥ śrotriya-kṣatriyasya sīradhvajasya sva-pratinidhiḥ preṣito' smi ity antena (1.23 padyāt pūrvam] rāvaṇādi-duṣṭa-rākṣasa-śikṣā-lakṣaṇa-rāmotsāhopabṛṃhaka-viśvāmitrārambha-rūpasya bījasya sūcanād upakṣepaḥ |
atha parikaraḥ-
parikriyā tu bījasya bahulīkaraṇaṃ matam

3.47

34a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] (praviśya tāpasa-cchamanā) rākṣasaḥ-
sampreṣito mālyavatām aham adya
jñātuṃ pravṛttiṃ kuśikātmajasya |
purīṃ nimīnāṃ mithilāṃ ca gantuṃ
tāṃ cāpy ayodhyāṃ raghu-rājadhānīm

3.48

(1.23)
kula-putraketi saprasāmad āśliṣṭo' smi ity upakramyaà sa hi naktaṃ-carāṇāṃ nisargāmitro viśvāmitro vrata-caryayā, vīra-vrata-caryayā samartho daśaratho' pi tathāvidha eva eva (1.25 padyād anantaraṃ] ity antena viśvāmitrārambhasya mālyavadādi-vitarka-gocaratvena bahulīkaraṇāt parikaraḥ |
atha parinyāsaḥ-
bīja-niṣpatti-kathanaṃ parinyāsa itīryate

3.49

34b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rākṣasaḥ (puro' valokya)-kathaṃ tāpasaḥ | (pratyabhijñāya) tatrāpi viśvāmitra-dharma-putraḥ śunaḥśepaḥ ity upakramyaà sampraty eva rākṣasa-bhayāt satre dīkṣiṣyamāṇaḥ sa bhagavān goptāraṃ rāmabhadraṃ varītum ayodhyāṃ gataḥ | rākṣasaḥ (sa-trāsaṃ svagatam)-hanta katham etad api niṣpannam | (prakāśam) bhagavan mā kopīḥ ity ādinā (svagatam) kṛtaṃ yat kartavyam | samprati cāra-sañcārasyāyam avasaraḥ (1.27 padyād anantaram] ity antena viśvāmitrānubhāva-kathanāt sarākṣatrāsa-kathanāc ca bīja-niṣpatteḥ parinyāsaḥ |
atha vilobhanam-
nāyakādi-guṇānāṃ yad varṇanaṃ tad vilobhanam

3.50

35a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāvaṇaḥ-
yasyāropaṇa-karmaṇāpi bahavo vīra-vrataṃ tyājitāḥ

3.51

ity upakramya, rāvaṇaḥ (sapratyāśam)-
nirmālyaṃ nayana-śriyaḥ kuvalayaṃ vaktrasya dāsaḥ śaśī
kāntiḥ prāvaraṇaṃ tanor madhumuco yasyāś ca vācaḥ kila |
viṃśatyā racitāñjaliḥ kara-puṭais tvāṃ yācate rāvaṇas
tāṃ draṣṭuṃ janakātmajāṃ hṛdaya he netrāṇi mitrīkuru

3.52

(1.40)
ity antena tad-guṇa-varṇanād vilobhanam |
atha yuktiḥ-
samyak prayojanānāṃ hi nirṇayo yuktir iṣyate

3.53

35b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] paraśurāma-rāvaṇīya-nāmani dvitīyāṅke-
(tataḥ praviśati) bhṛṅgiriṭiḥ (parikrāmann ātmānaṃ nirvarṇya)-aye nirūpatāpi kvacin mahate' bhuyadayāya ity upakramya, bhṛṅgiriṭiḥ-ām, nārada yathā samarthayase | tathā hi-
ekaṃ kailāsam adriṃ kara-gatam akaroc cicchade krauñcam anyo
laṅkām ekaḥ kuberād ahṛta vasataye koṅkaṇānabdhito' nyaḥ |
ekaḥ śakrasya jetā samiti bhagavataḥ kārtikeyasya cānyas
tat kāmaṃ karma-sāmyāt kim aparam anayor madhyagā vīra-lakṣmīḥ

3.54

(2.15)
ity antena rāghava-pratināyakayor bhārgava-rāvaṇayoḥ karma-sāmya-nirṇaya-kathanād yuktiḥ |
atha prāptiḥ-
prājñaiḥ sukhasya samprāptiḥ prāptir ity abhidhīyate

3.55

36a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] nāradaḥ (saharṣaṃ hastam udyamya)-
citraṃ netra-rasāyanaṃ tridaśatāsiddher mahā-maṅgalaṃ
mokṣa-dvāram apāvṛtaṃ mama manaḥ-prahlādanā-bheṣajam |
sākaṃ nāka-purandhirbhir nava-pati-prāpty-utsukābhiḥ surāḥ
sarve paśyata rāma-rāvaṇa-raṇaṃ vakty eṣa vo nāradaḥ

3.56

(2.16)
ity atra nāradasya yuddhāvalokana-harṣa-prāpteḥ prāptiḥ |
atha samādhānaṃ-
bījasya punar ādhānaṃ samādhānam ihocyate

3.57

36b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] bhṛṅgiriṭiḥ-yuddha-ruce mā nirbharaṃ saṃrambhasva | ity upakramya | ayodhyāṃ gatvā paraṃ rāma-rāvaṇīyaṃ yojayiṣyāmi (2.16 padyād anantaram] ity antena rāghavotsāha-bījasya nāradena punar ādhānāt samādhānam |
atha vidhānaṃ-
sukha-duḥkha-karaṃ yat tu tad vidhānaṃ budhā viduḥ

3.58

37a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] prathamāṅke, sītā (sa-sādhvasautsukyam)-ammo rakkhaso tti suṇia saccaṃ sajjhasa-kodahalāṇaṃ majjhe baṭṭāmi | (aṃho rākṣasa iti śrutvā satyaṃ sādhvasa-kautūhalayor antare varte |) ity upakramya sītā-tādasadānaṃdamissāṇaṃ antare ubabisissaṃ (tāta-śatānanda-miśrāṇām antare upavekṣyāmi) | (1.42 padyāt pūrvam] ity antena sītāyāḥ adṛṣṭa-pūrva-rākṣasa-darśanena sukha-duḥkha-vyatikarākhyānād vidhānam |
atha paribhāvanā-
ślāghyaiś citta-camatkāro guṇādyaiḥ paribhāvanā

3.59

37b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe], rāvaṇaḥ (sautsukyaṃ vilokya svagatam)-aho tribhuvanātiśāyi makaradhvaja-sañjīvanaṃ rāmaṇīyakam asyāḥ | tathā hi-
indur lipta ivāñjanena jaḍitā dṛṣṭir mṛgīṇām iva
pramlānāruṇimeva vidrumalatā śyāmeva hema-prabhā |
pāruṣyaṃ kalayā ca kokila-vadhū-kaṇṭheṣv iva prastutaṃ
sītāyāḥ purataś ca hanta śikhināṃ barhāḥ sagarhā iva

3.60

(1.42)
ity upakramya, śatānandaḥ (apavarya)-aho laṅkādhipater apūrva-garva-garimā | yan mamāpi śatānandasya na niścinute cetaḥ | kiṃ bhaviṣyati (1.46 padyād anantaram] ity antena rāvaṇasya sītā-rāmaṇīyaka-darśanena śatānandasya rāvaṇotsāha-darśanena ca tayoś citta-camatkāra-kathanāt paribhāvanā |
athodbhedaḥ-
udghātanaṃ yad bījasya sa udbhedaḥ prakīrtitaḥ

3.61

38a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] dvitīyāṅke, rāvaṇaḥ-traiyāmbakaḥ paraśur eṣa nisarga-caṇḍa (2.36) ity ādi paṭhati | jāmadagnyaḥ-apakurvatāpi bhavatā param upakṛtam | yad eṣa smārito' smīty upakramya (2.44 padyāt pūrvam]-
lokottaraṃ caritam arpayati pratiṣṭhāṃ
puṃsāṃ kulaṃ na hi nimittam udāratāyāḥ |
vātāpitāpana-muneḥ kalaśāt prasūtir
līlāyitaṃ punar amuṣya samudra-pānam

3.62

(2.51)
ity antena gūḍha-śaṅkara-dhanur adhikṣepodghāṭanād vā lokottara-carita-sāmānya-varṇanena tirohita-rāmacandrotsāhodghāṭanād vā udbhedaḥ |
atha bhedaḥ-
bījasyottejanaṃ bhedo yad vā saṅghāta-bhedanam

3.63

38b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāvaṇaḥ (vilokya)-atha yācita-paraśunā paraśurāmeṇa kim abhihitam āsīt |
māyāmayaḥ-trailokya-māṇikya rāmodantam ākarṇayatu svāmī |
paulastyaḥ praṇayena yācata iti śrtuvā mano modate
deyo naiṣa hara-prasāda-paraśus tenādhikaṃ tāmyati |
tad vācyaḥ sa daśānano mama girā dattā dvijebhyo mahī
tubhyaṃ brūhi rasātala-tridivayor nirjitya kiṃ dīyatām

3.64

(2.20)
rāvaṇaḥ-kadā nu khalu paraśurāmo rasātala-tridivayor jetā dātā ca saṃvṛttaḥ | rāvaṇaḥ punaḥ pratigrahītā ca | tatas tvayā kim asau pratyuktaḥ | ity upakramya
māyāmayaḥ-deva prakṛti-roṣaṇo reṇukāputraḥ | tat tam evāgatam aham utprekṣe |
rāvaṇaḥ-priyaṃ naḥ (2.24 padyāt pūrvam] ity antena pratināyaka-rūpa-bhārgava-rāvaṇayor uttejanād bhedaḥ |
atha karaṇam-
prastutārtha-samārambhaṃ karaṇaṃ paricakṣate

3.65

39a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] (2.25 padyād anantaram] ubhāv api cāpāropaṇaṃ nāṭayataḥ ity upakramya ā aṅka-parisamāpteḥ jāmadagnya-rāvaṇayoḥ prastuta-yuddhārambha-kathanāt karaṇam |
atha pratimukha-sandhiḥ-
bīja-prakāśanaṃ yatra dṛśyādṛśyatayā bhavet | 39
tat syāt pratimukhaṃ bindoḥ prayatnasyānurodhataḥ

3.66

iha trayodaśāṅgāni prayojyāni manīṣibhiḥ | 40
vilāsa-parisarpau ca vidhutaṃ śama-narmaṇī

3.67

narma-dyutiḥ pragamanaṃ nirodhaḥ paryupāsanam | 41
puṣpaṃ vajram upanyāso varṇa-saṅgrahanaṃ tathā

3.68

tatra vilāsaḥ-
vilāsaḥ saṅgamārthas tu vyāpāraḥ parikīrtitaḥ

3.69

42
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] vilakṣa-laṅkeśvara-nāmani tṛtīyāṅke (3.21 padyāt pūrvam] rāmaḥ-aye iyam asau sā sītā, yasyāḥ svayaṃ vasumatī mātā yāga-bhūr janma-mandiraṃ indu-śekhara-kārmukāropaṇaṃ ca paṇaḥ | (sa-spṛhaṃ nirvarṇya) ity ārabhya, pratīhāraḥ-
etenoccair vihasitam asau kākalī-garbha-kaṇṭho
laulyāc cakṣuḥ prahitam amunā sāṅga-bhaṅgaḥ sthito' yam |
hārasyāgraṃ kalayati kareṇaiṣa harṣāc ca kiṃcit
straiṇaḥ puṃsāṃ nava-parigamaḥ kāmam unmāda-hetuḥ

3.70

(3.26)
ity antena rāmādīnāṃ sītālambanābhilāṣa-kathanād vilāsaḥ |
atha parisarpaḥ-
pūrva-dṛṣṭasya bījasya tv aṅka-cchedādinā tathā |
naṣṭasyānusmṛtiḥ śaśvat parisarpa iti smṛtaḥ

3.71

43
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] pratīhāraḥ (svagatam)-katham ete kṣatriya-jana-samucite' pi cāpāropaṇa-karmaṇi nikhilāḥ kṣatriyāḥ vitatha-sāmarthyāḥ vartante | tad eṣa param anākalita-sāro vikartana-kula-kumāra āste | yad vā, kim anenāpi-
yasya vajra-maṇer bhede bhidyante loha-sūcayaḥ |
karotu tatra kiṃ nāma nārī-nakha-viḍambanam

3.72

(3.66)
(vicintya) bhavatu | tathāpi saṅkīrtayāmy enam | anākalita-sāro hi vīra-prakāṇḍa-sambhūtiḥ ity upakramya |
hemaprabhā-saṃpaṇṇaṃ ca pia-sahīe pāṇi-ggahaṇam (3.79 padyād anantaram] (sampannaṃ ca priya-sakhyā pāṇi-grahaṇam) ity antena pūrvaṃ tāṭakādi-vadha-dṛṣṭasya paścān nikhila-kṣatriya-durāropa-dhūrjaṭi-cāpāropaṇa-prabhāva-varṇanād naṣṭasya rāmabhadrotsāhasya tad-dhanur-bhaṅga-kriyā-rūpeṇa smaraṇāt parisarpaḥ |
atha vidhutam-
nāyakāder īpsitānām arthānām anavāptitaḥ |
aratir yad bhaved tad dhi vidvadbhir vidhutaṃ matam | 44
athavānunayotkarṣaṃ vidhutaṃ syān nirākṛtiḥ

3.73

45a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] bhārgava-bhaṅga-nāmani caturthe' ṅke, śatānandaḥ-
yasyāste jananī svayaṃ kṣitir ayaṃ yogīśvaras te pitā

3.74

(4.42)
ity ārabhya, rāmaḥ (vicintya svagatam)-rudaty api kamanīyā jānakī-ity antena (4.47 padyād anantaraṃ] sītāyāḥ bandhu-viraha-janitārati-kathanād vidhutam | atha vā matāntareṇa tatraiva, rāmaḥ (samupasṛtya)-bhagavan bhārgava sadayaṃ prasīda ity ārabhya, jāmadagnyaḥ-nābhivādana-prasādyo reṇukā-sūnuḥ (4.58 padyāt pūrvam] ity atra rāmānunayasya bhārgaveṇāsvīkārād vidhūtam |
atha śamaḥ-
arateḥ śamanaṃ taj-jñāḥ śamam āhur manīṣiṇaḥ

3.75

45b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] (4.57 padyāt pūrvaṃ) hemaprabhā-jujjai paphulla-kodūhala-ttaṇaṃ | parasurāma-daṃsaṇeṇa uṇa sasajjha-sattaṇaṃ bhagga-dhana-ddaṇḍa-caṇḍa-caritassa purado rāmacaṃdassa | (yujyate praphulla-kautūhalatvaṃ paraśurāma-daṃśanena punaḥ sa-sādhvasatvaṃ bhagna-dhanur-daṇḍa-caṇḍa-caritasya purato rāmacandrasya) ity atra rāmacandra-parākrama-kathanāt sītāyāḥ arati-śamanāt śamaḥ |
atha narma-
parihāsa-pradhānaṃ yad vacanaṃ narma tad viduḥ

3.76

46
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] tṛtīye' ṅke, rāmaḥ (sakaṇṭha-rodham)-
vācā kārmukam asya kauśika-pater āropaṇāyārpitaṃ
mad-dor-daṇḍa-haṭhāñcanena tad idaṃ bhagnaṃ kṛta-nyak-kṛti |
no jāne janakas tad atra bhagavān vrīḍā-vaśād uttaraṃ
nikṣeptre nata-kandharo bhagavate rudrāya kiṃ dāsyati

3.77

(3.71)
ity atra janakādhipāpalāpena hāsa-pradhānaṃ narma |
atha narma-dyutiḥ-
kopasyāpahnavārthaṃ yad dhāsyaṃ narma-dyutir matā

3.78

46
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] caturthāṅke viśvāmitro jāmadagnyaṃ prati-
rāmaḥ śiṣyo bhṛgubhava bhavān bhāgineyī-suto me
vāme bāhāv uta tad-itare kāryataḥ ko viśeṣaḥ |
divyāstrāṇāṃ tava paśupater asya lābhas tu mattas
tat tvāṃ yāce virama kalahād āryakarmārabhasva

3.79

(4.69)
jāmadagnyaḥ (vihasya) : mātur mātula na kiṃcid antaraṃ bhavato bhavānīvallabhasya ca | (ity upakramya)
rāmaḥ (vihasya) : jāmadagnya ! ekaḥ punar ayaṃ śastra-grahaṇādhikāro yad guruṣv api tiraskāraḥ (tatraiva kiñcit parastāt) ity antena bhārgava-rāghavayoḥ pūjya-viṣaya-krodhāpahnavārthaṃ hāsya-kathanān narma-dyutiḥ |
atha pragamaṇam-
tat tu pragamanaṃ yat syād uttarottara-bhāṣaṇam

3.80

47a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe], rāmaḥ-
kiṃ punar imāḥ sarvaṅkaṣā roṣa-vācaḥ |
sarvatyāgī pariṇata-vayāḥ saptamaḥ padma-yoneḥ

3.81

(4.71)
iti ślokānte jāmadagnyaḥ: tat kim ?
rāmaḥ (sa-khedam) :
yasyācāryakam indu-maulir akarot sa-brahmacārī ciraṃ
jāto yatra guhaś cakāra ca bhuvaṃ yad gīta-vīra-vratām |
tat kodaṇḍa-rahasyam adya bhagavan draṣṭaiṣa rāmaḥ sa te
helojjṛmbhita-jṛmbhakeṇa dhanuṣā kṣatraṃ ca nālaṃ vayam

3.82

(4.72)
jāmadagnyaḥ : sādhu re kṣatriya-ḍimbha, sādhu | ity antena bhārgava-rāghavayor ukti-pratyukti-kathanāt pragamanam |
atha nirodhaḥ-
yatra vyasanam āyāti nirodhaḥ sa nigadyate

3.83

47b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] jāmadagnyaḥ-
pakva-karpūra-niṣpeṣam ayaṃ nirapiṣat trayam |
mama vrīḍāṃ ca caṇḍīśa-cāpaṃ ca svaṃ ca jīvitam

3.84

(4.65)
janakaḥ-kathaṃ sannyasta-śastrasyāpi punar astra-grahaṇa-kṣaṇo vartate ity upakramya,
prahiṇu tad iha bāṇān vārdhakaṃ māṃ dunoti

3.85

(4.67)
daśarathaḥ-bhoḥ sambandhin kṛtaṃ kārmuka-parigraha-vyasanena-ity antena janakasya bhārgava-nimittasya jarā-nimittasya vā vyasanasya kathanād nirodhaḥ |
atha paryupāsanam-
ruṣṭasyānunayo yaḥ syāt paryupāsanam īritam

3.86

48a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] viśvāmitraḥ (jāmadagnyaṃ prati)-
rāmaḥ śiṣyo bhṛgu-suta bhavān bhāgineyī-suto me

3.87

(4.69)
ity atra śloke roṣāndhasya bhārgavasyānunayo viśvāmitreṇa kṛta iti paryupāsanam |
atha puṣpam-
sa-viśeṣābhidhānaṃ yat puṣpaṃ tad iti saṃjñitam

3.88

48b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] tṛtīyāṅke (praviśya) kohalaḥ-
karpūra iva dagdho' pi śaktimān yo jane jane

3.89

[bā.rā. 3.11] ity upakramya,
prakaṭita-rāmāmbhojaḥ kauśikavā sapadi lakṣmaṇānandī |
sura-cāpa-namana-hetor ayam avatīrṇaḥ śarat-samayaḥ

3.90

[bā.rā. 3.16]
ity ante rāmacandra-lakṣaṇārtha-viśeṣābhidhānāt puṣpam |
atha vajram-
vajraṃ tad iti vijñeyaṃ sākṣān niṣṭhura-bhāṣaṇam

3.91

49a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] caturthāṅke, jāmadagnyaḥ-nidarśita-lāghava rāghava tad ākarṇaya yat te karomi-
truṭita-niviḍa-nāḍī-cakravāla-praṇālī-
prasṛta-rudhira-dhārā-carcitoccaṇḍa-ruṇḍam |
maḍamaḍita-mṛḍānī-kānta-cāpasya bhaṅktuḥ
paraśur amara-vandyaḥ khaṇḍayaty adya muṇḍam

3.92

[bā.rā. 4.61]
ity upakramya, yaḥ preta-nāthasyātithyam anubhavitu-kāma ity antena vajra-niṣṭhura-bhāṣaṇād vajram |
athopanyāsaḥ-
yuktibhiḥ sahito yo' rthaḥ upanyāsaḥ sa iṣyate

3.93

49b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] mātaliḥ-ayaṃ hi pitṛ-bhakty-atiśayaḥ paraśurāmasya yad uta reṇukā-śiraś-chedaḥ [4.29 padyād anantaram] ity upakramya-
yad vā te guravo' vicintya-caritās tebhyo' yam astv añjaliḥ

3.94

[bā.rā. 4.33]
ity antena upapattibhiḥ pitur nideśa-karaṇād api mātṛ-vadha-karaṇasyaiva pratipādanād vā gurūṇām avicintya-caritatvopanyāsena sarvopapannatva-pratipādanād vā upanyāsaḥ |
atha varṇa-saṃhāraḥ-
sarva-varṇopagamanaṃ varṇa-saṃhāra ucyate

3.95

50a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] jāmadagnyaḥ (karṇaṃ dattvā ākāśe)-kiṃ brūtha ? kena na varṇitaṃ dāśaratheḥ śaṅkara-kārmukāropaṇam ? ko na vismitas tad-bhaṅgena ? (sākṣepam) (kena na varṇitam ity ādi paṭhati) śṛṇuta bhoḥ |
yaḥ kartā hara-cāpa-daṇḍa-dalane yaś cānumantā nanu
draṣṭā yaś ca parīkṣitā ca ya iha stotā ca vaktā ca yaḥ

3.96

[bā.rā. 4.56]
ity upakramya-
rāmo rāma-mayaṃ svayaṃ guha-sahādhyāyī samanviṣyati

3.97

[bā.rā. 4.57]
ity antena hara-cāpa-dalanasya niṣiddhayā kartṛtayā anumantṛtayā stotṛtayā ca rāghava-viśvāmitra-pīrādi-parāmarśena brāhmaṇa-kṣatriyādi-varṇānāṃ saṅgrahaṇād varṇa-saṃhāraḥ |
atha garbha-sandhiḥ-
dṛṣṭādṛṣṭasya bījasya garbhas tv anveṣaṇaṃ muhuḥ | 50b
atrāpy ācāpatākānurodhād aṅgāni kalpayet

3.98

abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ | 51
saṅgrahaś cānumānaṃ ca toṭakādhibale tathā |
udvegaḥ sambhramāksepau dvādaśaiṣāṃ tu lakṣaṇam

3.99

52
tatrābhūtāharaṇam-
abhūtāharaṇam tat syād vākyaṃ yat kapaṭāśrayam

3.100

53a
yayā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] unmatta-daśānana-nāmani pañcamāṅke mālyavān (hasitvā)-vṛddha-buddhir hi prathamaṃ paśyati caramaṃ kāryam | yan mayā dhūrjaṭi-dhanur-adhikṣepataḥ prabhṛti mati-cakṣuṣā dṛṣṭam eva yad uta daśakandharo' nusandhāsyati sītā-haraṇam |
māyā-mayaḥ : tatas tataḥ ?
mālyavān: tataś ca mayā mandodarī-pitur māyā-guror mayasya prathama-śiṣyo viśārada-nāmā yantra-kāraḥ sa-bahumānaṃ niyuktaḥ sītā-pratikṛti-karaṇāya | viracitā ca sā rāvaṇopacchandanārtham | abhihitaṃ ca-
sūtra-dhāra-calad-dāru-gātreyaṃ yantra-jānakī |
vaktrastha-śārikālāpa laṅkendraṃ vañcayiṣyati

3.101

[bā.rā. 5.5]
ity upakramya, rāvaṇaḥ (punar nirūpya śārikādhiṣṭhita-vaktraṃ sītā-pratikṛti-yantraṃ): aho matimān māyāmayaḥ | chālito' si janaka-rāja-putryāḥ pratikṛti-samarpaṇena (5.20 padyād anantaram] ity antena mālyavat kapaṭa-vākya-saṃvidhānād abhūtāharaṇam |
atha mārgaḥ-
mārgas tattvārtha-kathanam

3.102

53b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] nirdoṣa-daśaratha-nāmani ṣaṣṭhāṅke māyā-mayaḥ-ārya kim api dviṣatām apy āvarjakam udātta-jana-caritam | paśya-
krūra-kramā kim api rākṣasa-jātir ekā
tatrāpi kārya-parateti mayi prakarṣaḥ |
rāmeṇa tu pravasatā pitur ājñayaiva
bāṣpāmbhasām aham apīha kṛto rasajñaḥ

3.103

[bā.rā. 6.9]
ity upakramya, māyāmayaḥ-tataś ca vāmadeva-prabhṛtibhir mantribhir yathā-vṛttam abhidhāya sapādopagrahaṃ nivārito' pi tad idam abhidhāya prasthitaḥ-
mayā mūrdhni prahve pitur iti dhṛtaṃ śāsanam idaṃ
sa yakṣo rakṣo vā bhavatu bhagavān vā raghupatiḥ |
nivartiṣye so' haṃ bharata-kṛta-rakṣāṃ raghupurīṃ
samāḥ samyaṅ nītvā vana-bhuvi catasraś ca daśa ca

3.104

[bā.rā. 6.11]
ity antena rāma-pravāsa-viṣayasya māyamaya-duḥkhasya satyasyaiva vyaktatvād vā māyāmayādeḥ kapaṭatva-jñāne' pi rāmacandreṇa satyatayāṅgīkārād vā mārgaḥ |
atha rūpam-
rūpaṃ sandeha-kṛd vacaḥ

3.105

53b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] ṣaṣṭhāṅke kaikeyī (sodvegam)-paṇamāmi bhaavadiṃ saraūṃ jā pubbaṃ dīsamāṇā ṇayaṇa-pīūsa-gaṇḍūsa-kabalaṃ kareṃti asi | sā saṃpadaṃ hālāhala-kabaḍa-paḍirūbā paḍihāadi | kiṃ puṇa me aojjhā-daṃsaṇe bi akāraṇa-pajjāulaṃ hiaaṃ | [praṇamāmi bhagavatīṃ sarayūṃ yā pūrvaṃ dṛśyamānā nayaṇa-pīyūṣa-gaṇḍūṣa-kavalaṃ kurvatī āsīt, sā samprataṃ hālāhala-kavala-pratirūpā pratibhāti | kiṃ punar me ayodhyā-darśane' pi akāraṇa-paryākulaṃ hṛdayam |]
ity upakramya, daśarathaḥ (akarṇitakena)-
etac chrānta-vicitra-catvara-pathaṃ viśrānta-vaitālika-
ślāghā-ślokam aguñji-mañju-murajaṃ vidhvasta-gīta-dhvani |
vyāvṛttādhyayanaṃ nivṛtta-sukavi-krīḍā-samasyaṃ namad-
vidvadvad vāda-kathaṃ kathaṃ puram idaṃ mauna-vrate vartate

3.106

[bā.rā. 6.12]
ity antena kaikeyī-daśarathayor ayodhyā-viṣaya-viṣāda-vitarka-vinyāsād rūpam |
athodāharaṇam-
sotkarṣa-vacanaṃ yat tu tad udāharaṇaṃ matam

3.107

54a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] asama-parākrama-nāmani saptamāṅke vibhīṣaṇaḥ-sakhe sugrīva ! atiśaśāṅka-śekharam idam āceṣṭitaṃ rāmadevasya yad anena-
nirvāṇaṃ jala-pāna-pīḍana-balair yasmin yugāntānalair
yasyābhāti kukūla-murmura-mṛduḥ kroḍe śikhī bāḍavaḥ |
tasyāpy asya kṛśānu-saṅkrama-kṛta-jyotiḥ-śikhaṇḍaiḥ śarair
dattaś caṇḍa-davāgni-ambara-vidhir devasya vārāṃ-nidheḥ

3.108

(7.32)
ity upakramya, samudraḥ-tarhi bāla-nārāyaṇaṃ rāmam evopasarpāmaḥ | na hi rākāmṛgāṅkam antareṇa candra-maṇer ānanda-jala-niṣyandaḥ (7.36 padyād pūrvam] ity antena samudra-kṣobhaka-rāmacandrotsāhotkarṣa-kathanād udāharaṇam |
atha kramaḥ-
bhāva-jñānaṃ kramo yad vā cintyamānārtha-saṅgatiḥ

3.109

54b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] ṣaṣṭhāṅke [6.4 padyād anantaram] mālyavān (smṛti-nāṭikena)-na jāne kiṃ hi vṛttaṃ kaikeyī-daśarathayoḥ |
(upasarpitakena) māyamayaḥ-jayatv āryaḥ |
śūrpaṇakhā-jedu jedu kaṇiṭṭhamādām aho | [jayatu jayatu kaniṣṭha-mātāmahaḥ |]
mālyavān-atha kiṃ vṛttaṃ tatra ?
māyamayaḥ-yathādiṣṭam āryeṇa | ity upakramya |
mālyavān (saharṣam)-tarhi vistarataḥ kathyatām |
ity antena mālyavac cintā-samakālam eva śūrpaṇakhā-māyāmayayor upagamanād vā mālyavato vilambāsahābhiprāya-parijñānavatā māyāmayena niṣpannasya kāryasya saṅkṣepa-kathanād vā kramaḥ |
atha saṅgrahaḥ-
saṅgrahaḥ sāmadānārtha-saṃyogaḥ parikīrtitaḥ

3.110

55a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] saptamāṅke, samudraḥ (sābhyarthanam)-
indur lakṣmīr amṛta-madire kaustubhaḥ pārijātaḥ
svar-mātaṅgaḥ sura-yuvatayo deva dhanvantariś ca |
manthāmreḍaiḥ smarasi tad idaṃ pūrvam eva tvayātta
sampraty abdhiḥ śṛṇu jala-dhanas tvāṃ prapannaḥ praśādhi

3.111

[bā.rā. 7.36]
rāmaḥ (sagauravam)-bhagavan ratnākara ! namas te | ity upakramya,
samudraḥ-yathā saptamo vaikuṇṭhāvatāraḥ [7.44 padyāt pūrvam] ity antena samudra-rāmacandrayoḥ paraspara-priya-vacana-saṅgrahaṇāt saṅgrahaḥ |
atha anumānam-
arthasyābhyūhanaṃ liṅgād anumānaṃ pracakṣate

3.112

55b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe, 7.21 padyāt pūrvam] pratīhārī (samantād avalokya)-katham ayam anyādṛśa iva lakṣyate' mburāśiḥ |
vandī (yathopalakṣita-mārgeṇa sa-camatkāraṃ puro' valokya)-paśya | vilīyamāna-jala-mānuṣa-mithunam atyartha-kadarthyamāna-śaṅkhinī-yūtham ity upakramya,
pratīhārī-
āṃ jñātaṃ dhāmni vārāṃ raghupatir
viśikhāḥ prajvalantaḥ patanti

3.113

[bā.rā. 7.30]
ity antena samudra-kṣobha-liṅgānumita-rāmotsāhārtha-kathanād anumānam |
atha toṭakam-
saṃrambhaṃ tu vacanaṃ saṅgirante hi toṭakam

3.114

56a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] hanumān-yathādiśati svāmī | (sarvato' valokya)-
dṛpyad-vikrama-kelayaḥ kapi-bhaṭāḥ śṛṇvantu sugrīvajām
ājñāṃ mauli-niveśitāñjali-puṭāḥ sator iha vyūhane |
dor-daṇḍa-dvaya-tāḍana-ślatha-dharā-bandhoddhṛtān bhūdharān
ānetuṃ sakalāḥ prayāta kakubhaḥ kiṃ nāma vo duṣkaram

3.115

[bā.rā. 7.46]
ity upakramyāṅka-parisamāpteḥ kapi-rākṣasādi-saṃrambha-kathanāt toṭakam |
atha adhibalam-
budhair adhibalaṃ proktaṃ kapaṭenātivañcanam

3.116

56b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] ṣaṣṭhāṅke [6.5 padyāt pūrvam] māyāmayaḥ-athaikadā dayita-sneha-mayyā kaikeyyā samam asurānīka-vijayāya pūrita-suhṛn-manorathe daśarathe tgirviṣṭapa-tilaka-bhūtaṃ puruhūtaṃ prabhāvavati samupasthitavati tad-rūpa-dhāriṇau kuvalayābhirāmaṃ rāmaṃ saparicchadaṃ chalayituṃ ayodhyāṃ śūrpaṇakhā ahaṃ ca prāptavantau | ity upakramya,
mālyavān-kim asādhyaṃ vaidagdhyasya [6.5 padyād anantaraṃ] ity antena māyāmaya-śūrpaṇakhābhyāṃ kapaṭa-veṣa-dhāraṇena rāma-vāmadeva-vañcanād adhibalam |
atha udvegaḥ-
śatru-vairādi-sambhūtaṃ bhayam udvega ucyate

3.117

57a
yathā tatraiva [6.56 padyāt pūrvam] (tataḥ praviśati gaganārdhāvataraṇa-nāṭitakena ratna-śikhaṇḍaḥ)-svasti mahārāja-daśarathāya |
daśarathaḥ-api kuśalaṃ vayasyasya jaṭāyoḥ |
ratnaśikhaṇḍaḥ-priya-suhṛd-upayogena | na punaḥ śarīreṇa |
daśarathaḥ-bhadra samupaviśya kathyatām | vyākulo' smi ity upakramya,
kosalyā-hā debba tue kida-viḍaṃbaṃ samatthiaṃ baṇa-gadaṃ rāhava-kuṭuṃbaṃ | [hā deva tvayā kṛta-viḍambaṃ samarthitaṃ vana-gataṃ rāghava-kuṭumbam | ]
sumitrā-ṇa kebalaṃ baṇa-gadaṃ | bhubaṇa-gadaṃ bi | [na kevalaṃ vana-gataṃ | bhuvana-gatam api |] (6.70 padyād anantaraṃ] ity antena mātṛ-gata-bhīter upanyāsād udvegaḥ |
atha sambhramaḥ-
śatru-vyāghrādi-sambhūtau śaṅkātrāsau ca sambhramaḥ

3.118

57b
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] vāmadevaḥ (sāsraṃ svagatam)-
he mad-vāṇi nijāṃ vimuñca vasati drāg dehi yātrāṃ bahiḥ
(rājānaṃ prati prakāśam)
deva stambhaya cetanāṃ śravaṇayor abhyeti śuṣkāśaniḥ |
(dampatī śaṅkāṃ nāṭayataḥ) vāmadevaḥ-
tvad-rūpād vipināya cīvaradharo dhanvī jaṭī śāsanaṃ
rāmaḥ prāpya gataḥ kutaścana vanaṃ saumitri-sītā-sakhaḥ

3.119

[bā.rā. 6.13]
ubhau mūrcchataḥ | vāmadevaḥ-deva samāśvasihi |
daśarathaḥ (samāśvāsya)-kena punaḥ kāraṇena ity upakramya,
daśarathaḥ-vatsa rāmabhadra manye mamaiva malayācala-nivāsinaḥ priya-vayasyasya jaṭāyor api śoka-śaṅkur ayaṃ sarvaṅkaṣo bhaviṣyati | [6.55 padyād anantaram] ity antena kausalyā-daśarathādīnāṃ rakṣas-tarakṣu-haryakṣa-prabhṛti-sañcaraṇa-dāruṇāraṇyādiṣu rāma-pravāsa-viṣaya-śaṅkā-trāsānuvṛtti-kathanāt sambhramaḥ |
atha ākṣepaḥ-
garbha-bīja-samākṣepam ākṣepaṃ paricakṣate

3.120

58a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] pañcamāṅke [5.74 padyād anantaraṃ] (praviśya apaṭīkṣepeṇa chinna-nāmā kṛtāvaguṇṭhanā) śūrpaṇakhā (sākrandaṃ pādayor nipatya)-ajja ekka-mādua pekkha takkhaa-cūḍāmaṇī uppāḍido | baḍavāṇala-jālā-kalāpaaṃ ghuṃtalidaṃ | dasakaṇṭha-kaniṭṭha-bahiṇie accāhidaṃ | [ārya eka-mātṛka prekṣasva takṣaka-cūḍāmaṇir utpāṭitaḥ | baḍavānala-jvālā-kalāpakaṃ cūrṇitam | daśakaṇṭha-kaniṣṭha-bhaginyā atyāhitam |] ity upakramya,
rāvaṇaḥ (prakāśam)-tataḥ kiṃ tasyāḥ ?
śūrpaṇakhā-sāpi laṃkessarassa samucidatti abaharaṃtī tehiṃ kābālia-bbada-joggā kidaṃhi | [sāpi laṅkeśvarasya samuciteti vyavaharantī taiḥ kāpālika-vrata-yogyā kṛtāsmi |]
ity antena aṅkānta-gata-bhāgena sakala-devatā-tejas tiraskaraṇa-rāvaṇātiśaya-varṇanā-garbhīkṛtasya rāmotsāhasya śūrpaṇakhā-karṇa-nāsā-nikṛntana-rūpeṇa samudbhedād ākṣepaḥ |
atha vimarśa-sandhiḥ-
yatra pralobhana-krodha-vyasanādyair vimṛśyate | 58b
bījārtho garbha-nirbhinnaḥ sa vimarśa itīryate

3.121

prakarī-niyatāptyānuguṇyād atrāṅga-kalpanam | 59
apavādo' tha sampheṭo vidrava-drava-śaktayaḥ

3.122

dyuti-prasaṅgau chalana-vyavasāyau nirodhanam | 60
prarocanā vicalanam ādānaṃ syus trayodaśa

3.123

atha apavādaḥ-
tatrāpavādo doṣāṇāṃ prakhyāpanam itīryate

3.124

61
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] aṣṭamāṅke vīra-vilāsa-nāmani [ādau] (tataḥ praviśato rākṣasau) ekaḥ-sakhe durmukha kim api mahān sattva-bhraṃśo daśakaṇṭhasya yat kumāra-siṃhanāda-vadham apy ākarṇya na śokaṃ kṛto nāpy amarṣaḥ | ity upakramya,
trijaṭā-kahaṃ deveṇa diṇṇo lajjā-deīe jalāṃjalī | [kathaṃ devena datto lajjā-devyai jalāñjaliḥ |] [8.10 padyād anantaram] ity antena rāvaṇa-gata-durbuddhi-doṣa-prakhyāpanād apavādaḥ |
atha sampheṭaḥ-
doṣa-saṅgrathitaṃ vākyaṃ sampheṭaṃ sampracakṣate

3.125

62a
yathā tatraiva, sumukhaḥ (janāntikam)-sakhe durmukha ! kim api śauryātireko rāmānujasya yad amunā nikumbhilāṃ prasthitasya kumāra-meghanādasya sandiṣṭam, yad uta-
yāvan naiva nikumbhilāya-janataḥ siddhe havir lehini
prāpta-syandana-bāṇa-cāpa-kavacaḥ svaṃ manyase durjayam |
vaidehī-viraha-vyathā-vidhurite' py ārye vidhāya krudho
vandhyās tāvad ayaṃ sa śakra-vijayiṃs tvāṃ lakṣmaṇo jeṣyati

3.126

[bā.rā. 8.15]
ity upakramya, nepathye-
sītā-priyaṃ ca daliteśvara-kārmukaṃ ca
bāli-druhaṃ ca racitāmbudhi-bandhanaṃ ca |
rakṣohaṇaṃ ca vijigīṣu-vibhīṣaṇaṃ ca
rāmaṃ nihatya caraṇau tava vanditāhe

3.127

[bā.rā. 8.47]
ity antena, lakṣmaṇendrajit-kumbhakarṇānāṃ roṣa-vākya-grahaṇāt sampheṭaḥ |
atha vidravaḥ-
virodha-vadha-dāhādir vidravaḥ parikīrtitaḥ

3.128

62b
yathā tatraiva (8.48 padyād anantaraṃ] sumukhaḥ-deva padātilavaḥ sumukhas tu manyate lakṣmaṇa-didhakṣayā kumāra-meghanādena pāvakīyaḥ śaraḥ saṃhita iti upakramya,
(dakṣiṇataḥ) sumukhaḥ-ayam aparaḥ kṣate kṣārāvasekaḥ |
ākarṇākṛṣṭa-cāponmukha-viśikha-śikhā-śekharaḥ śūla-pāṇir
bibhrāṇo bhairavatvaṃ bahula-kalakalārāva-raudrāṭṭa-hāsaḥ |
dhyātaḥ saumitri-ṇātha prasarad-urutarottāla-vetāla-mālas
tad-vaktrād utpatadbhiḥ samajani śikhibhir bhasmasād indrajic ca

3.129

[8.85]
(rāvaṇo mūrcchati sarve yathocitam upacaranti |) rāvaṇaḥ (mūrcchā-viccheda-nāṭitakena) ity antena kapisenāvikṣobha-sugrīva-nirodha-kumbhakarṇa-vadhendrajid-bhasmīkaraṇa-rāvaṇa-mūrcchādi-saṅkathanād vidravaḥ |
atha dravaḥ-
guru-vyatikramaṃ prāha dravaṃ tu bharato muniḥ

3.130

63a
yathā tatraiva, karaṅkaḥ-
dhik śauṇḍīrya-madoddhataṃ bhuja-vanaṃ dhik candrahāsaṃ ca te
dhig vaktrāṇi nikṛtta-kaṇṭha-valaya-prītendu-maulīni ca |
nidrā-lāvatighasmare pratidinaṃ svāpān mahā-medure
pratyāśā cira-vismṛtāyudha-vidhau yat kumbhakarṇe sthitā

3.131

[bā.rā. 8.74]
ity atra svāminor daśakaṇṭha-kumbhakarṇayor anujīvinā rākṣasena nindā-karaṇād dravaḥ |
atha śaktiḥ-
utpannasya virodhasya śamanaṃ śaktir iṣyate

3.132

63
yathā tatraiva rāvaṇa-vadha-nāmani navamāṅke [9.49 padyād pūrvam], purandaraḥ-yat kulācala-sandoha-dahana-karmaṇi bhagavān kālāgnirudraḥ ity upakramya,
nepathye-
bāṇair lāñchita-ketu-yaṣṭi-śikharo mūrcchā-namat-sārathir
māsāsvādana-lubdha-gṛdhra-vihaga-śreṇībhir āsevitaḥ |
rakṣo-nātha-mahā-kabandha-patana-kṣuṇṇākṣa-daṇḍo hayair
heṣitvā smṛta-mandurāsthiti-hṛtair laṅkāṃ ratho nīyata

3.133

[bā.rā. 9.56]
ity antena niravaśeṣa-pratināyaka-bhūta-rāvaṇa-kaṇṭhotsādana-kathanena virodha-śamanāt śaktiḥ |
atha dyutiḥ-
dyutir nāma samuddiṣṭā tarjanodvejane budhaiḥ

3.134

64a
yathā tatraiva aṣṭamāṅke, rāvaṇaḥ (ūrdhvam avalokya)-kim ayam atisatvaraḥ sura-samājaḥ ? śaṅke katipaya-yātudhāna-vadhān tāpasaṃ prati prīyate | (sa-krodha-tarjanam)
harṣotkarṣaḥ kim ayam amarāḥ kṣudra-rakṣo-vadhād vas
tan me doṣṇāṃ vijita-jagatāṃ vikramaṃ vistṛtāḥ stha |
kiṃ cādyaiva priya-raṇa-raso bodhyate kumbhakarṇas
tūrṇaṃ jetā sa ca diviṣadāṃ bodhyate meghanādaḥ

3.135

[bā.rā. 8.12]
ity upakramya, nepathye-biraeha keli-ākaḍḍhaṇa-pāḍaṇijjaṃ goura-duvāraṃ, boḍheha bibiha-ppaharaṇa-saṇṇāha-daha-sahassāi | (vracayata kelikākarṣaṇa-pātanīyaṃ gopura-dvāram | vahata vividha-praharaṇa-saṃnāha-daśa-sahasrāṇi |) ity antena devatā-tarjana-laṅkā-pura-janodvejana-kathanād dyutiḥ |
atha prasaṅgaḥ-
prastutārthasya kathanaṃ prasaṅgaḥ parikīrtitaḥ | 64b
prasaṅgaṃ kathayanty anye gurūṇāṃ parikīrtanam

3.136

yathā tatraiva navamāṅke [ādau] (praviśya) yama-puruṣaḥ-tatra-bhavato lulāya-lakṣaṇaḥ sakala-prāṇibhṛtāṃ vihita-nāśasya kīnāśasya kim api viśvātiśāyinī prabhaviṣṇutā ity upakramya,
daśarathaḥ-bhagavan gīrvāṇa-nātha sa-prasādam ito nidhīyantāṃ dṛṣṭayaḥ | [9.18 padyāt pūrvam] ity antena yama-purandarādi-pūjya-saṅkīrtanād vā prastuta-rākṣasa-vadha-rūpasyārthasya prapañcanād vā prasaṅgaḥ |
atha chalanam[*18]-
avamānādi-karaṇaṃ kāryārthe chalanaṃ viduḥ

3.137

65
[*18] nātya-śāstre atra chādana iti saṃjñā prāpyate |
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] cāraṇaḥ (karṇaṃ dattvā ākāśe)-kim āha rāmabhadraḥ | re re rākṣasa-putra-
yad gaurī-caraṇābjayoḥ prathamatas tyakta-praṇāma-kriyaṃ
premārdreṇa sa-vibhrameṇa ca purā yenekṣitā jānakī |
lūnaṃ te tad idaṃca rākṣasa-śiro jātaṃ ca śāntaṃ manaḥ
śeṣa-ccheda-vidhis tu samprati paraṃ svar-vandin-mokṣāya me

3.138

[bā.rā. 9.10]
kim āha rāvaṇaḥ ? re re kṣatriyā-putra sulabha-vibhrama-carma-cakṣur asi ity upakramya,
rāmaḥ-tad ittham abhidhānam apavitraṃ te vaktram | ito nirviśatu vadha-śuddhim [9.46 padyād anantaram] ity antena rāma-rāvaṇābhyāṃ parasparāvamānana-karaṇāt chalanam |
atha vyavasāyaḥ-
vyavasāyaḥ sva-sāmarthya-prakhyāpanam itīryate

3.139

66a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe]-
bho laṅkeśvara dīyatāṃ janakajā rāmaḥ svayaṃ yācate
ko' yaṃ te mati-vibhramaḥ smara nayaṃ nādyāpi kiṃcid gatam |
naivaṃ cet khara-dūṣaṇa-triśirasāṃ kaṇṭhāsṛjā paṅkilaḥ
patrī naiṣa sahiṣyate mama dhanur jyā-bandha-bandhūkṛtaḥ

3.140

[bā.rā. 9.19]
ity upakramya-kim āha rāvaṇaḥ ? re re mānuṣī-putra ! ayam asau akṣatriyo rāvaṇaḥ | kṣatriyo rāmaḥ | tad atra dṛśyatām | kataro vineyaḥ | kataro vinetā iti | kim āha rāmabhadraḥ ? haṃho amānuṣī-putra ! kṣatriyo rāmaḥ | ayam asau akṣatriyo rāvaṇaḥ | tad atra dṛśyatāṃ kataro vineyaḥ, kataro vinetā [9.26 padyād anantaraṃ] ity antena rāma-rāvaṇābhyāṃ sva-sāmarthya-prakhyāpanād vyavasāyaḥ |
atha virodhanam-
virodhanaṃ nirodhoktiḥ saṃrabdhānāṃ parasparam

3.141

66
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe tasminn eva sthāne] cāraṇaḥ-katham amarṣitābhyāṃ rāma-rāvaṇābhyāṃ pratyupakrāntam iṣu-varṣādvaitam ity upakramya, cāraṇaḥ-nanv ayam oṃkāro rāvaṇa-śiro-maṇḍala-cchedana-vidyāyāḥ [9.39 padyād anantaram] ity antena saṃrabdhayo rāma-rāvaṇayoḥ divyāstra-prayoga-rūpa-paraspara-saṃrodha-karaṇād virodhanam |
atha prarocanā-
siddhavad bhāvino' rthasya sūcanā syāt prarocanā

3.142

67a
yathā tatraiva aṣṭamāṅke [8.16 padyād anantaram], karaṅkaḥ (janāntikam)-sakhe kañkāla devaḥ kumbhakarṇaṃ prabodhayati | na punar ātmānam | kiṃ ca prayatnena bodhito' py asau rāmeṇa punaḥ śāyitavya eva |
kaṅkālaḥ-maṇṇe bibhīsaṇaṃ bajjia sabbassa bi esā gaī | [manye vibhīṣaṇaṃ varjayitvā sarvasyāpy eṣā gatiḥ |]
karaṅkaḥ-tathaiva | ity atra bhaviṣyataḥ kumbhakarṇādi-rākṣasa-nāśasya kaṅkāla-karaṅkābhyāṃ siddhavat niścitya sūcanāt prarocanā |
atha vicalanam-
ātma-ślāghā vicalanam

3.143

67c
yathā tatraiva, karaṅkaḥ-kim āha kumbhakarṇaḥ-
āstāṃ dhanuḥ kim asinā parato bhusuṇḍī-
cakrair alaṃ bhavatu paṭṭiśam udgarādyaiḥ |
dhāvat-plavaṅga-pṛtanā-kabala-krameṇa
yāsyāmy ahaṃ suhitatāṃ ca ripu-kṣayaṃ ca

3.144

[bā.rā. 8.37]
(punaḥ pṛcchati rāvaṇaḥ) sādhu vatsa, sādhu | satyaṃ mad-anujo' si, ity upakramya-
anena laṅkā yad akāri mat-purī
hanūmato gātra-gatena bhasmasāt |
nijāparādha-praśamāya tad dhruvaṃ
niṣevituṃ mām upayāti pāvakaḥ

3.145

[bā.rā. 8.48]
ity antena rāvaṇa-kumbhakarṇābhyām ātma-ślāghā kṛteti vicalanam |
atha ādānaṃ-
ādānaṃ kārya-saṅgrahaḥ

3.146

67d
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] navamāṅke purandaraḥ-sakhe daśaratha katham ayam ananya-sadṛśākāro rāmabhadra-puruṣakāraḥ | ataś ca-
nirdagdha-tripurendhano' stu giriśaḥ krauñcācala-cchedane
pāṇḍityaṃ viditaṃ guhasya kim u tāv ajñāta-yuddhotsavau |
lūtvā paṅka-jalāvamānana-vanaṃ vīrasya laṅkā-pater
vīrāṇāṃ caritādbhutasya parame rāmaḥ sthitaḥ sīmani

3.147

[bā.rā. 9.57]
ity upakramya-
raṇa-rasika-sura-strī-mukta-mandāra-dāmā
svayam ayam avatīrṇo lakṣmaṇa-nyasta-hastaḥ |
viracita-jaya-śabdo vandibhiḥ syandanāṅgād
dinakara-kula-lakṣmī-vallabho rāmabhadraḥ

3.148

[bā.rā. 9.59]
ity antena nikhila-bhuvana-bādhā-śamana-rūpa-rāvaṇa-vadha-sampādita-dharmādi-lakṣaṇa-kārya-viśeṣa-saṅgrahaṇād ādānam |
atha nirvahaṇa-sandhiḥ-
mukha-sandhyādayo yatra vikīrṇā bīja-saṃyutāḥ |
mahat-prayojanaṃ yānti tan-nirvahaṇam ucyate

3.149

68
sandhi-virodhau grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇe prasādaś ca |
ānanda-samaya-kṛtayo bhāṣopagūhane tadvat

3.150

69
atha pūrva-bhāva-sayujāv upasaṃhāra-praśastī ca |
iti nirvahaṇasyāṅgāny āhur amīṣāṃ tu lakṣaṇaṃ vakṣye

3.151

70
tatra sandhiḥ-
bījopagamanaṃ sandhiḥ

3.152

71a
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāghavānanda-nāmani daśamāṅke [ādau] (tataḥ praviśati saśokā) laṅkā-hā duddhara-taba-visesa-paritosidārabindāsaṇa tihubaṇekkamalla dasa-kaṇṭha hā helā-bandīkida-mahinda mehanāda hā samara-saṃraṃbha-suppasaṇṇa kuṃbha-kaṇṇa kahiṃsi dehi me paḍibaaṇaṃ | [hā durdhara-tapo-viśeṣa-paritoṣitāravindāsana tribhuvanaika-malla daśakaṇṭha ! hā helā-bandīkṛta-mahendra meghanāda ! hā samara-saṃrambha-suprasanna ! kumbhakarṇa kvāsi dehi me prativacanam |] ity upakramya,
(praviśya satvarā) alakā-sakhi dharma-jetari vibhīṣaṇe' pi netari tatrabhavatī sa-śoka-śaṅkur iva |
laṅkā-jaṃ tiṇetta-mittassa ṇaarī bhaṇadī | [yat trinetra-mitrasya nagarī bhaṇati |] [10.2 padyāt pūrvam] ity antena duṣṭa-rākṣasa-śikṣā-rūpa-rāmotsāha-bījopagamanāt sandhiḥ |
atha virodhaḥ-
kāryānveṣaṇaṃ virodhaḥ syāt

3.153

71b
yathā tatraiva, nepathye-
rudrāṇi lakṣmi varuṇāni sarasvati dyauḥ
sāvitri dhātri sakalāḥ kula-devatāś ca |
śuddhy-arthinī viśati śuṣmaṇi rāma-kāntā
tat saṃnidhatta sahasā saha loka-pālaiḥ

3.154

[bā.rā. 10.2]
ity upakramya, laṅkā-aho devadāṇaṃ bi sīdāpakkha-bādo | adhavā sabbo guṇesu rajjadi | ṇa sarīresu | [aho devatānām api sītā-pakṣapātaḥ | athavā sarvo guṇeṣu rajyati | na śarīreṣu |] [10.8 padyād anantaram] ity antena sītā-śuddhi-rūpa-kāryānveṣaṇād virodhaḥ |
atha grathanam-
grathanaṃ tad-upekṣepaḥ

3.155

71c
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe]-
baddhaḥ setur lavaṇa-jaladho krodha-vahneḥ samittvaṃ
nītaṃ rakṣaḥ-kulam adhigatāḥ śuddhimantaś ca dārāḥ |
tenedānīṃ vipina-vasatāveṣa pūrṇa-pratijño
diṣṭyāyodhyāṃ vrajati dayitā-prītaye puṣpakeṇa

3.156

[bā.rā. 10.15]
tad bhoḥ sakala-plavaṅga-yūtha-patayaḥ ity ārabhya,
sampreṣitaś ca hanumān bharatasya pārśvaṃ
laṅkāṅganācakita-netra-nirīkṣita-śrīḥ |
yāty eṣa vārinidhi-laṅghana-dṛṣṭa-sāro
rājyābhiṣeka-samayocita-kārya-siddheḥ

3.157

[bā.rā. 10.16]
ity antena rāmābhiṣeka-rūpa-parama-kāropekṣād grathanam |
atha nirṇayaḥ-
syād anubhūtasya nirṇayaḥ kathanam

3.158

71d
yathā tatraiva [bāla-rāmāyaṇe] rāmaḥ (apavārya)-
ayyasmad-agra-kara-yantra-nipīḍitānāṃ
dhārāmbhasāṃ smarasi majjana-keli-kāle |
subhru tvayā nija-kucābharaṇaika-yogyam
atrābja-valli-dalam āvaraṇāya dattam

3.159

[bā.rā. 10.76]
kiṃ ca-
tad iha kalaha-kelī saikate narmadāyāḥ
smarasi sutanu kiṃcin nau parādhīna-suptam |
uṣasi jala-samīra-preṅkhaṇācārya-kāryaṃ
tad anu madana-mudrāṃ tac ca gāḍhopagūḍham

3.160

[bā.rā. 10.77]
ity atra rāmeṇa svānubhūtārtha-kathanān nirṇayaḥ |
atha paribhāṣā-
paribhāṣā tv anyonyaṃ jalpanam athavā parivādaḥ

3.161

72a
yathā tatraiva [10.92 padyād anantaram] sītā-ajja-utta dasakaṇṭha-ṇisūaṇa vārāṇasī-saṃkittaṇeṇa sumarābidamhi akkhiāṇaddaṃ jaṇaṇī-bhūdaṃ mihilāṃ mahā-ṇāarīṃ | [ārya-putra daśakaṇṭha-nisūdana vārāṇasī-saṅkīrtanena smāritāsmi akṣy-ānandaṃ jananī-bhūtaṃ mithilāṃ mahā-nāgarīm |] ity upakramya,
vibhīṣaṇaḥ-iha hi khalu kṣatriyāntakarasya bhaṅgo bhārgava-muner dattaḥ |
sugrīvaḥ-
apāṃ phenena tṛpto' sau snātaś candrikayā ca saḥ |
yad aprasūta-kauśalyaṃ kṣatraṃ kṣapitavān muniḥ

3.162

[bā.rā. 10.94]
ity antena sītā-rāma-vibhīṣaṇa-sugrīvāṇām anyonya-saṃjalpanena vā sugrīveṇa bhārgava-parīvāda-sūcanād vā paribhāṣaṇam |
atha prasādaḥ-
śuśrūṣādi-prāptaṃ prasādam āhuḥ prasannatvam

3.163

72b
yathā tatraiva, rāmaḥ (hastam udyamya)-
haṃho puṣpaka-vāyu-vega-muninā dhūmaḥ puraḥ pīyate
chāyāṃ mā kuru ko' py ayaṃ dina-maṇāv ekāgra-dṛṣṭiḥ sthitaḥ |
dūrād atra bhava pradakṣiṇa-gatiḥ sthāṇor idaṃ mandiraṃ
kiñcit tiṣṭha tapasvinas tava puro yāvat paryānty adhvanaḥ

3.164

[bā.rā. 10.59]
ity upakramya, agastyaḥ-
kā dīyatāṃ tava raghūdvaha samyag-āśīr
niṣkaṇṭakāni vihitāni jaganti yena |
āśāsmahe nanu tathāpi saha sva-vīrair
bhū-kāśyapopama-suta-dvitayā vadhūḥ syāt

3.165

[bā.rā. 10.64]
rāmaḥ-param anugṛhītaṃ raghu-kulam ity antena agastya-dattāśīrvāda-rūpa-prasāda-kathanāt prasādaḥ |
atha ānandaḥ-
abhilaṣitārtha-samāgamam ānandaṃ prāhur ācāryāḥ

3.166

73a
yathā tatraiva, rāmaḥ-haṃho vimāna-rāja vimucya vasudhā-savidha-vartinī gatiṃ kiñcid uccair bhava | kutūhalinī jānakī divya-loka-darśana-vyatikarasya | (ūrdhva-gati-nāṭikena)
yathā yathārohati baddha-vegaṃ
vyomnaḥ śikhāṃ puṣpakam ānatāṅgi |
mahāmbudhīnāṃ valayair viśālais
tathā tathā saṅkuciteva pṛthvī

3.167

[bā.rā. 10.22]
sura-cāraṇa-kiṃnara-vidyādhara-kula-saṅkulaṃ gagana-garbham īkṣasva | (praviśya) vidyādharaḥ : ataḥ parama-gamyā asmādṛśāṃ bhuvaḥ | sa ca brahma-loka iti śrūyate |
ity antena sītādīnām abhilaṣita-divya-loka-darśana-rūpārtha-siddher ānandaḥ |
atha samayaḥ-
samayo duḥkha-saṅkṣayaḥ

3.168

73b
yathā tatraiva, bharataḥ : ārya ! rāvaṇa-vidrāvaṇa bharato' ham abhivādaye | ity upakramya (bharata-sugrīva-vibhīṣaṇāḥ parasparaṃ pariṣvajante |) ity antena bandhūnām anyonyāvalokana-pariṣvaṅgādibhir duḥkhāpagama-kathanāt samayaḥ |
atha kṛtiḥ-
kṛtir api labdhārtha-susthirīkaraṇam

3.169

73c
yathā tatraiva, (praviśya) hanumān-deva mattaḥ śruta-vṛttānto vasiṣṭhaḥ samaṃ bharata-śaturghnābhyām anyābhiś ca prakṛtibhir bhavad-abhiṣeka-sajjas tiṣṭhati | ity upakramya, vasiṣṭhaḥ : kā dīyatāṃ tva raghūdvaha samyag āśīr ity ādi paṭhati |
rāmaḥ: ārṣaṃ hi vacanaṃ vibhinna-vaktṛkam api na visaṃvadati yad agastya-vācā vasiṣṭho' pi brūte [10.69 padyād anantaram] ity antena agastya-labdhāśīrvādasya vasiṣṭha-vacana-saṃvādena sthirīkaraṇāt kṛtiḥ |
atha bhāṣaṇam-
mānādyāptiś ca bhāṣaṇam

3.170

73d
yathā tatraiva, vasiṣṭhaḥ-
rāmo dānta-daśānanaḥ kim aparaṃ sītā satīṣv agraṇīḥ
saumitriḥ sadṛśo' stu kasya samare yenedrajin nirjitaḥ |
kiṃ brūmo bharataṃ ca rāma-virahe tat-pādukārādhakaṃ
śatrughnaḥ kathito' grajasya ca guṇair vandyaṃ kuṭumbaṃ raghoḥ

3.171

[bā.rā. 10.102]
ity atra vasiṣṭhena raghu-kuṭumbasya rāmacandrādi-sat-puruṣotpatti-sthānatayā tallakṣaṇa-bahu-māna-prāpti-kathanād bhāṣaṇam |
atha upagūhanam-
upagūhanam adbhuta-prāptiḥ ||170|| 74a
yatha tatraiva, alakā-aho nu khalu bhoḥ pati-vratā-mayaṃ jyotiḥ anabhibhavanīyaṃ jyotir-antaraiḥ | yataḥ,
praviśantyā citācakraṃ jānakyā pariśuddhaye |
na bhedaḥ ko' pi nirṇītaḥ payasaḥ pāvakasya ca

3.172

[bā.rā. 10.9]
(vicintya) ity upakramya, nepathye-
yogīndraś ca narendraś ca yasyāḥ sa janakaḥ pitā |
viśuddhā rāma-gṛhiṇī babhau daśaratha-snuṣā

3.173

[bā.rā. 10.14]
ity antena sītāyāḥ niḥśaṅka-jvalana-praveśa-nirapāya-nirgamana-rūpāścarya-kathanād upagūhanam |
atha pūrva-bhāvaḥ-
dṛṣṭa-krama-kāryasya syād dṛṣṭiḥ pūrva-bhāvas tu

3.174

74b
yathā tatraiva [10.102 padyād anantaram]-vatsa rāmabhadra praśasto muhūrto vartate | tad adhyāssva pitryaṃ siṃhāsanam ity upakramya, vasiṣṭhaḥ-rāmabhadra dhanyo' si | yasya te bhagavān kubero' rthī ity antena vasiṣṭhena rāmabhadrasyābhiṣekāṅgīkaraṇa-kubera-vimāna-pratyarpaṇa-rūpayor arthayor darśanāt pūrva-bhāvaḥ |
atha upasaṃhāraḥ-
dharmārthādy-upagamanād upasaṃhāraḥ kṛtārthatā-kathanam

3.175

75a
yathā tatraiva, vasiṣṭhaḥ-vatsa rāmabhadra kiṃ te bhūyaḥ priyam upakaromi |
rāmaḥ-kim ataḥ priyam asti |
rugṇaṃ cājagavaṃ na cāpi kupito bhargaḥ sura-grāmaṇīḥ
setuś ca grathitaḥ prasanna-madhuro dṛṣṭaś ca vārāṃ nidhiḥ |
paulastyaś caramaḥ sthitaś ca bhagavān prītaḥ śrutīnāṃ kaviḥ
prāptaṃ yānam idaṃ ca yācitavate dattaṃ kuberāya ca

3.176

[bā.rā. 10.104]
ity atra rugṇaṃ cājagavaṃ ity anena bhūta-pati-dhanur dalanena sītādhigama-rūpakām aprāpteḥ paulasytaś caramaḥ sthitaḥ ity anena śaraṇāgata-rakṣaṇena dharma-prāpteḥ prāptaṃ yānam idaṃ cety atra vimāna-ratna-lābhenārtha-prāpteś ca na cāpi kupito bhargaḥ sura-grāmiṇīr ity ādibhiḥ pādānta-vākyaiḥ rāmacandreṇa sva-kṛtārthatā-kathanād upasaṃhāraḥ |
kiṃ ca, rugṇaṃ cājagavaṃ setuś ca grathita ity ādibhyāṃ yuddhotsāha-siddheḥ paulastyaś caramaḥ sthitaḥ ity atra vibhīṣaṇasya pālanena dayā-vīra-siddheḥ yācitavate dattaṃ kuberāya cety anena dānavīra-siddheś ca rāmabhadreṇa svakṛtārthatā-kathanād vā upasaṃhāraḥ |
atha praśastiḥ-
bharataiś carācarāṇām āśīr āśaṃsanaṃ praśastiḥ syāt

3.177

75b
yathā tatraiva, tathā cedam astu bharata-vākyam-
samyak saṃskārra-vidyā-viśadam upaniṣad-bhūtam arthādbhutānāṃ
grathnantu grantha-bandhaṃ vacanam anupatat-sūkti-mudrāḥ kavīndrāḥ |
santaḥ santarpitāntaḥ-karaṇam anuguṇaṃ brahmaṇaḥ kāvya-mūrtes
tat tattvaṃ sāttvikaiś ca prathama-piśunitaṃ bhāvayanto' rcayantu

3.178

[bā.rā. 10.105]
ity atra kavīndrāṇāṃ nirdoṣa-sūkti-grathanāśaṃsanena bhāvakānāṃ ca tad-grantha-bhāvanāśaṃsanena ca sakala-vyavahāra-pravartaka-vāṅmaya-rūpa-jagan-maṅgala-kathanāt praśastir iti sarvaṃ praśastam |
rasa-bhāvānurodhena prayojanam apekṣya ca |
sāphalyaṃ kāryam aṅgānām ity ācāryāḥ pracakṣate

3.179

76
keṣāṃcid eṣām aṅgānāṃ vikalpaṃ kecid ūcire |
mukhādi-sandhiṣv aṅgānāṃ kramo' yaṃ na vivakṣitaḥ

3.180

77
kramasyānādṛtatvena bharatādibhir ādimaiḥ |
lakṣyeṣu vyutkrameṇāpi kathanena vicakṣaṇaiḥ

3.181

78
catuḥ-ṣaṣṭhi-kalā-marma-vedinā siṃha-bhūbhujā |
lakṣitā ca catuḥṣaṣṭhir bāla-rāmāyaṇe sphuṭam

3.182

79
atha sandhy-antarāṇi-
mukhādi-sandhiṣv aṅgānām aśaithilya-pratītaye |
sandhy-antarāṇi yojyāni tatra tatraikaviṃśatiḥ

3.183

80
ācāryāntara-saṃmatyā camatkārodayād api |
vakṣye lakṣaṇam eteṣām udāhṛtim api sphuṭam

3.184

81
sāma-dāne bheda-daṇḍau pratyutpanna-matir vadhaḥ |
gotra-skhalitam ojaś ca dhīḥ krodhaḥ sāhasaṃ bhayam

3.185

82
māyā ca saṃvṛtir bhrāntir dūtyaṃ hetv-avadhāraṇam |
svapna-lekhau madaś citram ity etāny ekaviṃśatiḥ

3.186

83
tatra sāma-
tatra sāma priyaṃ vākyaṃ svānuvṛtti-prakāśanam

3.187

84a
yathā mālavikāgnimitre, rājā-aye na bhetavyam |
mālavikā (sāvaṣṭambham)-jo ṇa bhāadi so mae bhaṭṭiṇī-daṃsaṇe diṭṭha-sāmattho bhaṭṭā | [yo na bibheti sa mayā bhaṭṭinī-darśane dṛṣṭa-sāmarthyo bhartā |]
rājā-
dākṣiṇyaṃ nāma bimboṣṭhi nāyakānāṃ kula-vratam |
tan me dīrghākṣi ye prāṇās te tvad-āśā-nibandhanāḥ

3.188

[mā.a.mi. 4.14]
ity atra rājño vacanaṃ nāma |
atha dānaṃ-
dānam ātma-pratinidhir bhūṣaṇādi-samarpaṇam

3.189

84b
yathā mālatī-mādhave, mālatī-pia-sahi sabbadā sumaridabbahmi | esā bi māhaba-sahatthaṇimmāṇamaṇoharā baula-mālā māladī-ṇibbisesaṃ pia-sahīe daṭṭabbā | sabbadā hiaeṇa a dhāraṇijjā iti | [priya-sakhi ! sarvadā smartavyāsmi | eṣā ca mādhava-sva-hasta-nirmāṇa-manoharā bakula-mālā mālatī-nirviśeṣaṃ priya-sakhyā draṣṭavyā | sarvadā hṛdayena ca dhāraṇiyā iti |] (iti svakaṇṭhād unmucya mādhavasya kaṇṭhe vinyasyantī sahasāpasṛtya sādhvasotkampaṃ nāṭayati |) [6.11 padyād anantaram] |
atra mālatyā martukāmāyāḥ pratinidhitayā lavaṅgikāyāṃ bakulamālā-samarpaṇaṃ dānam |
atha bhedaḥ-
bhedas tu kapaṭālāpaiḥ suhṛdāṃ bheda-kalpanam

3.190

85a
yathā mālatī-mādhave, kāmandakī-
rājñaḥ priyāya suhṛde sacivāya kāryād
dattvātmajāṃ bhavatu nirvṛtimānamātyaḥ |
durdarśanena ghaṭatāmiyam apy anena
dhūma-graheṇa vimalā śaśinaḥ kaleva

3.191

[mā.mā. 2.8]
mālatī (svagatam)-hā tāda tumaṃ bi ṇāma mama ebbaṃ ti sabbahā jidaṃ bhoatihṇāe | [hā tāta tvam api nāma mamaivam iti sarvathā jitaṃ bhoga-tṛṣṇayā |] ity atra kāmandakyā mālatī-taj-janakayor bheda-kalpanaṃ bhedaḥ |
atha daṇḍaḥ-
daṇḍas tv avinayādīnāṃ dṛṣṭyā śrutyātha tarjanam

3.192

85b
dṛṣṭyā, yathā mālatī-mādhave, mādhavaḥ-re re pāpa !
praṇayi-sakhī-salīla-parihāsa-rasādhigatair
lalita-śirīṣa-puṣpa-hananair api tāmyati yat |
vapuṣi vadhāya tatra tava śastram upakṣipataḥ
patatu śirasy akāṇḍayam adaṇḍa ivaiṣa bhujaḥ

3.193

[mā.mā. 5.31]
atrāghora-ghaṇṭasyāvinaya-darśanena mādhava-kṛta-tarjanaṃ daṇḍaḥ |
śrutyā, yathā śākuntale, rājā (sahasopasṛtya)-
kaḥ paurave vasumatīṃ śāsati śāsitari durvinītānām |
ayam ācaraty avinayaṃ mugdhāsu taspasvi-kanyāsu

3.194

[a.śa. 1.21]
atrāvinaya-śrutyā duṣyantena kṛtaṃ tarjanaṃ daṇḍaḥ |
atha pratyutpanna-matiḥ-
tāt-kālikī ca pratibhā pratyutpanna-matir smṛtā

3.195

86a
yathā mālavikāgnimitre, rājā-na khalu mudrām adhikṛtya bravīmi | etayor baddhayoḥ [mālavikā-bakulāvalikayoḥ] kiṃ-nimitto mokṣaḥ | kiṃ devyāḥ parijanam atikramya bhavān sandiṣṭaḥ ity evam anayā [mādhavikayā] praṣṭavyam |
vidūṣakaḥ-ṇaṃ pucchido hmi | puṇo mandassa bi me tasmiṃ pañcuppaṇṇā madī āsi | [nanu pṛṣṭo' smi | punar mandassyāpi me tasmin pratyutpannā matir āsīt |]
rājā-kathyatām |
vidūṣakaḥ-bhaṇidaṃ mae, debbaciṃtaehiṃ viṇṇāvido rāā | sobasaggaṃ bo ṇakkhattaṃ tā avassaṃ sabba-bandha-mokkho karīadutti | [bhaṇitaṃ mayā, daiva-cintakair vijñāpito rājā | sopasargaṃ vo nakṣatram | tad avaśyaṃ sarva-bandha-mokṣaḥ kriyatām iti |]
rājā (saharṣaṃ)-tatas tataḥ ?
vidūṣakaḥ-taṃ suṇia devīe irāvadī-cittaṃ rakkhaṃtīe rāā kila moedi tti ahaṃ saṃdiṭṭho tti tado jujjadi tti tāe ibbaṃ saṃpādido attho | [tat śrutvā devyā irāvatī-cittaṃ rakṣantyā rājā kila mocayatīty ahaṃ sandiṣṭa iti | tato yujyate iti tayaiva sampādito' rthaḥ |]
rājā (vidūṣakaṃ pariṣvajya)-sakhe ! priyo' haṃ khalu tava | [4.5 padyād anantaraṃ]
ity atra vidūṣakasya samucitottara-pratibhā pratyutpanna-matiḥ |
atha vadhaḥ-
vadhas tu jīvita-droha-kriyā syād ātatāyinaḥ

3.196

86b
yathā veṇī-saṃhāre [6.44 padyād anantaram], kṛṣṇaḥ-ahaṃ punaś cārvākeṇa rakṣasā vyākulīkṛtaṃ bhavantam upalabhyārjunena saha tvaritataram āyātaḥ |
yudhiṣṭhiraḥ-kiṃ nāma cārvākeṇa rakṣasā vayam evaṃ vipralabdhāḥ ?
bhīmaḥ (sa-roṣam)-bhagavan kvāsau dhārtarāṣṭra-sakho rākṣasaś cārvāko yenāryasya mahāṃś citta-vibhramaḥ kṛtaḥ |
kṛṣṇaḥ-nigṛhītaḥ sa durātmā nakulena |
yudhiṣṭhiraḥ-priyaṃ naḥ, priyaṃ naḥ | ity atra cārvāka-nigraho vadhaḥ |
atha gotra-skhalitam-
tad gotra-skhalitaṃ yat tu nāma-vyatyaya-bhāṣaṇam

3.197

87a
yathā vikramorvaśīye [tṛtīyāṅke ādau] (tataḥ praviśato bharata-śiṣyau) prathamaḥ-aye sadoṣāvakāśa iva te vākya-śeṣaḥ |
dvitīyaḥ-ām | tarhi ubbasīe baaṇaṃ pamāda-kkhalidaṃ āsi | [āṃ, tatra urvasyā vacanaṃ pramāda-skhalitam āsīt |]
prathamaḥ-katham iva ?
dvitīyaḥ-lacchī-bhūmiāe baṭṭamāṇā ubbasī vāruṇī-bhūmiāe baṭṭamāṇāe meṇaāe pucchidā | sahi samāadā ede tellokka-purisā sakesavā loa-bālā | kadamassiṃ de bhāvāhiṇibesotti [lakṣmī-bhūmikāyāṃ vartamānā urvaśī vāruṇī-bhūmikāyāṃ vartamānayā menakayā pṛṣṭā | sakhi samāgatā ete trailokya-puruṣāḥ sa-keśavā loka-pālāḥ | katamasmiiṃs te bhāvābhinibeśaḥ ? iti |]
prathamaḥ--tatas tataḥ ?
dvitīyaḥ-tado tāe purisottame tti bhaṇidabbe purūravasi tti ṇiggadā bāṇī | [tatas tasyāḥ puruṣottama iti bhaṇitavye purūravasīti nirgatā bāṇī |] ity atra nāma-vyatikramaḥ sphuṭa eva |
atha aujaḥ-
ojas tu vāg-upanyāso nija-śakti-prakāśakaḥ

3.198

87b
yathā uttara-rāma-carite, kuśaḥ-sakhe daṇḍāyana !
āyuṣmataḥ kila lavasya narendra-sainyair
āyodhanaṃ nanu kim āttha sakhe tatheti |
adyāstam etu bhuvaneṣu sa rāja-śabdaḥ
kṣattrasya śastra-śikhinaḥ śamam adya yāntu

3.199

[u.rā.ca. 6.16]
ity atra ojaḥ spaṣṭam eva |
atha dhīḥ-
iṣṭārtha-siddhi-paryantā cintā dhīr iti kathyate

3.200

88a
yathā mālavikāgnimitre caturthāṅke [4.2 padyād anantaram] rājā (niśvasya saparāmarśam)-sakhe kim atra kartavyam ?
vidūṣakaḥ (vicintya)-atthi ettha ubāo | [asty atropāyaḥ |]
rāja-kim iva ?
vidūṣakaḥ (sa-dṛṣṭi-kṣepam)-ko bi adiṭṭho suṇissad | kaṇṇe de kahemi (ity upaśliṣya karṇe) evaṃ bia | [ko' py adṛṣṭaḥ śroṣyati | karṇe te kathayāmi | evam iva | ] ity āvedayati |
rājā saharṣaṃ-suṣṭhu prayujyatāṃ siddhaye | ity atra vidūṣakeṇa dhāriṇī-hasta-maṇi-mudrikākarṣāṇa-hetu-bhūtasya bhujaga-viṣa-vega-kapaṭasya cintanaṃ dhīḥ |
atha krodhaḥ-
krodhas tu cetaso dīptir aparādhādi-darśanāt

3.201

88b
yathā ratnāvalyāṃ tṛtīyāṅke [ante 3.19 padyāt pūrvam], vāsavadattā-hañje kaṃcaṇamāle edeṇa ebba ladāpāseṇa bandhia gehaṇa eṇaṃ bahmaṇaṃ | eṇaṃ duṭṭha-kaṇṇaāṃ a aggado karehi | [hañje kañcanamāle etenaiva latā-pāśena baddhvā gṛhāṇainaṃ brāhmaṇam | imāṃ duṣṭa-kanyakāṃ cāgrataḥ kuru |] ity atra vāsavadattāyāḥ roṣaḥ krodhaḥ |
atha sāhasam-
sva-jīvita-nirākāṅkṣo vyāpāraḥ sāhasaṃ bhavet

3.202

89a
yathā mālatī-mādhave-
aśastra-pātam avyāja-puruṣāṅgopakalpitam |[*19]
vikrīyate mahā-māṃsaṃ gṛhyatāṃ gṛhyatām idam

3.203

[mā.mā. 5.12]
[*19] sva-śastra-pūta-nirvyāja-puruṣāṅgopakalpitam iti mudrita-mālatī-mādhava-pāṭhaḥ |
atra mādhavasya mahā-māṃsa-vikraya-vyāpāraḥ sāhasam |
atha bhayam-
bhayaṃ tv ākasmika-trāsaḥ

3.204

89b
yathā abhirāma-rāghave dvitīyāṅke, (praviśyāpaṭī-kṣepeṇa sambhrāntaḥ) baṭuḥ-ayya parittāahi parittāahi | accahide paḍido hmi | [ārya paritrāhi paritrāhi | atyāhite patito' smi |] (ity abhidravati) ity ādau baṭu-trāso bhayam |
atha māyā-
māyā kaitava-kalpanā

3.205

89c
yathā ratnāvalyāṃ, rājā (āsanād avatīrya)-devi paśya-
eṣa brahmā saroje rajanikara-kalā-śekharaḥ śaṅkaro' yaṃ dorbhir daityāntako' sau sa-dhanur-asi-gadā-cakra-cihnaiś caturbhiḥ |
eṣo' py airāvatasthas tridaśapatir amī devi devās tathānye nṛtyanti vyomni caitāś cala-caraṇa-raṇan-nūpurā divya-nāryaḥ

3.206

[ra. 4.11]
ity atra aindrajālika-kalpitaṃ kaitavaṃ māyā |
atra saṃvṛttiḥ-
saṃvṛttiḥ svayam uktasya svayam pracchādanaṃ bhavet

3.207

90a
yathā śākuntale, rājā (svagatam)-aticapalo' yaṃ baṭuḥ | kadācid imāṃ kathām antaḥ-purebhyaḥ kathayet | bhavatu | enam eva vakṣye-
kva vayaṃ kva parokṣa-manmatho
mṛgaśāvaiḥ samam edhito janaḥ |
parihāsa-vijalpitaṃ sakhe
paramārthena na gṛhyatāṃ vacaḥ

3.208

[a.śa. 2.18]
atra duṣyantena svayam uktasya śakuntalā-prasaṅgasya svayaṃ pracchādanaṃ saṃvṛttiḥ |
atha bhrāntiḥ-
bhrāntir viparyaya-jñānaṃ prasaṅgasya hy aniścayāt

3.209

90b
yathā veṇī-saṃhāre dvitīyāṅke [2.10 padyād anantaraṃ], bhānumatī-tado ahaṃ tassa adisaidadibba-rūbiṇo ṇaulassa daṃsaṇeṇa ucchuā jādā hida-hiaā a | tado ujjhia taṃ āsanaṭṭhāṇaṃ ladā-maṇḍapaṃ pabisiduṃ āraddhā | [tato' haṃ tasyātiśayita-divya-rūpiṇo makulasya darśanenotsukā jātā hṛta-hṛdayā ca | tata ujjhitvā tadāsana-sthānaṃ latā-maṇḍapaṃ praveṣṭum ārabdhā |]
rājā (savailakṣyam)-kiṃ nāmātiśayita-divya-rūpiṇo nakulasya darcānenotsukā jātā | hṛta-hṛdayā ca | tat katham anayā pāpayā mādrī-sutānuraktayā vayam evaṃ vipralabdhāḥ | mūrkha duryodhana kulaṭā-vipralabhyamānam ātmānaṃ bahu manyamāno' dhunā kiṃ vakṣyasi | (kiṃ kaṇṭhe śithilīkṛta [ve.saṃ. 2.9] ity ādi paṭhitvā diśo' valokya) aho etad artham evāsyāḥ prātar eva vivikta-sthānābhilāṣaḥ sakhī-jana-saṅkathāsu ca pakṣa-pātaḥ | duryodhanas tu mohād avijñāta-bandhakī-hṛdaya-sāraḥ kvāpi paribhrāntaḥ | ity atra devī-svapnasya aniścayād duryodhanasya viparīta-jñānaṃ bhrāntiḥ |
atha māyā-
māyā kaitava-kalpanā

3.210

89c
yathā ratnāvalyāṃ, rājā (āsanād avatīrya)-devi paśya-
eṣa brahmā saroje rajanikara-kalā-śekharaḥ śaṅkaro' yaṃ dorbhir daityāntako' sau sa-dhanur-asi-gadā-cakra-cihnaiś caturbhiḥ |
eṣo' py airāvatasthas tridaśapatir amī devi devās tathānye nṛtyanti vyomni caitāś cala-caraṇa-raṇan-nūpurā divya-nāryaḥ

3.211

[ra. 4.11]
ity atra aindrajālika-kalpitaṃ kaitavaṃ māyā |
atra saṃvṛttiḥ-
saṃvṛttiḥ svayam uktasya svayam pracchādanaṃ bhavet

3.212

90a
yathā śākuntale, rājā (svagatam)-aticapalo' yaṃ baṭuḥ | kadācid imāṃ kathām antaḥ-purebhyaḥ kathayet | bhavatu | enam eva vakṣye-
kva vayaṃ kva parokṣa-manmatho
mṛgaśāvaiḥ samam edhito janaḥ |
parihāsa-vijalpitaṃ sakhe
paramārthena na gṛhyatāṃ vacaḥ

3.213

[a.śa. 2.18]
atra duṣyantena svayam uktasya śakuntalā-prasaṅgasya svayaṃ pracchādanaṃ saṃvṛttiḥ |
atha bhrāntiḥ-
bhrāntir viparyaya-jñānaṃ prasaṅgasya hy aniścayāt

3.214

90b
yathā veṇī-saṃhāre dvitīyāṅke [2.10 padyād anantaraṃ], bhānumatī-tado ahaṃ tassa adisaidadibba-rūbiṇo ṇaulassa daṃsaṇeṇa ucchuā jādā hida-hiaā a | tado ujjhia taṃ āsanaṭṭhāṇaṃ ladā-maṇḍapaṃ pabisiduṃ āraddhā | [tato' haṃ tasyātiśayita-divya-rūpiṇo makulasya darśanenotsukā jātā hṛta-hṛdayā ca | tata ujjhitvā tadāsana-sthānaṃ latā-maṇḍapaṃ praveṣṭum ārabdhā |]
rājā (savailakṣyam)-kiṃ nāmātiśayita-divya-rūpiṇo nakulasya darcānenotsukā jātā | hṛta-hṛdayā ca | tat katham anayā pāpayā mādrī-sutānuraktayā vayam evaṃ vipralabdhāḥ | mūrkha duryodhana kulaṭā-vipralabhyamānam ātmānaṃ bahu manyamāno' dhunā kiṃ vakṣyasi | (kiṃ kaṇṭhe śithilīkṛta [ve.saṃ. 2.9] ity ādi paṭhitvā diśo' valokya) aho etad artham evāsyāḥ prātar eva vivikta-sthānābhilāṣaḥ sakhī-jana-saṅkathāsu ca pakṣa-pātaḥ | duryodhanas tu mohād avijñāta-bandhakī-hṛdaya-sāraḥ kvāpi paribhrāntaḥ | ity atra devī-svapnasya aniścayād duryodhanasya viparīta-jñānaṃ bhrāntiḥ |
atha dūtyam-
dūtyaṃ tu sahakāritvaṃ durghaṭe kārya-vastuni

3.215

91a
yathā mālavikāgnimitre [tṛtīyāṅke] vidūṣakaḥ-alaṃ bhavado dhīradaṃ ujjhia paridebideṇa | diṭṭhā kkhu mae tattahodīe mālabiāe piasahī baulābaliā | suṇābidāa maha jaṃ bhavadā saṃdiṭṭhaṃ | [alaṃ bhavato dhīratāṃ ujjhitvā paridevitena | dṛṣṭā khalu mayā tatra-bhavatyā mālavikāyāḥ priya-sakhī bakulāvalikā | śrāvitā ca mayā yad bhavatā sandiṣṭam] [3.1 padyād anantaram] rājā-tataḥ kim uktavatī |
vidūṣakaḥ-vijñāpaya bhaṭṭārakamà tathāpi ghaṭayiṣyāmi iti | atra ca bakulāvalikayā mālavikāgnimitrayor ghaṭane sahakāritvam aṅgīkṛtam iti dūtyam |
atha hetv-avadhāraṇam-
niścayo hetunārthasya mataṃ hetv-avadhāraṇam

3.216

91b
yathā śākuntale, rājā-
strīṇām aśikṣita-paṭutvam amānuṣīṣu
sandṛśyate kim uta yāḥ pratibodhavatyaḥ |
prāg antarikṣa-gamanāt svam apatya-jātam
anyair dvijaiḥ para-bhṛtāḥ khalu poṣayanti

3.217

[a.śa. 5.22]
atra para-bhṛtānidarśanopabṛṃhitena strītva-hetunā mṛṣā-bhāṣaṇa-lakṣaṇasyārthasya niścayo hetv-avadhāraṇam |
atha svapnaḥ-
svapno nidrāntare mantra-bheda-kṛd vacanaṃ matam

3.218

92a
yathā mālavikāgnimitre [4.15 padyād anantaram] vidūṣakaḥ (utsvapnāyate)-bhodi mālabie ! [bhavati mālike !]
nipuṇikā-sudaṃ bhaṭṭiṇīe | kassa eso attaṇioa-saṃpādaṇ vissasaṇijjo hadāso | sabba-kālaṃ ido ebba sotthibāaṇa-modaehiṃ kucchiṃ pūria saṃpadaṃ mālabiaṃ ussibiṇābedi | [śrutaṃ bhaṭṭanyā | kasyaiva ātma-niyoga-sampādane viśvasanīyo hatāśaḥ | sarva-kālam ita eva svasti-vācana-modakaiḥ kukṣiṃ pūrayitvā sāmprataṃ mālavikām utsvapnāyate |]
vidūṣakaḥ-irāvadiṃ adikkamaṃtī hohi | [irāvatīm atikrāmantī bhava |]
ity atra vidūṣakasyotsvapnāyitaṃ svapnaḥ |
atha lekhaḥ-
vivakṣitārtha-kalitā patrikā lekha īritaḥ

3.219

92b
yathā vikramorvaśīye [2.11 padyād anantaram] rājā (vibhāvya)-sakhe ! bhūrja-patra-gato' yam akṣara-vinyāsaḥ | ity ārabhya,
rājā-vayasya aṅguli-svedena dūṣyerann akṣarāṇi | dhāryatām ayaṃ priyāyāḥ sva-hasta-lekhaḥ | ity atra urvaśī-prahita-patrikārtho lekhaḥ |
atha madaḥ-
madas tu madyajaḥ

3.220

93a
yathā mālavikāgnimitre [3.12 padyād anantaram] (tataḥ praviśati yukta-madā irāvatī ceṭī ca) ity atrerāvatī-madaḥ |
atha citram-
citraṃ cākārsya vilekhanam

3.221

93b
yathā śākuntale [6.13, padyād anantaram] rājā : akāraṇa-parityāgānuśaya-tapta-hṛdayas tāvad anukampyatām ayaṃ janaḥ punar darśanena | ity ārabhya, rājā-
darśana-mukham anubhavataḥ sākṣād iva tan-mayena hṛdayena |
smṛti-kāriṇā tvayā me punar api citrīkṛtā kāntā

3.222

ity antena citraṃ sphuṭam iti kalyāṇam |
bhāga-kalpanayāṅgānāṃ mukha-pramukha-sandhiṣu | 93c
pratyekaṃ niyatatvena yojyā tatraiva kalpanā

3.223

sandhy-antarāṇāṃ vijñeyaḥ prayogas tv avibhāgataḥ | 94
tathaiva darśanād eṣām anaiyatyena sandhiṣu

3.224

tad eṣām avicāreṇa kathito daśarūpake | 95
sandhy-antarāṇām aṅgeṣu nāntarbhāvo mato mama

3.225

sāmādy-upāya-dakṣeṇa sandhyādi-guṇa-śobhitā | 96
nirvyūḍhaṃ siṃha-bhūpena sandhy-antara-nirūpaṇam

3.226

atha ṣaṭ-triṃśad bhūṣaṇāni-
evam aṅgair upāṅgaiś ca suśliṣṭaṃ rūpaka-śriyaḥ | 97
śarīraṃ vas tv alaṅkuryāt ṣaṭ-triṃśad bhūṣaṇaiḥ sphuṭam

3.227

bhūṣaṇākṣara-saṅghātau hetuḥ prāptir udāhṛtiḥ | 98
śobhā saṃśaya-dṛṣṭāntāv abhiprāyo nidarśanam

3.228

siddhi-prasiddhī dākṣiṇyam arthāpattir viśeṣaṇam | 99
padoccayas tulya-tarko vicāras tad-viparyayaḥ

3.229

guṇātipāto' tiśayo niruktaṃ guṇa-kīrtanam | 100
garhaṇānunayo bhraṃśo leśa-kṣobhau manorathaḥ

3.230

anukti-siddhiḥ sārūpyaṃ mālā madhura-bhāṣaṇam | 101
pṛcchopadiṣṭa-dṛṣṭāni ṣaṭ-triṃśad-bhūṣaṇāni hi

3.231

tatra bhūṣaṇam-
guṇālaṅkāra-bahulaṃ bhāṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ matam

3.232

102
yathā rāmānande-
khaṃ vaste kalabiṅka-kaṇṭha-malinaṃ kādambinī kambala-
carcāṃ pārayatīva dardura-kulaṃ kolāhalair unmadam |
gandhaṃ muñcati sikta-lāja-surabhir varṣeṇa siktā sthalī
durlakṣo' pi vibhāvyate kamalinī-hāsena bhāsāṃ patiḥ

3.233

atra śleṣa-prasāda-samādhi-samatādīnāṃ guṇānāṃ upamā-rūpakotprekṣa-hetūnām alaṅkārāṇāṃ ca sambhavād idaṃ bhūṣaṇam |
atha akṣara-saṅghātaḥ-
vākyam akṣara-saṅghāto bhinnārthaṃ śliṣṭa-varṇakam

3.234

yathā śākuntale [7.20 padyād anantaram] rājā (svagatam) : iyaṃ khalu kathā mām eva lakṣyīkaroti | yadi tāvad asya śiśor mātaraṃ nāmataḥ pṛcchāmi | athavā anyāyyaḥ para-dāra-vyavahāraḥ | ity upakramya,
(praviśya mṛn-mayūra-hastā) tāpasī-sabba-damaṇa ! sauṃdalābaṇṇaṃ pekkha [sarva-damana ! śakunta-lāvaṇyaṃ prekṣasva |]
bālaḥ (sadṛṣṭi-kṣepam)-kahiṃ vā me ajjū | [kutra vā mama mātā |]
ubhe-ṇāma-sārisseṇa baṃcido māubacchalo | [nāma-sādṛśyena vañcito mātṛ-vatsalaḥ |]
dvitīyā-baccha, imassa mittiā-morassa raṃmattaṇaṃ dekkha tti bhaṇido' si | [vatsa, asya mṛttikā-mayūrasya ramyatvaṃ paśyeti bhaṇito' si |]
rājā (ātma-gatam)-kiṃ vā śakuntalety asya mātur ākhyā | ity antam | atra śakunta-lāvaṇyam ity atra śakuntalā-nāmākṣarāṇāṃ pratibhānād ayam akṣara-saṅghātaḥ |
atha hetuḥ-
sa hetur iti nirdiṣṭo yat sādhyārtha-prasādhakaḥ

3.235

103
yathā ratnāvalyāṃ, rājā (tathā kṛtvā śrutvā ca)-
spaṣṭākṣaram idaṃ yatnān madhuraṃ strī-svabhāvataḥ |
alpāṅgatvād anirhrādi manye vadati śārikā

3.236

atra śārikālāpa-sādhanāya yatna-spaṣṭākṣaratvādi-hetūnāṃ kathanād ayaṃ hetuḥ |
atha prāptiḥ-
eka-deśa-parijñānāt prāptiḥ śeṣābhiyojanam

3.237

yathā vikramorvaśīye, rājā (carcarikayāpasṛtya añjaliṃ baddhvā) :
haṃsa prayaccha me kāntāṃ gatir asyās tvayā hatā |
vibhāvitaikadeśena deyaṃ yad abhiyujyate

3.238

atra haṃse priyā-gamana-mātra-vibhāvya-priyā-haraṇābhiyogaḥ prāptiḥ |
atha udāharaṇam-
vākyaṃ yad gūḍha-tulyārthaṃ tad udāharaṇaṃ matam

3.239

yathā śākuntale, rājā (svagatam)-katham ātmāpahāraṃ karomi ? bhavatu, evaṃ tāvad enāṃ vakṣye | (prakāśam) bhavati yaḥ pauraveṇa rājñā dharmādhikāre niyuktaḥ so' ham avighna-kriyopalambhāya dharmāraṇyam idam āyātaḥ | ity ārabhya,
śakuntalā-tumhe avedha | kiṃ bi hiae karia matedha | ṇa bo baaṇaṃ suṇissaṃ | [yuvām apetam | kim api hṛdaye kṛtvā mantrayethe | na yuvayor vacanaṃ śroṣyāmi |] ity antam [1.21 padyād anantaram] | atra sābhiprāya-gūḍhārthatayā tad idam udāharaṇam |
atha śobhā-
śobhā svabhāva-prākaṭyaṃ yūnor anyonyam ucyate

3.240

yathā ratnāvalyāṃ, sāgarikā (rājānaṃ dṛṣṭvā saharṣaṃ sa-sādhvasaṃ sa-kampaṃ ca svagatam)-eṇaṃ pekkhia adisaddhaseṇa ṇa sakkaṇomi padādo padaṃ bi gantuṃ | tā kiṃ vā ettha karissaṃ ? [enaṃ prekṣya atisādhvasena na śaknomi padāt padam api gantum | tat kiṃ vā atra kariṣyāmi ?]
vidūṣakaḥ (sāgarikāṃ dṛṣṭvā)-aho accariaṃ | īrisaṃ kaṇṇāraaṇaṃ māṇusaloe ṇa dīsadi | bho baassa taha takkemi paāvaiṇobi edaṃ ṇimmābia puṇo puṇo bihmao saṃbutto tti | [aho āścaryam | īdṛśaṃ kanyā-ratnaṃ mānusa-loke na dṛśyate | bho vayasya tasmāt tarkayāmi prajāpater api idaṃ nirmāya punaḥ punar vismayaḥ saṃvṛtta iti |]
rājā-sakhe mamāpy etad eva manasi vartate [2.15 padyāt pūrvam] ity ādinā sāgarikā-vatsarājayor anyonya-nirvarṇanena rūpātiśaya-prakaṭanaṃ śobhā |
atha saṃśayaḥ-
aniścayāntaṃ yad vākyaṃ saṃśayaḥ sa nigadyate

3.241

105
yathā mālatī-mādhave, makarandaḥ-
yātā bhaved bhagavatī-bhavanaṃ sakhī no
jīvanty athaiṣyati na vety abhiśaṅkito' smi |
prāyeṇa bāndhava-suhṛt-priya-saṅgamādi
saudāminī-sphuraṇ-cañcalam eva saukhyam

3.242

ity atra mālatī kāmandhakyāḥ gṛhaṃ gatā vā jīvati vā na veti saṃśayena vākya-samāpter ayaṃ saṃśayaḥ |
atha dṛṣṭāntaḥ-
sva-pakṣe darśanaṃ hetor dṛṣṭāntaḥ sādhya-siddhaye

3.243

106a
yathā śākuntale, rājā-
śama-pradhāneṣu tapodhaneṣu
gūḍhaṃ hi dāhātmakam asti tejaḥ |
sparśānukūlā iva sūrya-kāntās
tad anya-tejo' bhibhavād vamanti

3.244

[a.śa. 2.7]
ity atra tapodhaneṣu gūḍha-dāhātmaka-tejaḥ-sadbhāve sādhye tat-sādhakasya anya-tejas tiraskāra-janita-tejaḥ-samudgāra-rūpasya hetoḥ sūrya-kānteṣu darśitatvād dṛṣṭāntaḥ |
atha abhiprāyaḥ-
abhiprāyas tv abhūtārtho hṛdyaḥ sāmyena kalpitaḥ | 106b
abhiprāyaṃ pare prāhur mamatāṃ hṛdya-vastuni

3.245

yathā ratnāvalyāṃ, rājā-
kiṃ padmasya ruciṃ na hanti nayanānandaṃ vidhatte na kiṃ
vṛddhiṃ vā jhaṣaketanasya kurute nāloka-mātreṇa kim |
vaktrendau tava saty ayaṃ yad aparaḥ śītāṃśur ujjṛmbhate
darpaḥ syād amṛtena ced iha tad apy asty eva bimbādhare

3.246

[ra. 3.13]
ity atra candra-sāmyena mukhe amṛta-kalpanād ayam abhiprāyaḥ | athavā tatraivātihṛdya-bimbādhare rājño mamatvam abhiprāyaḥ |
atha nidarśanaṃ-
yathārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam | 107
paropekṣā-vyudāsārthaṃ tan nidarśanam ucyate

3.247

yathā śākuntale, rājā-upapadyate-
mānuṣīṣu kathaṃ vā syād asya rūpasya sambhavaḥ |
na prabhā-tarala-jyotir udeti vasudhā-talāt

3.248

[a.śa. 1.22]
atra prati-vastu-nyāyena sadṛśa-vastu-kīrtanaṃ nidarśanam |
atha siddhiḥ-
atarkitopapannaḥ syāt siddhir iṣṭārtha-saṅgamaḥ

3.249

108
yathā mālavikāgnimitre, vidūṣakaḥ (dṛṣṭvā)-hī hī baassa edaṃ khu sīhupāṇu-bejjidassa macchaāḍiā ubaṇadā | [āścaryaṃ āścaryaṃ vayasya etat khalu sīdhupānodvejitasya matsyaṇḍikā upanatā |]
rājā-aye kim etat ?
vidūṣakaḥ-esā ṇādiparikkhidabesā ūsuabaaṇā eāiṇī mālabiā adūre baṭṭadi | [eṣā nādipariṣkṛta-veṣā utsuka-vadanā ekākinī mālavikā adūre vartate |]
rājā (saharṣaṃ)-kathaṃ mālavikā |
vidūṣakaḥ-aha iṃ | [atha kim |]
rājā-śakyam idānīṃ jīvitam avalambitam [3.5 padyād anantaram] ity atra irāvatī-saṅketaṃ gacchato rājñaḥ mālavikā-darśana-siddhir acintitā siddhiḥ |
atha prasiddhiḥ-
prasiddhir loka-vikhyātair vākyair artha-prasādhanam

3.250

109a
yathā śākuntale, rājā-
sarasijam anuviddhaṃ śavalenāpi ramyaṃ
malinam api himāṃśor lakṣma lakṣmīṃ tanoti |
ityam adhika-manojñā balkalenāpi tanvī
kim iva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām

3.251

atra śavalādy-anuvedhe' pi ramaṇīyatayā prasiddhānāṃ sarasijādīnāṃ kathanena śakuntalā-manojñatā-sādhanaṃ prasiddhiḥ |
atha dāksiṇyam-
cittānuvartanaṃ yatra tad dākṣiṇyam itīritam

3.252

109b
yathā śākuntale, senāpatiḥ-jayatu svāmī |
rājā-bhadra senāpate mandotsāhaḥ kṛto' smi mṛgayāpavādinā māḍhavyena |
senāpatiḥ (vidūṣakaṃ prati, janāntikam)-sakhe sthira-pratibandho bhava | ahaṃ tāvat svāminaś citta-vṛttim anuvartiṣye | (prakāśam) pralapatv eṣa vaidheyaḥ | nanu prabhur eva nidarśanam |
medaś cheda-kṛśodaraṃ laghu bhavaty utthāna-yogyaṃ vapuḥ
sattvānām api lakṣyate vikṛtimac cittaṃ bhaya-krodhayoḥ |
utkarṣaḥ sa ca dhanvināṃ yad iṣavaḥ sidhyanti lakṣye cale
mithyaiva vyasanaṃ vadanti mṛgayāmīdṛg vinodaḥ kutaḥ

3.253

[a.śa. 2.5]
ity atra senāpateḥ rāja-cittānuvartanaṃ dākṣiṇyam |
atha arthāpattiḥ-
uktārthānupapattyā'nyo yasminn arthaḥ prakalpyate |
vākya-mādhurya-saṃyuktā sārthāpattir udāhṛtā

3.254

110
yathā ratnāvalyāṃ, vidūṣakaḥ-bhoḥ esā kkhu tue apubbā sirī samāsādidā | [bho eṣā khalu tvayā apūrvā śrīḥ samāsāditā |]
rājā-vayasya, satyam |
śrīr eṣā pāṇir apy asyāḥ pārijātasya pallavaḥ |
kuto' nyathā sravaty eṣa sveda-cchadmāmṛta-dravaḥ

3.255

[ra. 2.17]
atra sveda-cchadmāmṛta-dravotpatter anyathānupapattyā pāṇeḥ pārijātatva-kalpanād iyam arthāpattiḥ |
atha viśeṣaṇam-
siddhān bahūn pradhānārthān uktvā yatra prayujyate |
viśeṣa-yuktaṃ vacanaṃ vijñeyaṃ tad viśeṣaṇam

3.256

111
yathā mālatī-mādhave, mādhavaḥ (abhilikhya pradarśayati)
makarandaḥ (sa-kautukam)-katham acireṇaiva nirmāya likhitaḥ ślokaḥ | (vācayati)
jagati jayinas te te bhāvā navendu-kalādayaḥ
prakṛti-madhurāḥ santy evānye mano madayanti ye |
mama tu yad iyaṃ yātā loke vilocana-candrikā
nayana-viṣayaṃ janmany ekaḥ sa eva mahotsavaḥ

3.257

[mā.mā. 1.39]
ity atra indukalādīn mano-mada-hetutayā prasiddhān uktvā tat-samāna-mādhuryāyām api mālatyāṃ viśeṣa-kathanād idaṃ viśeṣaṇam |
atha padoccayaḥ-
bahūnāṃ tu prayuktānāṃ padānāṃ bahubhiḥ padaiḥ |
uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ

3.258

112
yathā karpūra-mañjaryām, rājā (vācayati)-
saha divasa-ṇisāhiṃ dīharā sāsa-daṃḍā
saha maṇi-balaehiṃ bāha-dhārā galaṃti |
tuha suhaa bioe tīa ubbeaṇīe
sahaa taṇu-ladāe dubbalā jīvidāsā

3.259

[ka.ma. 2.9]
[saha divasa-niśābhyāṃ dīrghāḥ śvāsa-daṇḍāḥ
saha maṇi-valayair bāṣpa-dhārā galanti |
tava subhaga viyoge tasyā udveginyāḥ
saha ca tanu-latayā durbalā jīvitāśā ||]
ity atra śvāsa-daṇḍādīnāṃ dīrgha-bhāvādi-kriyāsu divasa-niśādibhiḥ saha samāveśād ayaṃ padoccayaḥ |
atha tulyārthakaḥ-
rūpakair upamābhir vā tulyārthābhiḥ prayojitaḥ | apratyakṣārtha-saṃsparśas tulya-tarka itīritaḥ

3.260

113
yathā mālatī-mādhave, mādhavaḥ (saharṣam)-diṣṭyā lavaṅgikā-dvitīyā mālaty api (parāgatā)-
āścaryam utpala-dṛśo vadanāmalendu- sāṃnidhyato mama muhur jadimānam etya |
jātyena candramaṇineva mahī-dharasya sandhāryate drava-mayo manasā vikāraḥ

3.261

[mā.mā. 3.5]
ity atra indu-candrakāntādy-upamayā paratyakṣasya sneha-rūpa-vikārasya kathanāt tulya-tarkaḥ ||
atha vicāraḥ-
vicāras tv eka-sādhyasya bahu-sādhana-varṇanam

3.262

114a
yathā mālatī-mādhave, makarandaḥ-vayasya mādhava sarvathā samāśvasihi-
yā kaumudī nayanayor bhavataḥ sujanmā
tasyā bhavān api manoratha-labdha-bandhuḥ |
tat saṅgamaṃ prati sakhe na hi saṃśayo' sti
yasmin vidhiś ca madanaś ca kṛtābhiyogaḥ

3.263

[mā.mā. 1.37]
atra saṅgama-rūpa-sādhyārtha-siddhaye parasparānurāga-siddhi-madana-rūpāṇām upāyānāṃ sad-bhāva-kathanād vicāraḥ |
atha tad-viparyayaḥ-
vicārasyānyathābhāvo vijñeyas tad-viparyayaḥ

3.264

114
yathā rāmānande-
vyarthaṃ yatra kapīndra-sakhyam api me vīryaṃ kapīnām api
prajñā jāmbavato' pi yatra na gatiḥ putrasya vāyor api |
mārgaṃ yatra na viśvakarma-tanayaḥ kartuṃ nalo' pi kṣamaḥ
saumitrer api patriṇām aviṣayas tatra priyā kvāpi me

3.265

atra bahūpāya-sāmarthyābhāva-kathanād vicāra-viparyayaḥ spaṣṭa eva |
atha guṇātipātaḥ-
guṇātipāto vyatyasta-guṇākhyānam udāhṛtam

3.266

115a
yathā veṇī-saṃhāre, (tataḥ praviśato bhīmārjunau) bhīmaḥ-bho bho alam alam āśaṅkayā |
kartā dyūta-cchalānāṃ jatu-maya-śaraṇoddīpanaḥ so' timānī kṛṣṇākeśottarīya-vyapanayana-marut pāṇḍavā yasya dāsāḥ |
rājā duḥśāsanāder gurur anuja-śatasyāṅga-rājasya mitraṃ kvāste duryodhano' sau kathayata na ruṣā draṣṭum abhyāgatau svaḥ

3.267

[ve.saṃ. 5.26]
atra adhikṣepa-vākyatvād vyatyasta-guṇākhyānaṃ spaṣṭam eva |
atha atiśayaḥ-
bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyena ca saṃśrayān | 115
viśeṣaḥ kīrtyate yatra jñeyaḥ so' tiśayo budhaiḥ

3.268

yathā vikramorvaśīye, rājā (sa-harṣam ākarṇya)-anena priyopalabdhi-śaṃsinā mandra-kaṇṭha-garjitena samāśvāsito' smi | sādharmyāc ca bhūyasī me tvayi prītiḥ |
mām āhuḥ pṛthivī-bhṛtām adhipatiṃ nāgādhirājo bhavān
avyucchinna-pṛthu-pravṛtti bhavato dānaṃ mamāpy arthiṣu |
strī-ratneṣu mamorvaśī priyatamā yūthe taveyaṃ vaśā
sarvaṃ mām anu te priyā-virahajāṃ tvaṃ tu vyathāṃ mānubhūḥ

3.269

[vi.u. 4.47]
ity atra samāna-dharmaṇi gajādhirāje purūravasā priyā-virahābhāva-kathanād atiśayaḥ |
atha niruktiḥ[*20]-
niruktir niravadyoktir nāmāny artha-prasiddhaye

3.270

116
[*20] niruktam in the printed edition.
yathā śākuntale, priyaṃvadā-halā sauṃdale ! ettha ebba dāva muhuttaaṃ ciṭṭha | jāba tue ubagadāe ladā-saṇāho bia aaṃ kesara-rukkhao paḍibhādi | [halā śakuntale, atraiva tāvan muhūrtaṃ tiṣṭha | yāvat tvayopagatayā latā-sanātha ivāyaṃ kesara-vṛkṣakaḥ pratibhāti |]
śakuntalā-ado khu piaṃbadāsi tumaṃ | [ataḥ khalu priyaṃvadāsi tvam |] [1.18 padyāt pūrvam] | atra priyaṃvadāyāḥ priya-bhāṣaṇād idaṃ nāma-dheyam ity uktir niruktiḥ |
atha guṇa-kīrtanam-
loke guṇātirikānāṃ bahūnāṃ yatra nāmabhiḥ |
eko' pi śabdyate tat tu vijñeyaṃ guṇa-kīrtanam

3.271

117
yathā uttara-rāma-carite, vāsantī-
tvaṃ jīvitaṃ tvam asi me hṛdayaṃ dvitīyaṃ
tvaṃ kaumudī nayanayor amṛtaṃ tvam aṅge |
ity ādibhiḥ priya-śatair anurudhya mugdhāṃ
tām eva śāntam athavā kim ihottareṇa

3.272

[u.rā.ca. 3.26]
ity atra amṛta-kaumudī-prabhṛtināmabhiḥ sītā-śaṃsanaṃ guṇa-kīrtanam |
atha garhaṇam-
yatra saṅkīrtayan doṣān guṇam arthena darśayet | guṇān vā kīrtayan doṣān darśayed garhaṇaṃ tu tat

3.273

118
yathā mālatī-mādhave, lavaṅgikā-bhaabadi kisaṇa-cauddasī-raaṇi-mahā-masāṇa-saṃcāra-ṇibbaḍia-bisama-bbabasāo ṇiṭṭhābida-caṇḍa-pāsaṇḍ-uddaṇḍa-bhua-daṇḍa-sāhaso sāhasio kkhu eso | ado kkhu me pia-sahī ukkaṃpidā | [bhagavati kṛṣṇa-caturdaśī-rajani-mahā-śmaśāna-sañcāra-pṛthag-bhūta-viṣama-vyavasāyo niṣṭhāpita-caṇḍa-pāṣaṇḍoddaṇḍa-bhuja-daṇḍa-sāhasaḥ sāhasikaḥ khalu eṣaḥ | ataḥ khalu me priya-sakhī utkampitā |]
makarandaḥ (svagatam)-sādhu lavaṅgike sādhu | sthāne khalv anurāgopakārayor garīyasor upanyāsaḥ | [6.15 padyād anantaram]
ity atra mahā-māṃsa-vikraya-sāhasasya doṣa-rūpeṇa kathene' pi mādhavānurāgotpādana-guṇatayā paryavasitam idaṃ pramukha-garhaṇatvād garhaṇam |
guṇa-kīrtane doṣa-paryavasānam, yathā mālatī-mādhave, madayantikā (tathā kṛtvā)-dummaṇāadi vā iaṃ vāmasīlā | [durmanāyate vā iyaṃ vāma-śīlā |]
lavaṅgikā-kahaṃ ṇāma ṇava-vahū-vissaṃbhaṇobāajāṇaaṃ laḍahaṃ biaḍḍha-mahura-bhāsaṇaṃ arosaṇaṃ akādaraṃ de bhādaraṃ bhattāraṃ samāsādia dummaṇāissadi me piasahī | [kathaṃ nāma nava-vadhū-visrambhanopāya-jñaṃ laṭahaṃ vidagdha-madhura-bhāṣaṇam aroṣaṇam akātaraṃ te bhrātaraṃ bhartāraṃ samāsādya durmaṇāyiṣyate me priya-sakhī |]
madayantikā-pekkha buddha-rakkhide ! bippadībaṃ ubālabhīāmo | [paśya buddha-rakṣite ! vipratīpam upālabhyāmahe |] [saptamāṅke upakrame]
ity atra mukhato guṇa-kīrtanam apy antato doṣāyeti garhaṇam idam |
atha anunayaḥ-
abhyarthanā-paraṃ vākyaṃ vijñeyo' nunayo budhaiḥ

3.274

119a
yathā veṇi-saṃhāre, dhṛtarāṣṭraḥ-sañjaya ! mad-vacanād brūhi bhāradvājam aśvatthāmānam-
smarati na bhavān pītaṃ stanyaṃ vibhajya sahāmunā
mama ca mṛditaṃ kṣaumaṃ bālye tvad-aṅga-vivartanaiḥ |
anuja-nidhana-sphītāc chokād atipraṇayāc ca yad
vacana-vikṛtiṣv asya krodho mudhā kriyate tvayā

3.275

[ve.saṃ. 5.47]
ity atra aśvatthāma-prārthanam anunayaḥ |
atha bhraṃśaḥ-
patanaṃ prakṛtād arthād anyasmin bhraṃśa īritaḥ

3.276

119b
yathā prasanna-rāghave, rāvaṇaḥ (saṃvṛtta-nija-rūpaḥ puruṣa-rūpeṇa praviṣṭaḥ |)-kathaya kva tāvat karṇānta-niveśanīya-guṇaṃ kanyā-ratnaṃ kārmukaṃ ca |
mañjarīkaḥ-idaṃ tāvat kārmukam | kanyā tu caramaṃ locana-patham avatariṣyati |
rāvaṇaḥ (sa-saṃrambham)-dhiṅ mūrkha ! kathaṃ re rāśi-nakṣatra-pāṭhakānāṃ goṣṭhīṃ na dṛṣṭavān asi | te' pi kanyām eva prathamaṃ prakaṭayanti | caramaṃ dhanuḥ |
mañjarīkaḥ (svagatam)-katham ayaṃ vācāṭatām eva prakaṭayati | [1.32 padyād anantaram]
ity atra rāvaṇena [puruṣa-rūpeṇa praviṣṭena] dhanuḥ-kanyayoḥ prakṛtam arthaṃ parityajya rāśi-lakṣaṇasyārthasya prasañjanād ayaṃ bhraṃśaḥ |
atha leśaḥ-
leśaḥ syād iṅgita-jñāna-kṛd viśeṣaṇavad vacaḥ

3.277

120a
yathā mālatī-mādhave, kāmandakī-
asau vidyāśābhiḥ śiśur api vinirgatya bhavanād
ihāyātaḥ sampraty avikala-śarac-candra-vadanaḥ |
yadāloka-sthāne bhavati puram unmāda-taralaiḥ
kaṭākṣair nārīṇāṃ kuvalayita-vātāyanam iva

3.278

[mā.mā. 2.11]
ity atra kāmandakyā mālaty-anurāga-jñāna-nivedanasya unmāda-taralair iti viśeṣaṇasya kathanād ayaṃ leśaḥ |
atra kṣobhaḥ-
kṣobhas tv anya-gate hetāv anyasmin kārya-kalpanaṃ

3.279

120
yathā ratnāvalyāṃ, rājā (upasṛtya udbandhanam apanīya)-devi ! kim idaṃ akāryaṃ kriyate ?
mama kaṇṭha-gatāḥ prāṇāḥ pāśe kaṇṭha-gate tava |
anarthārtha-prayatno' yaṃ tyajyatāṃ sāhasaṃ priye

3.280

[ra. 3.16]
atra pāśe vāsavadattā-kaṇṭha-gate tat-kārya-bhūtasya prāṇānāṃ kaṇṭha-gatatvasya vatsa-rājena svasmin kalpanāt kṣobhaḥ |
atha manorathaḥ-
manorathas tu vyājena vivakṣita-nivedanam

3.281

121a
yathā śākuntale, śakuntalā (padāntaraṃ gatvā parivṛtya prakāśam)-ladā-ballaa saṃdāba-hāraa āmaṃtemi tumaṃ bhūobi pairbhoassa | [latā-valaya santāpa-hāraka āmantraye tvāṃ bhūyo' pi paribhogāya |] [3.21 padyād anantaram]
atra latā-maṇḍapa-vyājena duṣyantāmantraṇaṃ manorathaḥ |
atha anukta-siddhiḥ-
prastāvanaiva śeṣo' rtho yatrānukto' pi gṛhyate | 121
anukta-siddhir eṣā syād ity āha bharato muniḥ[*21]

3.282

[*21] Nāṭ 16.169 = prastāvenaiva śeṣo' rthaḥ kṛtsno yan na pratīyate | vacanena vinānukta-siddhiḥ sā parikīrtitā ||
atha sārūpyaṃ-
dṛṣṭa-śrutānubhūtārtha-kathanādi-samudbhavam | 122
sādṛśyaṃ yatra saṅkṣobhāt tat sārūpyaṃ nirūpyate

3.283

yathā veṇi-saṃhāre, (praviśya gadā-pāṇiḥ) bhīmaḥ--tiṣṭha tiṣṭha bhīru ! kvādhunā gamyate ? (iti keśeṣu grahītum icchati)
yudhiṣṭhiraḥ (balād bhīmam āliṅgya)-durātman ! bhīmārjuna-śatro duryodhana-hataka !
āśaiśavād anudinaṃ janitāparādhaḥ
kṣībo balena bhujayor hata-rāja-putra |
āsādya me' ntaram idaṃ bhuja-pañjarasaya
jīvan prayāsi na padāt padam adya pāpa

3.284

[ve.saṃ. 6.38]
bhīmaḥ-aye katham āryaḥ suyodhana-śaṅkayā nirdayaṃ mām āliṅgati ?
ity atra cārvāka-śrāvita-duryodhana-vijaya-saṅkathā-saṅkṣepeṇa yudhiṣṭhirādīnāṃ bhīme suyodhana-buddhi-kathanād idaṃ sārūpyam |
atha mālā-
īpsitārtha-prasiddhy-arthaṃ kathyante yatra sūribhiḥ | 123
prayojanāny anekāni sā mālety abhidhīyate

3.285

yathā dhanañjaya-vijaye-
go-rakṣaṇaṃ sama-daśātrava-māna-bhaṅgaḥ
prītir virāṭa-nṛpater upakāriṇaś ca |
paryāptam ekam api me samartosavāya
sarvaṃ punar militam atra mamaiva bhāgyaiḥ

3.286

[dha.vi. 16]
atha madhura-bhāṣaṇam-
yat prasannena manasā pūjyaṃ pūjayitur vacaḥ | 124
stuti-prakāśanaṃ tat tu jñeyaṃ madhura-bhāṣaṇam

3.287

yathā anargha-rāghave, daśarathaḥ (sapraśrayam)-bhagavan viśvāmitra !
kaccit kāntāra-bhājāṃ bhavati paribhavaḥ ko' pi śauvāpado vā
pratyūhena kratūnāṃ na khalu makha-bhujo bhuñjate vā havīṃṣi |
kartuṃ vā kaccid antar vasati vasumatī-dakṣiṇaḥ sapta-tantur
yat samprāpto' si kiṃ vā raghu-kula-tapasām īdṛśo' yaṃ vivartaḥ

3.288

[a.rā. 1.25]
viśvāmitraḥ (vihasya)-
janayati tvayi vīra diśāṃ patīn
api gṛhāṅgaṇa-mātra-kuṭumbinaḥ |
ripur iti śrutir eva na vāstavī
pratibhayonnatir astu kutas tu naḥ

3.289

[a.rā. 1.26]
ity ādāv anyonyaṃ pūjā-vacanaṃ madhura-bhāṣaṇam |
atha pṛcchā-
praśnenaivottaraṃ yatra sā pṛcchā parikīrtitā

3.290

125
yathā-
sarva-kṣiti-bhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅga-sundarī |
rāmā ramye vanānte' smin mayā virahitā tvayā

3.291

[vi.u. 4.51]
ity atra parvatānāṃ nātha mayā virahitā priyā tvayā dṛṣṭeti praśne rājñāṃ nātha tvayā virahitā mayā dṛṣṭety uttarasya pratīyamānatvād iyaṃ pṛcchā |
atha upadiṣṭam-
pratigṛhya tu śāstrārthaṃ yad vākyam abhidhīyate |
vidvan-manoharaṃ svantam upadiṣṭaṃ tad ucyate

3.292

126
yathā śākuntale, śakuntalā (bhayaṃ nāṭayantī)-paurava rakkha abiṇaaṃ | maaṇa-saṃtattābi ṇa hu attaṇo pahabāmi | [paurava rakṣa avinayam | madana-santaptāpi na khalv ātmanaḥ prabhavāmi |]
rājā-bhīru alaṃ guru-janād bhayena | na te vidita-dharmā hi bhagavān doṣam atra grahīṣyati kulapatiḥ | api ca-
gāndharveṇa vivāhena bahvyo rājarṣi-kanyakāḥ |
śrūyante pariṇītās tāḥ pitṛbhiś cānumoditāḥ

3.293

[a.śa. 3.20]
ity atra śāstrānurodhenaiva pravṛttatvād idam upadiṣṭam |
atha dṛṣṭam-
yathādeśaṃ yathā-kālaṃ yathā-rūpaṃ ca varṇyate |
yat pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā tad dṛṣṭam dṛṣṭavan matam

3.294

127
yathā mālavikāgnimitre, rājā-aho sarvāsv avasthāsu cārutā śobhāntaraṃ puṣyati | tathā hi-
vāmaṃ sandhi-stimita-valayaṃ nyasya hastaṃ nitambe
kṛtvā śyāmā-viṭapa-sadṛśaṃ srasta-muktaṃ dvitīyam |
pādāṅguṣṭhālulita-kusume kuṭṭime pātitākṣaṃ
nṛttād asyāḥ sthitam atitarāṃ kāntam ṛjvāyatārdham

3.295

[mā.a.mi. 2.6]
ity atra itara-samakṣaṃ sthitāyāḥ saṃsthāna-jāti-varṇanād idaṃ pratyakṣa-dṛṣṭam |
apratyakṣa-dṛṣṭaṃ, yathā padmāvatyāṃ-
vyatyasta-pāda-kamalaṃ valita-tribhaṅgī-
saubhāgyam aṃsa-viralī-kṛta-keśa-pāśam |
piñchāvataṃsam urarīkṛta-vaṃśa-nālaṃ
vyāmohanaṃ navam upaimi kṛpā-viśeṣam

3.296

ity atra apratyakṣasyaiva gopāla-sundarasya saṃsthāna-viśeṣa-jāti-varṇanād api dṛṣṭavad ābhāsanād idam apratyakṣa-dṛṣṭam |
śrī-siṃha-bhūpena kavīśvarāṇāṃ
viśrāṇitāneka-vibhūṣaṇena |
ṣaṭ-triṃśad uktāni hi bhūṣaṇāni
sa-lakṣma-lakṣyāṇi muner matena

3.297

128
sākṣad evopadeśena prāyo dharma-samanvayāt |
aṅgāṅgi-bhāva-sampanna-samasta-rasa-saṃśrayāt

3.298

129
prakṛty-avasthā-sandhyādi-sampatty-upanibandhanāt |
āhuḥ prakaraṇādīnāṃ nāṭakaṃ prakṛtiṃ budhāḥ

3.299

130
atideśa-bala-prāpata-nāṭakāṅgopajīvanāt |
anyāni rūpakāṇi syur vikārā nāṭakaṃ prati

3.300

131
ato hi lakṣaṇaṃ pūrvaṃ nāṭakasyābhidhīyate |
divyena vā mānuṣeṇa dhīrodāttena saṃyutam

3.301

132
śṛṅgāra-vīrānyatara-pradhāna-rasa-saṃśrayam |
khyāteti vṛtta-sambaddhaṃ sandhi-pañcaka-saṃyutam

3.302

133
prakṛty-avasthā-sandhy-aṅga-sandhy-antara-vibhūṣaṇaiḥ |
patākā-sthānakair vṛtti-tad-aṅgaiś ca pravṛttibhiḥ

3.303

134
viṣkambhakādibhir yuktaṃ nāṭakaṃ tat trivargadam |
tad etan nāṭakārambha-prakāro vakṣyate mayā

3.304

135
vidher yathaiva saṅkalpo mukhatāṃ pratipadyate |
pradhānasya prabandhasya tathā prastāvanā smṛtā

3.305

136
arthasya pratipādyasya tīrthaṃ prastāvanocyate |
prastāvanāyās tu mukhe nāndī kāryā śubhāvahā

3.306

137
āśīrnamaskriyā-vastunirdeśānyatamā smṛtā |
candranāmāṅkitā prāyo maṅgalārtha-padojjvalā

3.307

138
aṣṭābhir daśabhiś ceṣṭā seyaṃ dvādaśabhiḥ padaiḥ |
samair vā viṣamair vāpi prayojyety apare jaguḥ

3.308

139
tatrāśīr-anvitā nāndī yathābhirāma-rāghave-
kriyāsuḥ kalyāṇaṃ bhujaga-śayanād utthitavataḥ
kaṭākṣāḥ kāruṇya-praṇaya-rasa-veṇī-laharayaḥ |
harer lakṣmī-līlā-kamala-dala-saubhāgya-suhṛdaḥ
sudhā-sāra-smerāḥ sucarita-viśeṣaika-sulabhāḥ

3.309

namaskriyāvatī nāndī, yathā uttara-rāma-carite-
idaṃ kavibhyaḥ pūrvebhyah namo-vākaṃ praśāsmahe |
vandemahi ca tāṃ vāṇīm amṛtām ātmanaḥ kalām

3.310

[u.rā.ca. 1.1]
vastu-nirdeśavatī nāndī, yathā prabodha-candrodaye-
antar-nāḍī-niyamita-marul-laṅghita-brahma-randhraṃ
svānte śānti-praṇayini samunmīlad-ānanda-sāndram |
pratyag-jyotir jayati yaminaḥ spaṣṭa-lālāṭa-netra-
vyāja-vyaktīkṛtam iva jagad-vyāpi candrārdha-mauleḥ

3.311

[pra.ca. 1.2]
aṣṭā-padānvitā, yathā mahāvīra-carite-
atha svasthāya devāya nityāya hata-pāpmane |
tyakta-krama-vibhāgāya caitanya-jyotiṣe namaḥ

3.312

[ma.vī.ca. 1.1]
daśa-padānvitā yathā abhirāma-rāghave kriyāsuḥ kalyāṇam ity ādi | dvādaśa-padānvitā, yathā anargha-rāghave-
niṣpratyūham upāsmahe bhagavataḥ kaumodakī-lakṣmaṇaḥ
koka-prīti-cakora-pāraṇa-paṭū jyotiṣmatī locane |
yābhyām ardha-vibodha-mugdha-madhura-śrīr ardha-nidrāyito
nābhī-palvala-puṇḍarīka-mukulaḥ kamboḥ sapatnī-kṛtaḥ

3.313

[a.rā. 1.1]
atraiva maṅgalārtha-pada-prāyatvaṃ candranāmāṅkitatvaṃ ca draṣṭavyam |
nāndy-ante tu praviṣṭena sūtradhāreṇa dhīmatā |
prasādhanāya raṅgasya vṛttir yojyā hi bhāratī

3.314

140
aṅgāny asyāś ca catvāri bharatenāvabhāṣire |
prarocanāmukhe caiva vīthī-prahasane iti

3.315

141
vīthī prahasanaṃ sva-sva-prasaṅge vakṣyate sphuṭam |
prarocanā tu sā proktā prakṛtārtha-praśaṃsayā

3.316

142
sadasya-citta-vṛttīnāṃ saṃmukhīkaraṇaṃ ca yat |
praśaṃsā tu dvidhā jñeyā cetanācetanāśrayā | 143
acetanau deśa-kālau kālo madhu-śaran-mukhaḥ

3.317

tatra vasanta-praśaṃsayā prarocanā, yathā padmāvatyāṃ-
rājat-koraka-kaṇṭakā madhukarī-jhaṅkāra-huṅkāriṇīr
ālola-stavaka-stanīr aviralādhūta-pravālādharāḥ |
āliṅganti latā-vadhūr atitarām āsanna-śākhā-karair
atyārūḍha-rasālasāla-rasikāḥ kānte vasantodaye

3.318

śarat-praśaṃse, yathā veṇī-saṃhāre-
sat-pakṣāṃ madhura-giraḥ prasādhitāśā madoddhatārambhāḥ |
nipatanti dhārtarāṣṭrāḥ kāla-vaśān medinī-pṛṣṭhe

3.319

[ve.saṃ. 1.6]
[atha deśaḥ]
deśas tu devatārāja-tīrtha-sthānādir ucyate | 144
tad adya kāla-nāthasya yātretyādiṣu lakṣyatām

3.320

cetanās tu kathā-nātha-kavi-sabhya-naṭāḥ smṛtāḥ | 145
kathā-nāthās tu dharmārtha-rasa-mokṣopayoginaḥ

3.321

dharmopayoginas tatra yudhiṣṭhira-nalādayaḥ | 146
arthopayogino rudra-narasiṃha-nṛpādayaḥ

3.322

rasopayogino vidyādhara-vatseśvarādayaḥ | 147
mokṣopayogino rāma-vāsudevādayo matāḥ

3.323

eke tv abhedam icchanti dharma-mokṣopayoginoḥ

3.324

148
[caturvidhāḥ kavayaḥ]
kavayas tu prabandhāras te bhaveyuś caturvidhāḥ |
udātta uddhataḥ prauḍho vinīta iti bhedataḥ

3.325

149
tatra udāttaḥ-
antar-gūḍhābhimānoktir udātta iti gīyate

3.326

150a
yathā mālavikāgnimitre-
purāṇam ity eva na sādhu sarvaṃ
na cāpi kāvyaṃ navam ity avadyam |
santaḥ parīkṣyāntarad bhajante
mūḍhaḥ para-pratyayaneya-buddhiḥ

3.327

[mā.a.mi. 1.2]
atra santaḥ parīkṣety anena sva-kṛteḥ parīkṣaṇa-kṣamatva-kalpito nija-garvaḥ kāli-dāsena vivakṣita iti tasyodāttatvam |
atha uddhataḥ-
parāpavādāt svotkarṣa-vādī tūddhata ucyate

3.328

150
yathā mālatī-mādhave-
ye nāma kecid iha naḥ prathayanty avajñāṃ
jānanti te kim api tān prati naiṣa yatnaḥ |
utpatsyate' sti mama ko' pi samāna-dharmā
kālo hy ayaṃ niravadhir vipulā ca pṛthvī

3.329

[mā.mā. 1.8]
atra jānanti te kim apīti parāpavādāt mama tu ko' pi samāna-dharmety ātmotkarṣa-kathanāc ca bhavabhūter uddhatatvam |
yathā prauḍhaḥ-
yathocita-nijotkarṣa-vādī prauḍha itīritaḥ

3.330

151a
yathā karuṇākandale-
kavir bhāradvājo jagad-avadhi-jāgran-nija-yaśā
rasa-śreṇī-marma-vyavaharaṇa-hevāka-rasikaḥ |
yadīyānāṃ vācāṃ rasika-hṛdayollāsana-vidyāv
amandānandātmā pariṇamati sandarbha-mahimā

3.331

atra rasa-prauḍhi-sandarbha-prasādayor nāṭaka-nirmāṇocitayor eva kathanāt nijotkarṣaṃ prakaṭayann ayaṃ kaviḥ prauḍha ity ucyate |
yuktyā nijotkarṣa-vādī prauḍha ity aparaiḥ smṛtaḥ

3.332

151
yathā mamaiva-nedānīntana-dīpikā kim u tamaḥ-saṅghātam unmūlayed ity ādi [rasārṇava-sudhākare 1.55] |
atra jyotsnādi-dṛṣṭānta-mukhena mādhuryaujaḥ-prasādākhyānāṃ guṇānāṃ sva-sāhityaṃ rasaucityena [sattāṃ] pratipādayann ayaṃ kaviḥ prauḍha ity ucyate |
atha vinītaḥ-
vinīto vinayotkarṣāt svāpakarṣa-prakāśakaḥ

3.333

152a
yathā rāmānande-
guṇo na kaścin mama vāṅ-nibandhe
labhyeta yatnena gaveṣito' pi |
tathāpy amuṃ rāma-kathā-prabandhaṃ
santo' nurāgeṇa samādriyante

3.334

atra vinayotkarṣād apakarṣam ātmany āropayann ayaṃ kavir vinīta ity ucyate |
atha sabhyāḥ-
sabhyās tu vibudhair jñeyā ye didṛkṣānivtā janāḥ | 152
te' pi dvidhā prārthanīyāḥ prārthak iti ca sphuṭam

3.335

idaṃ prayokṣye yuṣmābhir anujñā dīyatām iti | 153
samprārthyāḥ sūtradhāreṇa prārthanīyā iti smṛtāḥ

3.336

tvayā prayogaḥ kriyatām ity utkaṇṭhita-cetasaḥ | 154
ye sūtriṇaṃ prārthayante te sabhyāḥ prārthakāḥ smṛtāh

3.337

atha naṭāḥ-
raṅgopajīvinaḥ proktā naṭās te' pi tridhā smṛtāḥ | 155
vādakā gāyakāś caiva nartakāś ceti kovidaiḥ

3.338

vīṇā-veṇu-mṛdaṅgādi-vādakā vādakāḥ smṛtāḥ | 156
ālāpana-dhruvāgīta-gāyakā gāyakā matāḥ |
nānā-prakārābhinaya-kartāro nartakāḥ smṛtāḥ

3.339

157
tad evam-
vistarād uta saṅkṣepāt prayuñjīta prarocanām

3.340

158a
tatra saṅkṣiptā prarocanā, yathā ratnāvalyām-
śrīharṣo nipuṇaḥ kaviḥ pariṣad apy eṣā guṇa-grāhiṇī
loke hāri ca vatsa-rāja-caritaṃ nāṭye ca dakṣā vayam |
vastv-ekaikam apīha vāñchita-phala-prāpteḥ padaṃ kiṃ punar
mad-bhāgyopacayād ayaṃ samuditaḥ sarvo guṇānāṃ gaṇaḥ

3.341

[ra. 1.6]
atra kathā-nāyaka-kavi-sabhya-naṭānāṃ catūrṇāṃ saṅkṣepeṇa varṇanād iyaṃ saṅkṣipta-prarocanā | vistarāt tu bāla-rāmāyaṇādiṣu draṣṭavyā |
evaṃ prarocayan sabhyān sūtrī kuryād athāmukham | 158
sūtra-dhāro naṭīṃ brūte sva-kāryaṃ prati yuktitaḥ

3.342

prastutākṣepa-citroktyā yat tad āmukham īritam | 159
trīṇyāmukhāṅgāny ucyante kathodghātaḥ pravartakaḥ

3.343

prayogātiśayaś ceti teṣāṃ lakṣaṇam ucyate | 160
sūtriṇo vākyam arthaṃ vā svetivṛtta-samaṃ yadā |
svīkṛtya praviśet pātraṃ kathodghāto dvidhā mataḥ

3.344

161
tatra vākyena kathodghāto, yathā ratnāvalyāṃ-
dvīpād anyasmād api madhyād api jala-nidher diśo' py antāt |
ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhir abhimatam abhimukhī-bhūtaḥ

3.345

[ra. 1.7]
iti sūtradhārasya priyā-samāśvāsana-vākyaṃ svasyānukūlatayā paṭhato yaugandharāyaṇasya praveśāt kathodghātaḥ |
arthena kathodghāto, yathā veṇī-saṃhāraḥ-
nirvāṇa-vaira-dahanāḥ praśamādarīṇāṃ
nandantu pāṇḍu-tanayāḥ saha mādhavena |
rakta-prasādhita-bhuvaḥ kṣata-vigrahāś ca
svasthā bhavantu kuru-rāja-sutāḥ sa-bhṛtyāḥ

3.346

[ve.saṃ. 1.7]
atrottarārdhe sūtradhāreṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ svarga-sthiti-nirupadrava-lakṣaṇayor arthayor vivakṣitayoḥ satoḥ bhīmena svasthā bhavantu mayi jīvati dhārtarāṣṭrā iti nirupadrava-lakṣaṇasyaivārtha-viśeṣasya grahaṇena praveśaḥ kṛta iti ayam arthena kathodghātaḥ |
atha pravartakaḥ-
ākṣiptaṃ kāla-sāmyena pravṛttiḥ syāt pravartakam

3.347

162a
yathā bāla-rāmāyaṇe-
prakaṭita-rāmāmbhojaḥ kauśikavān sapadi lakṣmaṇānandī |
śara-cāpa-namana-hetor ayam avatīrṇaḥ śarat-samayaḥ

3.348

[bā.rā. 1.16]
atra viśvāmitra-rāma-lakṣmaṇānāṃ śarat-samaya-varṇana-sāmyena praveśaḥ pravartakaḥ ||
atha prayogātiśayaḥ --
eṣo' yam ity upakṣepāt sūtradhāra-prayogataḥ | 162
prayoga-sūcanaṃ yatra prayogātiśayo hi saḥ

3.349

yathā mālavikāgnimitre-
śirasā prathama-gṛhītām ājñām icchāmi pariṣadaḥ kartum |
devyā iva dhāriṇyāḥ sevā-dakṣaḥ parijano' yam

3.350

[mā.a.mi. 1.3]
atrāyam ity upakṣepeṇākṣiptaḥ parijana-praveśaḥ prayogātiśayaḥ |
tathā ca śākuntale-
tavāsmi gīta-rāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ |
eṣa rājeva duṣyantaḥ sāraṅgeṇātiraṃhasā

3.351

[a.śā. 1.5]
ity atra eṣa ity upakṣipto duṣyanta-praveśaḥ prayogātiśayaḥ |
prastāvanā-sthāpaneti dvidhā syād idam āmukham | 163
vidūṣaka-naṭī-pāripārśvikaiḥ saha saṃlāpan

3.352

stoka-vīthy-aṅga-sahitāny āmukhāṅgāni sūtra-bhṛt | 164
yojayed yatra nāṭya-jñair eṣā prastāvanā smṛtā

3.353

sarvāmukhāṅga-vīthy-aṅga-sametair vākya-vistaraiḥ | 165
sūtradhāro yatra naṭī-vidūṣaka-naṭādibhiḥ

3.354

saṃlapana prastutaṃ cārtham ākṣipet sthāpanā hi sā | 166
śṛṅgāra-pracure nāṭye yogyaḥ syād āmukha-kramaḥ

3.355

ratnāvalydike prāyo lakṣyatāṃ kovidair ayam | 167
vīrādbhutādi prāye tu prāyaḥ prastāvanocitā

3.356

anargha-rāghavādyeṣu prāyaśo vīkṣyatām iyam | 168
hāsya-bībhatsa-raudrādi-prāye tu sthāpanā matā

3.357

vīra-bhadra-vijṛmbhādau sā prāyeṇa samīkṣyatām | 169
kathitāny āmukhāṅgāni vīthy-aṅgāni pracakṣmahe

3.358

āmukhe' pi ca vīthyāṃ ca sādhāraṇye' pi saṃmataḥ | 170
vīthy-aṅga-saṃprathā teṣāṃ vīthyām āvaśyakatvataḥ

3.359

udghātyakāvalagita-prapañca-trigate chalam | 171
vākkely-adhibale gaṇḍam avasyandita-nālike

3.360

asat-pralāpa-vyāhārau mṛdavaṃ ca trayodaśa | 172
tatrodghātyakam anyonyālāpa-mālā dvidhā hi tat |
gūḍhāratha-pada-paryāya-kramāt praśnottara-kramāt

3.361

173
tatra gūḍhārtha-pada-paryāya-kramād udghātyakaṃ, yathā vīrabhadra-vijṛmbhita-nāmani ḍime-
sakhe ko' yaṃ raudraḥ kathaya mahitaḥ ko' pi hi raso
raso nāmāyaṃ kaḥ smṛti-surabhir āsvāda-mahimā |
samāsvādaḥ ko' yaṃ krama-galita-vedyāntara-matir
mano' vasthā jñātaṃ nanu vadasi nidrāntaram iti

3.362

atra raudra-rasa-svarūpa-vivecanāya rasāsvādāvasthā-lakṣaṇair gūḍhārtha-pada-paryāyair naṭa-sūtradhārayoḥ saṃlāpād idam ādimam udghātyakam |
praśnottara-kramād, yathā tatraiva ḍime-
sevyaṃ kiṃ param uttamasya caritaṃ lokottaraḥ kaḥ pumān
śrī-siṃhaḥ sa tu kīdṛśo vada nidhir dharmasya dharmas tu kaḥ |
satyoktir vacanaṃ tu kiṃ kavi-nutaṃ ko nāma tādṛk kavir
viśveśaḥ sa tu kīdṛśo vijayate viśveṣu viśveśavat

3.363

atra gūḍhārtha-pada-paryāya-rahita-praśnottara-krameṇa naṭa-sūtradhārayoḥ saṃlāpāt prakṛta-kavi-varṇanopayuktam idam udghātyakam |
atha avalagitam-
dvidhāvalagitaṃ proktam arthāvalaganātmakam |
anya-prasaṅgād anyasya saṃsiddhiḥ prakṛtasya va

3.364

174
anya-prasaṅgād anyasya siddhyā avalagitaṃ, yathā abhirāma-rāghave anapota-nāyakīye-
hanta sārasvataṃ cakṣuḥ kavīnāṃ krānta-darśinām |
atiśayya pravarteta niyatārtheṣu vastuṣu

3.365

atra sūtradhāreṇa kavīnāṃ sārasvataṃ cakṣur iti kavi-sāmānya-varṇanena svābhilaṣita-kavi-viśeṣotkarṣa-sādhana-rūpāt prakṛtāerthāvalaganād avalagitam idam |
anya-prasaṅgena prakṛtasya siddhir, yathā anargha-rāghave-
sūtradhāraḥ-māriṣa, sthāne khalu bhavataḥ kutūhalam | īdṛśam evaitat |
tat tādṛg ujjvalakakutstha-kula-praśasti-
saurabhya-nirbhara-gabhīra-manoharāṇi |
vālmīki-vāg-amṛta-kūpa-nipāna-lakṣmīm
etāni bibhrati murāri-kaver vacāṃsi

3.366

[a.rā. 1.12]
atrāprakṛta-vālmīki-varṇana-prasaṅgena prakṛta-māriṣa-kutūhalotkarṣa-saṃsādhana-rūpāt prakṛta-nāṭyāvalaganād idaṃ dvitīyam avalagitam |
atha prapañcaḥ-
prapañcas tu mithaḥ stotram asad-bhūtaṃ ca hāsya-kṛt

3.367

175a
yathā vīrabhadra-vijṛmbhaṇe-
nāṭyācāryas tvam asi suhṛdāṃ tvādṛśānāṃ prasādāt
ko' yaṃ gīta-śrama-vidhir aho bhinna-kaṇṭho' dya jātaḥ |
jñātaṃ jñātaṃ parihasasi māṃ bhāṣitair bhāva-garbhair
maivaṃ vācyaṃ tvam asi hi gurus tatra ceṣṭiḥ pramāṇam

3.368

atra naṭa-sūtradhārayor anyathārthasyānyonya-stotrasya hāsyāyaiva pravṛttatvāt prapañcaḥ |
atha trigatam-
śruti-sāmyād anekārtha-yojanaṃ trigataṃ bhavet

3.369

175b
yathābhirāma-rāghave, pāripārśvikaḥ-
vāṇī-muraja-kvaṇitaṃ śruti-subhagaṃ kiṃ sudhā-mucaḥ stanitam |
jaladasya kim ā jñātaṃ tava madhura-gabhīra-vāg-vilāso' yam

3.370

atra sūtradhāra-vāg-vilāse muraja-jalada-dhvani-vitarka-sambhāvanāt trigatam |
atha chalam-
proktaṃ chalaṃ sasotprāsaiḥ priyābhāsair vilobhanam

3.371

176a
yathā abhirāma-rāghave-
vidvān asau kalāvān api rasiko bahu-vidha-prayogajñaḥ |
iti ca bhavantaṃ vidmo nirvyūḍhaṃ sādhu tat tvayā sarvam

3.372

atra viparīta-lakṣaṇayā prahelikārtham ajānataḥ pāripārśvikasyopālambhanāt chalam |
atha vākkeliḥ-
sākāṅkṣasyaiva vākyasya vākkeliḥ syāt samāptitaḥ

3.373

176
yathā maheśvarānande-
kula-śoka-haraṃ kumāram ekaṃ
kuhanā-bhairava-pāraṇonmukhābhyām |
upahūya kṛtādaraṃ pitṛbhyām
upari prastutam oṃ namaḥ śivāya

3.374

atra vākye sākāṅkṣe viśeṣāṃśam anuktvā namaḥ śivāyeti samāpti-kathanād vāk-keliḥ |
atha adhibalam-
spardhayānyonya-sāmarthya-vyaktis tv adhibalaṃ bhavet

3.375

177a
yathā vīrabhadra-vijṛmbhaṇe-
mā bhūc cintā taveyaṃ mayi sati kuśale duṣkaraḥ kiṃ prayogo
mānin jānāsi kiṃ tvaṃ kim api na viditā cāturī me tvayā kim |
āstāṃ sva-stotra-kanthā kṛtam iha kathaitair bhūta-pūrvaiḥ prasaṅgaiḥ
patnyāhaṃ vaśya-karmā sapadi naṭavidhāv eṣa sajjībhavāmi

3.376

atra naṭa-sūtradhārayoḥ paraspara-spardhayā sva-sva-prayoga-sāmarthya-prakāśanād adhibalam |
atha gaṇḍam-
gaṇḍaṃ prastuta-sambandhi bhinnārthaṃ sahasoditam

3.377

177b
yathā veṇī-saṃhāre-
nirvāṇa-vaira-dahanāḥ praśamādarīṇāṃ
nandantu pāṇḍu-tanayāḥ saha mādhavena |
rakta-prasādhita-bhuvaḥ kṣata-vigrahāś ca
svasthā bhavantu kuru-rāja-sutāḥ sa-bhṛtyāḥ || [ve.saṃ. 1.7]
tatra sūtradhāreṇa nirupadrava-lakṣaṇe' rthe vivakṣite' pi svarga-sthiti-lakṣaṇārtha-sūcakasya rakta-prasādhitaa-bhuva ity ādi-śliṣṭa-vākyasya sahasā prastuta-sambandhitayā bhāṣitatvād gaṇḍam |
atha avasyanditam-
pūrvoktasyānyathā vyākhyā yatrāvasyanditaṃ hi tat

3.378

178a
yathā veṇī-saṃhāre, sūtradhāraḥ-
sat-pakṣā madhura-giraḥ prasādhitāśā madoddhatārambhāḥ |
nipatanti dhārtarāṣṭrāḥ kāla-vaśān medinī-pṛṣṭhe

3.379

[ve.saṃ. 1.6]
pāripārśvikaḥ (praviśya sambhrāntaḥ)-śāntaṃ pāpam | pratihatam amaṅgalam |
sūtradhāraḥ-mā bhaiṣīḥ | nanu śarat-samaya-varṇanāśaṃsayā haṃsān dhārtarāṣṭrā iti vyapadiśāmi |
atra pūrvoktasya suyodhanādi-nipātasya haṃsa-pātatvena vyākhyānād idam avasyanditam |
atha nālikā-
prahelikā nigūḍhārthā hāsyārthaṃ nālikā smṛtā | 178
antar-lāpā bahir-lāpety eṣā dvedhā samīritā

3.380

tatra antar-lāpā, yathā prasanna-rāghave-
pratyaṅkam aṅkurita-sarva-navāvatāran-
navyollasat-kusuma-rāji-virāji-bandham |
gharmetarāṃśum iva vakratayātiramyaṃ
nāṭya-prabandham atimañjula-saṃvidhānam

3.381

[pra.rā. 1.7]
atra prasanna-rāghava-nāmety uttarasya saptākṣarāṣṭa-paṅkti-krameṇa likhite' sminn eva śloke mṛgyatvād antar-lāpo nāmeyam |
bahir-lāpā, yathā bāla-rāmāyaṇe-
kama-baḍḍhanta-vilāsaṃ rasāsale kaṃ karei kandappo |
[krama-vardhamāna-vilāsaṃ rasātale kaṃ karoti kandarpaḥ |]
sūtradhāraḥ-aye praśnottaram | seyam asmat-prītir iti devādeśaḥ | tat svayam eva vācayāmi-
nirbhaya-gurur vyadhatta ca vālmīki-kathāṃ kim anusṛtya

3.382

[bā.rā. 1.5]
ity atra bāla-rāmāyaṇam ity uttarasya bahir eva mṛgyatvād bahir-lāpā nāma nālikeyam |
atha asat-pralāpaḥ-
asambaddha-kathālāpo' sat-pralāpa itīritaḥ

3.383

179b
yathā vīrabhadra-vijṛmbhaṇe, naṭaḥ-
patnī parilambi-kucā tanayā mama danturāpi taruṇa-vayāḥ |
krīḍā-kapir asti gṛhe tad ahaṃ nāṭya-prayoga-marmajñaḥ

3.384

atra naṭena svakīya-nāṭya-prayoga-marmajñatve hetutayā kathitānāṃ krīḍā-kapi-sad-bhāvādīnām asambaddhatvād ayam asat-pralāpaḥ |
atha vyāhāraḥ-
anyārthaṃ vacanaṃ hāsya-karaṃ vyāhāra ucyate

3.385

180a
yathā ānanda-kośa-nāmani prahasane-(praviśya) naṭī-ayya ko ṇioo ? [ārya, ko niyogaḥ ?]
sūtradhāraḥ-ārye gargarike nūnam ānanda-kośa-nābhilāṣiṇī pariṣad iyam |
naṭī-tā daṃsedu ayyo | tado kiṃ bilaṃbeṇa | [tad darśayatu āryaḥ | tataḥ kiṃ vilambena ?]
sūtradhāraḥ-ayi gāyike gargarike bhavatyā mukha-vyāpāreṇa bījotthāpanānusandhāyinā bhavitavyam |
naṭī (sa-harṣam)-kīriso so muha-bābāro | [kīdṛśaḥ sa mukhya-vyāpāraḥ ?]
sūtradhāraḥ-nanv amum eva śiśiram adhikṛtya dhruvā-gāna-rūpaḥ |
ity atra ānanda-kośa-bījotthāpana-mukha-vyāpārāṇāṃ rūpaka-bījotthāpana-dhruvā-gānārthānām api anyārtha-pratītyā hāsyakaratvād ayaṃ vyāhāraḥ |
atha mṛdavam-
doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syur mṛdavaṃ hi tat

3.386

180b
yathā-
nārhāḥ kevala-veda-pāṭha-vidhinā kīrā iva chāndasāḥ
śāstrīyābhyasanāc chunām iva nṛṇām anyonya-kolāhalaḥ |
vyarthaṃ kāvyam asatya-vastu-ghaṭanāt svapnendrajālādivad
vyākīrṇa-vyavahāra-nirṇaya-kṛte tv ekaiva kāryā smṛtiḥ

3.387

atra kāvyādiṣu guṇa-bhūteṣv api doṣatva-kathanād mṛdavam idam |
evam āmukham āyojya sūtradhāre sahānuge |
niṣkrānte' that tad-ākṣiptaiḥ pātrair vastu prapañcayet

3.388

181
vastu sarvaṃ dvidhā sūcyam asūcyam iti bhedataḥ |
rasa-hīnaṃ bhaved atra vastu tat sūcyam ucyate

3.389

182
yad vastu nīrasaṃ tat tu sūcayet sūcakās tv amī |
viṣkambha-cūlikāṅkāsyāṅkāvatāra-praveśakāḥ

3.390

183
tatra viṣkambho bhūta-bhāvi-vastv-aṃśa-sūcakaḥ |
amukhya-pātra-racitaḥ saṅkṣepaika-prayojanaḥ

3.391

184
sa śuddho miśra ity ukto miśraḥ syān nīca-madhyamaiḥ |
so' yaṃ ceṭī-naṭācārya-saṃlāpa-parikalpitaḥ

3.392

185
mālavikāgnimitrasya prathamāṅke nirūpyatām |
śuddhaḥ kevala-madhyo' yam ekāneka-kṛto dvidhā

3.393

186
ratnāvalyām eka-śuddhaḥ prāpta-yaugandharāyaṇaḥ |
aneka-śuddho viṣkambhaḥ ṣaṣṭhāṅke' nargha-rāghave | 187
nirūpyatāṃ samprayukto mālyavacchuka-sāraṇaiḥ

3.394

atha cūlikā-
vandi-māgadha-sūtādyaiḥ pratisīrāntara-sthitaiḥ | 188
arthopakṣepaṇaṃ yat tu kriyate sā hi cūlikā

3.395

sā dvidhā cūlikā khaṇḍa-cūlikā ceti bhedataḥ | 189
pātrair yavanikāntaḥsthaiḥ kevalaṃ yā tu nirmitā

3.396

ādāv aṅkasya madhye vā cūlikā nāma sā smṛtā | 190
praveśa-nirgamābhāvād iyam aṅkād bahir gatā

3.397

aṅkādau cūlikā, yathā anargha-rāghave saptamāṅke, nepathye-
tamisrā-mūrcchāla-trijagad-agadṅkāra-kiraṇe
raghūṇāṃ gotrasya prasavitari deve savitari |
puraḥsthe dik-pālaiḥ saha para-gṛhāvāsa-vacanāt
praviṣṭo vaidehī dahanam atha śuddhā ca niragāt

3.398

[a.rā. 7.1]
ity ādau nepathya-gatair eva pātraiḥ sītā-jvalana-praveśa-nirgamādīnām arthānāṃ prayogānucitānāṃ sūcanād iyaṃ cūlikā |
aṅka-madhye, yathā ratnāvalyāṃ dvitīyāṅke, (nepathye kalakalaḥ)-
kaṇṭhe kṛttāvaśeṣaṃ kanaka-mayam adhaḥ śṛṅkhalā-dāma karṣan krāntvā dvārāṇi helācala-caraṇa-raṇat-kiṅkaṇī-cakravālaḥ |
dattātaṅko' ṅganānām anusṛta-saraṇiḥ sambhramād aśva-pālaiḥ prabhraṣṭo' yaṃ plavaṅgaḥ praviśati nṛpater mandiraṃ mandurāyāḥ

3.399

[ra. 2.2]
atra nepathya-gataiḥ pātraiḥ prayogānucitasya vānara-viplavādy-arthasya sūcanād iyaṃ madhya-cūlikā |
atha khaṇḍa-cūlikā-
raṅga-nepatha-saṃsthāyi-pātra-saṃlāpa-vistaraiḥ | 191
ādau kevalam aṅkasya kalpitā khaṇḍa-cūlikā |
praveśa-nirgamāprāpter iyam aṅkād bahir-gatā

3.400

192
yathā bāla-rāmāyaṇe saptamāṅkasyādau, (tataḥ praviśati vaitālikaḥ karpūra-caṇḍaḥ) vaitālikaḥ-bhadra candana-caṇḍa parityaja nidrā-mudrām | vimuñca nijoṭajābhyantaram |
nepathye-ayya kappura-caṃḍa esā miṭṭhā pabhāda-ṇiddā | suvissaṃ dāva | [ārya karpūra-caṇḍa eṣā miṣṭā prabhāta-nidrā | svapsyāmi tāvat |]
karpūra-caṇḍaḥ-aho utsāha-śaktir bhavataḥ | amantra-śīlo mahī-patiḥ apara-prabandha-darśī kaviḥ apāṭha-ruciś ca vadnī na ciraṃ nandati |
nepathye-tā ettha saṃtthara-tthido ṇimīlida-ṇaaṇo jebba suppabhādaṃ paṭhissaṃ | [tad atra saṃstara-sthito nimīlita-nayana eva suprabhātaṃ paṭhiṣyāmi |]
karpūra-caṇḍaḥ-etad api bhavato bhūri | tad upaślokayāvo rāmabhadram | (kiñcid uccaiḥ)
mārtaṇḍaika-kula-prakāṇḍa-tilakas trailokya-rakṣā-maṇir
viśvāmitra-mahāmuner nirupadhiḥ śiṣyo raghu-grāmaṇīḥ |
rāmas tāḍita-tāṭakaḥ kim aparaṃ pratyakṣa-nārāyaṇaḥ
kausalyā-nayanotsavo vijayatāṃ bhū-kāśyapasyātmajaḥ

3.401

[bā.rā. 7.3]
nepathye-
kandapp-uddāma-dappa-ppasamaṇa-guruṇo bahmaṇo kāla-daṇḍe
pāṇiṃ deṃtassa gaṃgā-taralida-sasiṇo pabbaī-ballahassa |
cābaṃ caṃḍāhisiṃjāraba-harida-ṇahaṃ karṣaṇāruddha-majjhaṃ
jaṃ bhaggaṃ tassa saddo ṇisuṇiti huaṇe bittharaṃto ṇamāi

3.402

[bā.rā. 7.4]
[kandarpoddāma-darpa-praśamana-guror brahmaṇaḥ kāla-daṇḍe
pāṇiṃ dātur gaṅgā-taralita-śaśinaḥ parvatī-vallabhasya |
cāpaṃ caṇḍābhiśiñjā-rava-bharita-nabhaḥ karṣaṇāruddha-madhyaṃ
yat bhagnaṃ tasya śabdo niḥśrūyate bhuvane vistaran na māti ||]
atra praviṣṭena karpūra-caṇḍena yavanikāntargatena candana-caṇḍena ca paryāya-pravṛtta-vāg-vilāsais tāṭakāvadhādi-vibhīṣaṇābhaya-pradānāntasya rāmabhadra-caritasya bāhulyāt prayogānucitasya sūcanād iyaṃ khaṇḍa-cūlikā |
enāṃ viṣkambham evānye prāhur naitan mataṃ mama |
apraviṣṭasya saṃlāpo viṣkambhe na hi yujyate | 193
tad viṣkambha-śiraskatvān mateyaṃ khaṇḍa-cūlikā

3.403

atha aṅkāsyam-
pūrvāṅkānte sampraviṣṭaiḥ pātrair bhāvy-aṅka-vastunaḥ | 194
sūcanaṃ tad-avicchityai yat tad aṅkāsyam īritam

3.404

yathā hi vīra-carite dvitīyāṅkāvasānake | 195
praviṣṭena sumantreṇa sūcitaṃ rāma-vigrahe

3.405

vasiṣṭha-viśvāmitrādi-samābhāṣaṇa-lakṣaṇam | 196
vastūttarāṅke pūrvārthāvicchedenaiva kalpitam

3.406

athāṅkāvatāraḥ-
aṅkāvatāraḥ pātrāṇāṃ pūrva-kāryānuvartinām | 197
avibhāgena sarveṣāṃ bhāviny aṅke praveśanam

3.407

dvitīyāṅke mālavikāgnimitre sa nirūpyatām | 198
pātreṇāṅka-praviṣṭena kevalaṃ sūcitatvataḥ |
bhaved aṅkād abāhyatvam aṅkāsyāṅkāvatārayoḥ

3.408

199
atha praveśakaḥ-
yan nīcaiḥ kevalaṃ pātrair bhāvi-bhūtārtha-sūcanam |
aṅkayor ubhayor madhye sa vijñeyaḥ praveśakaḥ

3.409

200
so' yaṃ ceṭi-dvayālāpa-saṃvidhānopakalpitaḥ |
mālatī-mādhave prājñair dvitīyāṅke nirūpyatām

3.410

201
asūcyaṃ tu śubhodātta-rasa-bhāva-nirantaram |
prārambhe yady asūcyaṃ syād aṅkam evātra kalpayet

3.411

202
rasālaṅkāra-vastūnām upalālana-kāṅkṣiṇām |
janany-aṅkavadādhāra-bhūtatvād aṅka ucyate

3.412

203
aṅkas tu pañcaṣair dvitrair aṅgino' ṅgasya vastunaḥ |
rasasya vā samālamba-bhūtaiḥ pātrair manoharaḥ | 204
saṃvidhāna-viśeṣaḥ syāt tatrāsūcyaṃ prapañcayet

3.413

atha asūcyavibhāgaḥ-
asūcyaṃ tad dvidhā dṛśyaṃ śrāvyaṃ cādyaṃ tu darśayet | 205
dvedhā dvitīyaṃ svagataṃ prakāśaṃ ceti bhedataḥ

3.414

svagataṃ svaika-vijñeyaṃ prakāśaṃ tad dvidhā bhavet | 206
sarva-prakāśaṃ niyata-prakāśaṃ ceti bhedataḥ

3.415

sarva-prakāśaṃ sarveṣāṃ sthitānāṃ śravaṇocitam | 207
dvitīyaṃ tu sthiteṣv apy eṣv ekasya śravaṇocitam

3.416

dvidhā vibhāvyate' nyac ca janāntam apavāritam | 208
tripatākā-kareṇānyān apavāryāntarā kathām

3.417

anyenāmantraṇaṃ yat syāt taj janāntikam ucyate | 209
rahasyaṃ kathyate' nyasya parāvṛtyāpavāritam

3.418

itthaṃ śrāvyaṃ ca dṛśyaṃ ca prayujya susamāhitaiḥ | 210|
pātrair niṣkramaṇaṃ kāryam aṅkānte samam eva hi

3.419

aṅka-cchedaś ca kartavyaḥ kālāvasthānurodhataḥ | 211
dinārdha-dinayor yogyam aṅke vastu pravartayet

3.420

atha garbhāṅkaḥ-
aṅka-prasaṅgād garbhāṅka-lakṣaṇaṃ vakṣyate mayā | 212
rasanāyaka-vastūnāṃ mahotkarṣāya kovidaiḥ

3.421

aṅkasya madhye yo' ṅkaḥ syād asau garbhāṅka īritaḥ | 213
vastu-sūcaka-nāndīko diṅ-mātra-mukha-saṅgataḥ

3.422

arthopakṣepakair hīnaś cūlikā-parivarjitaiḥ | 214
aneṣyad-vastu-viṣayaḥ pātraiś tri-caturair yutaḥ

3.423

nātiprapañcetivṛttaḥ svādhārāṅkāṅga-śobhitaḥ | 215
prastutārthānubandhī ca pātra-niṣkramaṇāvadhiḥ

3.424

prathamāṅke na kartavyaḥ so' yaṃ kāvya-viśāradaiḥ | 216
so' yam uttara-rāme tu rasotkarṣāya kathyatām

3.425

netur utkarṣako jñeyo bāla-rāmāyaṇe tv ayam | 217
amogha-rāghave so' yaṃ vastūtkarṣaika-kāraṇam

3.426

nāṭake aṅka-niyamaḥ-
nāṭake' ṅkā na kartavyāḥ pañca-nyūnā daśādhikāḥ | 218
tad īdṛśa-guṇopetaṃ nāṭakaṃ bhukti-muktidam

3.427

tathā ca bharataḥ-
dharmārtha-sādhanaṃ nāṭyaṃ sarva-duḥkhāpanoda-kṛt |
āsevadhvaṃ tad ṛṣayas tasyotthānaṃ tu nāṭakam

3.428

iti |
pūrṇādi-nāṭaka-bhedānaṅgīkāraḥ-
nāṭakasya tu pūrṇādi-bhedāḥ kecana kalpitāḥ | 219
teṣāṃ nātīva ramyatvād aparīkṣākṣamatvataḥ |
muninānādṛtatvāc ca tān uddeṣṭum udāsmahe

3.429

220
atha prakaraṇam-
yatretivṛttam utpādyaṃ dhīra-śāntaś ca nāyakaḥ |
rasaḥ pradhānaṃ śṛṅgāraḥ śeṣaṃ nāṭakavad bhavet

3.430

221
tad dhi prakaraṇaṃ śuddhaṃ dhūrtaṃ miśraṃ ca tat tridhā |
kula-strī-nāyakaṃ śuddhaṃ mālatī-mādhavādikam

3.431

222
gaṇikā-nāyikaṃ dhūrtaṃ kāmadattāhvayādikam |
kitava-dhyputakārādi-vyāpāraṃ tv atra kalpayet

3.432

223
miśraṃ tat kulajā-veśye kalpite yatra nāyike |
dhūrta-śuddha-kramopetaṃ tan mṛcchakaṭikādikam

3.433

224
nāṭikāyāḥ na pṛthag-rūpatvam-
nāṭikā tv anayor bhedo na pṛthag rūpakaṃ bhavet |
prakhyātaṃ nṛpater vṛttaṃ nāṭakād āhṛtaṃ yataḥ

3.434

225
buddhi-kalpita-vastutvaṃ tathā prakaraṇād api |
vimarśa-sandhi-rāhityaṃ bhedakaṃ cen na tan matam

3.435

226
ratnāvalyādike lakṣye tat-sandher api darśanāt |
strī-prāya-caturaṅkādi-bhedakaṃ cen na tan matam

3.436

227
eka-dvi-try-aṅka-pātrādi-bhedenānantatā yataḥ |
devī-vaśāt saṅgamena bhedaś cet tan na yujyate |
mālavikāgni-mitrādau nāṭikātva-prasaṅgataḥ

3.437

228
prakaraṇikā-nāṭikayor anusaraṇīyā hi nāṭikā-saraṇiḥ |
ata eva bharata-muninā nāṭyaṃ daśadhā nirūpitaṃ pūrvam

3.438

229
atha utṛṣṭikāṅkaḥ-
khyātena vā kalpitena vastunā prākṛtair naraiḥ |
anvitaḥ kaiśikī-hīnaḥ sāttvatyārabhaṭī-mṛduḥ

3.439

230
strīṇāṃ vilāpa-vyāpārair upetaḥ karuṇāśrayaḥ |
nānā-saṅgrāma-saṃnāha-prahāramaraṇotkaṭaḥ

3.440

231
mukha-nirvāhavān yaḥ syād eka-dvi-try-aṅka icchayā |
utsṛṣṭikāṅkaḥ sa jñeyaḥ sa-viṣkambha-praveśakaḥ

3.441

232
asminn amaṅgala-prāye kuryān maṅgalam antataḥ |
prayojyasya vadhaḥ kāryaḥ punar ujjīvanāvadhiḥ

3.442

233
ujjīvanād apy adhikaṃ manoratha-phalo' pi vā |
vijñeyam asya lakṣyaṃ tu karuṇākandalādikam

3.443

234
atha vyāyogaḥ-
khātetivṛtta-sampanno niḥsahāyaka-nāyakaḥ |
yukto daśāvaraih khyātair uddhataiḥ pratināyakaiḥ

3.444

235
vimarśa-garbha-rahito bhāraty-ārabhaṭī-sphuṭaḥ |
hāsya-śṛṅgāra-rahita ekāṅko raudra-saṃśrayaḥ

3.445

236
eka-vāsara-vṛttāntaḥ prāpta-viṣkambha-cūlikaḥ |
astrī-nimitta-samaro vyāyogaḥ kathito budhaiḥ | 237
vijñeyam asya lakṣyaṃ tu dhanañjaya-jayādikam

3.446

atha bhāṇaḥ-
svasya vānyasya vā vṛttaṃ viṭena nipuṇoktinā | 238
śaurya-saubhāgya-saṃstutyā vīra-śṛṅgāra-sūcakam

3.447

buddhi-kalpitam ekāṅkaṃ mukha-nirvahaṇānvitam | 239
varṇyate bhāratī-vṛttyā yatra taṃ bhāṇam īrate

3.448

eka-pātra-prayojye' smin kuryād ākāśa-bhāṣitam | 240
anyenānuktam apy anyo vacaḥ śrutveva yad vadet

3.449

iti kiṃ bhaṇasīty etad bhaved ākāśa-bhāṣitam | 241
lāsyāṅgāni daśaitasmin saṃyojyānyatra tāni tu

3.450

geya-padaṃ sthita-pāṭhyam āsīnaṃ puṣpa-gandhikā | 242
pracchedakas trimūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvimūḍhakam |
uttamottamakaṃ cānyad ukta-pratyuktam eva ca

3.451

243
atha geya-padam-
vīṇādi-vādanenaiva sahitaṃ yatra bhāvyate |
lalitaṃ nāyikā-gītaṃ tad geya-padam ucyate

3.452

244
cañcat-puṭādinā vākyābhinayo nāyikā-kṛtaḥ |
bhūmi-cārī-pracāreṇa sthita-pāṭhyaṃ tad ucyate

3.453

245
bhrū-netra-pāṇi-caraṇa-vilāsābhinayānvitam |
yojyam āsīnayā pāṭhyam āsīnaṃ tad udāhṛtam

3.454

246
nānā-vidhena vādyena nānā-tāla-layānvitam |
lāsyaṃ prayujyate yatra sā jñeyā puṣpa-gandhikā

3.455

247
anyāsaṅgama-śaṅkinyā nāyakasyātiroṣayā |
prema-ccheda-prakaṭanaṃ lāsyaṃ pracchedakaṃ viduḥ

3.456

248
aniṣṭhura-ślakṣṇa-padaṃ sama-vṛttair alaṅkṛtam |
nāṭyaṃ puruṣa-bhāvāḍhyaṃ trimūḍhakam udāhṛtam

3.457

249
deśa-bhāṣā-viśeṣeṇa calad-valaya-śṛṅkhalam |
lāsyaṃ prayujyate yatra tat saindhavam iti smṛtam

3.458

250
cārībhir lalitābhiś ca citrārthābhinayānvitam |
spaṣṭa-bhāva-rasopetaṃ lāsyaṃ yat tad dvimūḍhakam

3.459

251
aparijñāta-pārśvasthaṃ geya-bhāva-vibhūṣitam |
lāsyaṃ sotkaṇṭha-vākyaṃ tad uttamottamakaṃ bhavet

3.460

252
kopa-prasāda-janitaṃ sādhikṣepa-padāśrayam |
vākyaṃ tad ukta-pratyuktaṃ yūnoḥ praśnottarātmakam

3.461

253
śṛṅgāra-mañjarī-mukhyam asyodāharaṇaṃ matam |
lāsyāṅga-daśakaṃ tatra lakṣyaṃ lakṣya-vicakṣaṇaiḥ

3.462

254
atha samavakāraḥ-
prakhyātenetivṛttena nāyakair api tad-vidhaiḥ |
pṛthak-prayojanāsaktair militair deva-dānavaiḥ

3.463

255
yuktaṃ dvādaśabhir vīra-pradhānaṃ kaiśikī-mṛdu |
try-aṅkaṃ vimarśa-hīnaṃ ca kapaṭa-traya-saṃyutam

3.464

256
tri-vidravaṃ tri-śṛṅgāraṃ vidyāt samavakārakam |
mohātmako bhramaḥ proktaḥ kapaṭas trividhas tv ayam

3.465

257
sattvajaḥ śatrujo daiva-janitaś ceti sattvajaḥ |
krūra-prāṇi-samutpannaḥ śatrujas tu raṇādijaḥ

3.466

258
vātyāvarṣādi-sambhūto daivajaḥ kapaṭaḥ smṛtaḥ |
udāharaṇam eteṣām āvege lakṣyatāṃ budhaiḥ

3.467

259
jīva-grāho' pi moho vā kapaṭād vidravas tataḥ |
kapaṭa-traya-sambhūter ayaṃ ca trividho mataḥ | 260
dharmārtha-kāma-sambaddhas tridhā śṛṅgāra īritaḥ

3.468

dharma-śṛṅgāraḥ-
vratādi-janitaḥ kāmo dharma-śṛṅgāra īritaḥ | 261
pārvatī-śiva-sambhogas tad udāharaṇaṃ matam

3.469

artha-śṛṅgāraḥ-
yatra kāmena sambaddhair arthair arthānubandhibhiḥ | 262
bhujyamānaiḥ sukha-prāptir artha-śṛṅgāra īritaḥ

3.470

sārvabhauma-phala-prāpti-hetunā vatsa-bhūpateḥ | 263
ratnāvalyā samaṃ bhogo vijñeyā tad udāhṛtiḥ

3.471

kāma-śṛṅgāraḥ-
durādara-surā-pāna-para-dārādi-kelijaḥ | 264
tat-tad-āsvāda-lalitaḥ kāma-śṛṅgāra īritaḥ

3.472

tad udāharaṇaṃ prāyo dṛśyaṃ prasanādiṣu | 265
śṛṅgāra-tritayaṃ tatra nātra bindu-praveśakau

3.473

mukha-pratimukhe sandhī vastu dvādaśa-nāḍikam | 266
prathame kalpayed aṅke nāḍikā ghaṭikā-dvayam

3.474

mukhādi-sandhi-trayavāṃś caturnāḍika-vastukaḥ | 267
dvitīyāṅkas tṛtīyas tu dvi-nāḍika-kathāśrayaḥ

3.475

nirvimarśa-catuḥ-sandhir evam aṅkās trayaḥ smṛtāḥ | 268
vīthī-prahasanāṅgāni kuryād atra samāsataḥ

3.476

prastāvanāyāḥ prastāve prokto vīthy-aṅga-vistaraḥ | 269
daśa prahasanāṅgāni tat-prasaṅge pracakṣmahe |
udāharaṇam etasya payodhi-mathanādikam

3.477

270
atha vīthī-
sūcya-pradhāna-śṛṅgārā mukha-nirvahaṇānvitā |
eka-yojyā dviyojyā vā kaiśikī-vṛtti-nirmitā

3.478

271
vīthy-aṅga-sahitaikāṅkā vīthīti kathitā budhaiḥ |
asyāṃ prāyeṇa lāsyāṅga-daśakaṃ yojayen na vā

3.479

272
sāmānyā parakīyā vā nāyikātrānurāgiṇī |
vīthy-aṅga-prāya-vṛttitvān nocitā kula-pālikā | 273
lakṣyam asyās tu vijñeyaṃ mādhavī-vīthikādikam

3.480

atha prahasanam-
vastu-sandhy-aṅka-lāsyāṅga-vṛttayo yatra bhāṇavat | 274
raso hāsyaḥ pradhānaṃ syād etat prahasanaṃ matam

3.481

viśeṣeṇa daśāṅgāni kalpayed atra tāni tu | 275
avagalitāvaskandau vyavahāro vipralambha upapattiḥ |
bhayam anṛtaṃ vibhrāntir gadgada-vāk ca pralāpaś ca

3.482

276
tatra avagalitam-
pūrvam ātma-gṛhītasya samācārasya mohataḥ |
dūṣaṇaṃ tyajanaṃ cātra dvidhāvagalitaṃ matam

3.483

277
yathā ānanda-kośa-nāmani prahasane, mithyā-tīrthaḥ-
yāni dyanti galād adhaḥ sukṛtino lomnāṃ ca teṣāṃ sthitiṃ
yāny ūrdhvaṃ paripoṣayanti puruṣās teṣāṃ muhuḥ khaṇḍanam |
kṛtvā sarva-jagad-viruddha-vidhinā sañcāriṇāṃ mādṛśāṃ
śrī-gītā ca harītakī ca harato hantopabhogyaṃ vayaḥ

3.484

atra kenāpi yati-bhraṣṭena sva-gṛhītasya yaty-āśramasya dūṣaṇād idam avagalitam |
tyajanād, yathā prabodha-candrodaye, kṣapaṇakaḥ-
ayi pīṇa-ghaṇatthaṇa-sohaṇi palitatthakulaṃga-viloaṇi |
jai lamasi kāvāliṇī-bhāvehiṃ sābakā kiṃ kalissaṃdi

3.485

aho kāvāliṇīadaṃsaṇaṃ jebba ekkaṃ saukkhamokkha-sāhaṇam | (prakāśam) bho kābālia hagge tuhake saṃpadaṃ dāso saṃbutto | maṃ pi mahābhairavānusāsaṇe dikkhaya |
[ayi pīna-ghana-stana-śobhane paritrasta-kuraṅga-vilocane |
yadi ramase kāpālinī-bhāvaiḥ śrāvakāḥ kiṃ kariṣyanti |
aho kāpālinī-darśanam eva ekaṃ saukhya-mokṣa-sādhanam | (prakāśam) bho kāpālika ahaṃ tava samprataṃ dāsaḥ saṃvṛttaḥ | mām api mahā-bhairavānuśāsane dikṣaya |]
ity ādau kṣapaṇakasya sva-mārga-paribhraṃśa avagalitam |
atha avaskandaḥ-
avaskandas tv anekeṣām ayogyasyaika-vastunaḥ |
sambandhābhāsa-kathanāt sva-sva-yogyatva-yojanā

3.486

278
yathā prahasane (ānanda-kośa-nāmani)-
yatiḥ-sākṣād bhūtaṃ vadati kucayor antaraṃ dvaita-vādaṃ
bauddhaḥ-dṛṣṭyor bhedaḥ kṣaṇika-mahimā saugate datta-pādaḥ |
jainaḥ-bāhvor mūle nayati śucitām arhatī kāpi dīkṣā
sarve-nābher mūlaṃ prathayati phalaṃ sarva-siddhānta-sāram

3.487

atra yati-bauddha-jainānāṃ gaṇikāyāṃ sva-sva-siddhānta-dharma-sambandha-kathanena sva-sva-pakṣa-parigraha-yogyatva-yojanād avaskandaḥ |
atha vyavahāraḥ-
vyavahāras tu saṃvādo dvitrāṇāṃ hāsya-kāraṇam

3.488

279a
yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) bauddhaḥ (yatiṃ vilokya)-kuto maṇḍa eka-daṇḍī |
mithyā-tīrthaḥ (vilokya dṛṣṭim apakarṣan ātma-gatam)-kṣaṇikavādī na sambhāṣaṇīya eva | tathāpi daṇḍam antardhāya niruttaraṃ karomi | (prakāśam) aye śūnya-vādin ! adaṇḍaḥ amuṇḍo' ham āgalād asmi |
jainaḥ (ātma-gatam)-nūnam asau māyāvādī | bhavatu | aham api kim apy antardhāya prastutaṃ pṛcchāmi | (prakāśam) aye mahā-pariṇāma-vādin ! bṛhad-bīja lomnāṃ samāna-jātīyatve' pi keṣāñcit saṅkartanam anyeṣāṃ saṃrakṣaṇam iti vyavasthitau kiṃ pramāṇam ?
mithyā-tīrthaḥ-jīvad amedhyaṃ jaṅgama-narako nara-piśāco' yam antardhāyāpi na sambhāṣaṇīyaḥ |
niṣkaccha-kīrtiḥ (sādaram)-sakhe ! ārhata-mune vāde tvayā ayam apratipattiṃ nāma nigraha-sthānam āropito māyāvādī |
mithyā-tīrthaḥ (ātma-gatam)-nūnam imāv api mādṛśāv eva liṅga-dhāraṇa-mātreṇa kukṣimbharaī syātām | (iti pippala-mūla-vedikāyāṃ niṣīdati |)
ity atra yati-bauddha-jainānāṃ saṃvādo vyavahāraḥ |
atha vipralambhaḥ-
vipralambho vañcanā syād bhūtāveśādi-kaitavāt

3.489

279b
yathā prahasane (ānanda-kośa-nāmani tatraiva)-
priyām ahaṃ pūrva-bhṛtāṃ nāmnā svacchanda-bhakṣiṇī |
gṛhṇāmy enāṃ yadi trātuṃ kṛpā vaḥ śrūyatām idam

3.490

surāghaṭānāṃ saptatyā viṃśatyā dṛpta-gaḍḍuraiḥ |
chāgaiś ca daśabhiḥ kāryā ciraṇṭī-tarpaṇa-kriyā

3.491

adya kartum aśakyaṃ cet tat-paryāptatamaṃ dhanam |
āsthāpyam asyāḥ sākṣiṇyāḥ jaraṭhāyāḥ paṭāñcale

3.492

(iti punar api vyātta-vadanaṃ nṛtyati |)
niṣkaccha-kīrtiḥ-he vratinau ! kim atra vidheyam ?
mithyā-tīrthaḥ-bhoḥ ahiṃsā-vādin ! mriyamāṇaḥ prāṇī na rakṣaṇīya iti kiṃ yuṣmad-dharmaḥ ?
arūpāmbaraḥ (sākṣepam)-ekena sukham upādeyam | anyena dhanaṃ pradeyam iti kiṃ yuṣmad-dharmaḥ ?
niṣkaccha-kīrtiḥ sāntarhāsaṃ sva-dhanaṃ yati-dhanaṃ ca jaraṭhāyāḥ paṭāñcale baddhvā sabalātkāraṃ jainasya kaṭakaṃ tasyāḥ pāda-mūle' rpayati |)
madhumallikā (sāṅga-bhaṅgaṃ sasmraṇa-bhayam iva)-ammo devadā vilambeṇa kuppissadi | tā ciraṃṭi-ātappaṇaṃ kāduṃ gacchemi | [amho ! devatā vilambena kopiṣyati | tat ciraṇṭikā-tarpaṇaṃ kartuṃ gacchāmi |] (iti kaṭakam ādāya niṣkrāntā |)
ity ādau bhūtāveśa-kaitavena jaina-bauddha-saṃnyāsino vilobhya dhanaṃ kayāpi gaṇikayā gṛhītam ity ayaṃ vipralambhaḥ |
atha upapattiḥ-
upapattis tu sā proktā yat prasiddhasya vastunaḥ |
loka-prasiddhayā yuktyā sādhanaṃ hāsya-hetunā

3.493

280
yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) mithyā-tīrthaḥ (puro' valokya)-aye upasarit-tīre pippala-nāmā vanaspatiḥ | yaś ca gītāsu bhagavatā nija-vibhūtitayā nirdiṣṭaḥ | (vicintya) katham asya taror iyatī mahima-sambhāvanā | (vimṛśya) upapadyata eva-
tat padaṃ tanu-madhyāyā yenāśvattha-dalopamam |
tad-aśvattho' smi vṛkṣāṇām ity ūce bhagavān hariḥ

3.494

iti |
atra loka-prasiddhena aśvattha-daloru-mūlayoḥ sāmyena hetunā loka-prasiddhasyaiva bhagavad-aśvatthayor aikyasya sādhanaṃ hāsya-kāraṇam upapattiḥ |
atha bhayam-
smṛtaṃ bhayaṃ tu nagara-śodhakādi-kṛto daraḥ

3.495

281a
yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) jainaḥ-aho arājako' yaṃ viṣayaḥ yat nagara-parisarāśrita-tapasvināṃ dhanaṃ coryate (ity udvāhur ākrośati) |
nagara-rakṣakāḥ-aye kim apahṛtaṃ dhanam | kiyat (iti taṃ paritaḥ praviśya parisarpanti |)
arūpāmbaraḥ-dhik kaṣṭam | nagara-śīghrakāḥ samāyānti | (ity ūrdhva-bāhur oṣṭha-spandanaṃ karoti | mithyā-tīrtho gaṇikām ākṣipya samādhiṃ nāṭayati | niṣkaccha-kīrtir eka-pādenāvatiṣṭhamānaḥ karāṅgulīr gaṇayati) ity ādau jainādīnāṃ bhaya-kathanād bhayam |
atha anṛtam-
anṛtaṃ tu bhaved vākyam asabhya-stuti-gumphitam | 281
tad evānṛtam ity āhur apare sva-mata-stuteḥ

3.496

yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani)-
bālātapena parimṛṣṭam ivāravindaṃ
māñjiṣṭha-celam iva mānmatham ātapatram |
sālakta-lekham iva saukhya-karaṇḍam adya
yūnāṃ mude taruṇi tat padam ārtavaṃ te

3.497

atra ārtavāruṇasyoru-mūlasya (asabhyasya) varṇanād idam anṛtam |
aparaṃ, yathā karpūra-mañjaryām, bhairavānandaḥ-
raṃḍā caṃḍā dikkhadā dhamma-dārā
majjaṃ maṃsaṃ pijjae khajjae a |
bhikkhā bhojjaṃ camma-khaṇḍaṃ ca sejjā
kolo dhammo kassa ṇo bhādi rammo

3.498

[ka.maṃ. 1.23]
[raṇḍā caṇḍā dīkṣitā dharma-dārā
madyaṃ māṃsaṃ pīyate khādyate ca |
bhikṣā bhojyaṃ carma-khaṇḍaṃ ca śayyā
kaulo dharmaḥ kasya no bhāti ramyaḥ ||]
atha vibhrāntiḥ-
vastu-sāmya-kṛto moho vibhrāntir iti gīyate

3.499

282b
yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) bauddhaḥ (puro' valokya)-
hema-kumbhavatī ramya-toraṇā cāru-darpaṇā |
kāpi gandharva-nagarī dṛśyate bhūmi-cāriṇī

3.500

jainaḥ-aye kṣaṇa-bhaṅga-vādin etad utpāta-phalaṃ prathama-darśino bhavata eva pariṇamet | (iti locane nimīlayati |)
bauddhaḥ (punar nirvarṇya)-hanta kim apade bhrānto' smi |
na purīyaṃ viśālākṣī na toraṇam ime bhruvau |
na darpaṇam imau gaṇḍau na ca kumbhāv imau stanau

3.501

ity atra bauddhasya moho vibhrāntiḥ |
atha gadgada-vāk-
asatya-ruditonmiśraṃ vākyaṃ gadgada-vāg bhavet

3.502

283a
yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) (bhaginyau parasparam āśliṣya rudita iva) guhyagrāhī (ātmagatam)-
anupātta-bāṣpa-kaṇikaṃ gadgada-niḥśvāsa-kalitam avyaktam |
anayor asatya-ruditaṃ suratānta-daśāṃ vyanaktīva

3.503

atra gadgada-vāktvaṃ spaṣṭam |
atha pralāpaḥ-
pralāpaḥ syād ayogyasya yogyatvenānumodanam

3.504

283b
yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) rājā (saudāryodrekam)-aye viḍālākṣa asmadīye nagare viṣaye ca-
pati-hīnā ca yā nārī jāyā-hīnaś ca yaḥ pumān |
tau dampatī yathā-kāmaṃ bhavetām iti ghuṣyatām

3.505

viḍālākṣaḥ-devaḥ pramāṇam | (iti sānucaro niṣkrāntaḥ |)
guhya-grāhī (sa-ślāghā-gauravam)-
naṣṭāśva-bhagna-śakaṭa-nyāyena pratipāditam |
ucitā te mahārāja seyaṃ kāruṇya-ghoṣaṇā

3.506

api ca-
manvādayo mahīpālāḥ śataśo gām apālayan |
na kenāpi kṛto mārga evam āścarya-śaukhyadaḥ

3.507

atra ayogyasyāpi rājādeśasya dharmādhikāriṇā guhya-grāhiṇā nyāya-parikalpanayā yogyatvenānumodanād ayaṃ pralāpaḥ |
prahasanasya śuddhādi-bhedāḥ-
śuddhaṃ kīrṇaṃ vaikṛtaṃ ca tac ca prahasanaṃ tridhā |
śuddhaṃ śrotriya-śākhāder veṣa-bhāṣādi-saṃyutam

3.508

284
ceṭa-ceṭī-jana-vyāptaṃ tal lakṣyaṃ tu nirūpyatām |
ānanda-kośa-pramukhaṃ tathā bhagavad-ajjukam

3.509

285
kīrṇaṃ tu sarvair vīthy-aṅgaiḥ saṅkīrṇaṃ dhūrta-saṅkulam |
tasyodāharaṇaṃ jñeyaṃ bṛhat-saubhadrakādikam

3.510

286
yac cedaṃ kāmukādīnāṃ veṣa-bhāṣādi-saṅgataiḥ |
ṣaṇḍatāpa-savṛddhādyair yutaṃ tad vaikṛtaṃ bhavet | 287
kalikeli-prahasana-pramukhaṃ tad udāhṛtam

3.511

atha ḍimaḥ-
khyātetivṛttaṃ nirhāsya-śṛṅgāraṃ raudra-mudritam | 288
sāttvatī-vṛtti-viralaṃ bhāraty-ārabhaṭī-sphuṭam

3.512

nāyakair uddhatair deva-yakṣa-rākṣasa-pannagaiḥ | 289
gandharva-bhūta-vetāla-siddha-vidyādharādibhiḥ

3.513

samanvitaṃ ṣoḍaśabhir nyāya-mārgaṇa-nāyakam | 290
caturbhir āṅkair anvītaṃ nirvimarśaka-sandhibhiḥ

3.514

nirghātolkoparāgādi-ghora-krūrāji-sambhramam | 291
sa-praveśaka-viṣkambha-cūlikaṃ hi ḍimaṃ viduḥ |
asyodāharaṇaṃ jñeyaṃ vīrabhadra-vijṛmbhitam

3.515

292
atha īhāmṛgaḥ-
yatretivṛttaṃ miśraṃ syāt sa-viṣkambha-praveśakam |
catvāro' ṅkā nirvimarśa-garbhāḥ syuḥ sandhayas trayaḥ

3.516

293
dhīroddhattaś ca prakhyāto divyo martyo' pi nāyakaḥ |
divya-striyam anicchantīṃ kanyāṃ vāhartum udyataḥ

3.517

294
strī-nimittāji-saṃrambhaḥ pañcaṣāḥ pratināyakāḥ |
rasā nirbhaya-bībhatsā vṛttayaḥ kaiśikīṃ vinā

3.518

295
svalpas tasyāḥ praveśo vā so' yam īhāmṛgo mataḥ |
vyājān nivārayed atra saṅgrāmaṃ bhīṣaṇa-kramam

3.519

296
tasyodāharaṇaṃ jñeyaṃ prājñair māyā-kuraṅgikā |
itthaṃ śrī-siṃha-bhūpena sarva-lakṣaṇa-śālinā | 297
sarva-lakṣaṇa-sampūrṇo lakṣito rūpaka-kramaḥ

3.520

atha nāṭaka-paribhāṣā-
atha rūpaka-nirmāṇa-parijñānopayoginī | 298
śrī-siṃha-dharaṇīśena paribhāṣā nirūpyate

3.521

paribhāṣātra maryādā pūrvācāryopakalpitā | 299
sā hi naur atigambhīraṃ vivikṣor nāṭya-sāgaram

3.522

eṣā ca bhāṣā-nirdeśa-nāmabhis trividhā matā | 300
tatra bhāṣā dvidhā bhāṣā vibhāṣā ceti bhedataḥ

3.523

caturdaśa vibhāṣāḥ syuḥ prācyādyā vākya-vṛttayaḥ | 301
āsāṃ saṃskāra-rāhityād viniyogo na kathyate

3.524

uttamādiṣu tad-deśa-vyavahārāt pratīyatām | 302
bhāṣā dvidhā saṃskṛtā ca prākṛtī ceti bhedataḥ

3.525

kaumāra-pāṇinīyādi-saṃskṛtā saṃskṛtā matā | 303
iyaṃ tu devatādīnāṃ munīnāṃ nāyakasya ca |
liṅgināṃ ca viṭādīnm anīcānāṃ prayujyate

3.526

304
atha prākṛtī-
prakṛteḥ saṃskṛtāyās tu vikṛtiḥ prākṛtī matā | 305
ṣaḍ-vidhā sā prākṛtaṃ ca śaurasenī ca māgadhī

3.527

paiśācī cūlikā paiśācy apabhraṃśa iti kramāt | 306
atra tu prākṛtaṃ strīṇāṃ sarvāsāṃ niyataṃ bhavet

3.528

kvacic ca devī gaṇikā mantrijā ceti yoṣitām | 307
yoginy-apsarasoḥ śilpa-kāriṇyā api saṃskṛtam

3.529

ye nīcāḥ karmaṇā jātyā teṣāṃ prākṛtam ucyate | 308
chadma-liṅgavatāṃ tadvaj jainānām iti kecana

3.530

adhame madhyame cāpi śaurasenī prayujyate | 309
dhīvarādy-atinīceṣu māgadhī ca niyujyate

3.531

rakṣaḥ-piśāca-nīceṣu paiśācī-dvitayaṃ bhavet | 310
apabhraṃśas tu caṇḍāla-yavanādiṣu yujyate

3.532

nāṭakādāv apabhraṃśa-vinyāsasyāsahiṣṇavaḥ | 311
anye caṇḍālakādīnāṃ māgadhy-ādīn prayuñjate

3.533

sarveṣāṃ kāraṇa-vaśāt kāryo bhāṣā-vyatikramaḥ | 312
māhātmyasya paribhraṃśaṃ madasyātiśayaṃ tathā

3.534

pracchādanaṃ ca vibhrāntiṃ yathālikhita-vācanam | 313
kadācid anuvādaṃ ca kāraṇāni pracakṣate

3.535

atha nirdeśa-paribhāṣā-
sākṣād anāma-grāhyāṇāṃ janānāṃ pratisaṃjñayā | 314
āhvāna-bhaṅgī nāṭyajñair nirdeśa iti gīyate

3.536

sa tridhā pūjya-sadṛśa-kaniṣṭha-viṣayatvataḥ | 315
pūjyās tu devo munayo liṅginas tat-samāstriyaḥ

3.537

bahuśrutāś ca bhagavac-chabda-vācyā bhavanti hi | 316
āryeti brāhmaṇo vācyo vṛddhas tāteti bhāṣyate

3.538

upādhyāyeti cācāryo gaṇikā tv ajjukākhyayā | 317
mahārājeti bhūpālo vidvān bhāva itīryate

3.539

chandato nāmabhir vācyā brāhmaṇais tu narādhipāḥ | 318
deveti nṛpatir vācyo bhṛtyaiḥ prakṛtibhis tathā

3.540

sārvabhaumaḥ parijanair bhaṭṭa-bhaṭṭāraketi ca | 319
vācyo rājeti munibhir apatya-pratyayena vā

3.541

vidūṣakeṇa tu prāyaḥ sakhe rājan nitīcchayā | 320
brāhmaṇaiḥ sacivo vācyo hy amātya saciveti ca

3.542

śaiṣāir āryety athāyuṣman iti sārathinā rathī | 321
tapasvi-sādhu-śabdābhyāṃ praśāntaḥ paribhāṣyate

3.543

svāmīti yuva-rājas tu kumāro bhartṛ-dārakaḥ | 322
āvutteti svasur bhartā syāleti pṛtanā-patiḥ

3.544

bhaṭṭinī svāminī devī tathā bhaṭṭāriketi ca | 323
paricārajanair vācyā yoṣito rāja-vallabhāḥ

3.545

rājñā tu mahiṣī vācyā devīty anyāḥ priyā iti | 324
sarveṇa patnī tv āryeti pitur nāmnā sutasya vā

3.546

tāta-pādā iti pitā mātāmbeti sutena tu | 325
jyeṣṭhās tv āryā iti bhrātrā tathā syur mātulādayaḥ

3.547

atha sadṛśa-nirdeśaḥ-
sadṛśaḥ sadṛśo vācyo vayasyety āhvayena vā | 326
haleti sakhyā tu sakhī kathanīyā sakhīti vā

3.548

atha kaniṣṭha-nirdeśaḥ-
suta-śiṣya-kanīyāṃso vācyā guru-janena hi | 327
vatsa-putraka-dīrghāyus-tāta-jāteti saṃjñayā

3.549

anyaḥ kanīyān āryeṇa janena paribhāṣyate | 328
śilpādhikāra-nāmabhyāṃ bhadra bhadra-mukheti

3.550

vācye nīcātinīce tu haṇḍe hañje iti kramāt | 329
bhartrā vācyāḥ sva-sva-nāmnā bhṛtyāḥ śilpocitena vā

3.551

evam ādi prakāreṇa yojyā nirdeśa-yojanā | 330
loka-śāstrāvirodhena vijñeyā kāvya-kovidaiḥ

3.552

atha nāma-paribhāṣā-
anukta-nāmnaḥ prakhyāte kañcuki-prabhṛter api | 331
itivṛtte kalpite tu nāyakāder api sphuṭam

3.553

rasa-vastūpayogīni kavir nāmāni kalpayet | 332
vinayandhara-bābhravya-jayandhara-jayādikam

3.554

kāryaṃ kañcukināṃ nāma prāyo viśvāsa-sūcakam | 333
latālaṅkāra-puṣpādi-vastūnāṃ lalitātmanām

3.555

nāmabhir guṇa-siddhair ceṭīnāṃ nāma kalpayet | 334
karabhaḥ kalahaṃsaś cety ādi nāmānujīvinām

3.556

karpūra-caṇḍa-kāmpilyety ādikaṃ nāma vandinām | 335
subuddhi-vasubhūtyādi-mantriṇāṃ nāma kalpayet

3.557

devarātaḥ somarāta iti nāma purodhasaḥ | 336
śrīvatso gautamaḥ kautso gārgyo maudgalya ity api

3.558

vasantakaḥ kāpileya ity ākhyeyo vidūṣakaḥ | 337
pratāpa-vīra-vijaya-māna-vikrama-sāhasaiḥ

3.559

vasanta-bhūṣaṇottaṃsa-śekharāṅka-padottaraiḥ | 338
dhīrottarāṇāṃ netṝṇāṃ nāma kurvīta kovidaḥ

3.560

candrāpīḍaḥ kāmapāla ity ādyaṃ lalitātmanām | 339
ugravarmā caṇḍasena ity ādy-uddhata-cetasām

3.561

datta-senānta-nāmāni vaiśyānāṃ kalpayet sudhīḥ | 340
karpūra-mañjarī candralekhā rāgataraṅgikā

3.562

padmāvatīti prāyeṇa nāmnā vācyā hi nāyikā | 341
devyas tu dhāriṇī-lakṣmī-vasumatyādi-nāmabhiḥ

3.563

bhogavatī kāntimatī kamalā kāmavallarī | 342
irāvatī haṃsapadīty ādi-nāmnā tu bhoginī

3.564

viprakṣatra-viśaḥ śarma-varma-dattānta-nāmabhiḥ | 343
śikhaṇḍāṅgada-cūḍānta-nāmnā vidyādharādhipāḥ

3.565

kuṇḍalānanda-ghaṇṭānta-nāmnā kāpālikā janāḥ | 344
yogasundarikā vaṃśaprabhā vikaṭamudrikā

3.566

śaṅkha-keyūrikety ādi-nāmnā kāpālika-striyaḥ | 345
ānandinī siddhimatī śrīmatī sarvamaṅgalā

3.567

yaśovatī putravatīty ādi-nāmnā suvāsinī | 346
ity ādi sarvam ālocya lakṣaṇaṃ kṛta-buddhinā

3.568

kavinā kalpitaṃ kāvyam ācandrārkaṃ prakāśate | 347
lakṣya-lakṣaṇa-nirmāṇa-vijñāna-kṛta-buddhibhiḥ

3.569

parīkṣyatām ayaṃ grantho vimatsara-manīṣayā | 348
bharatāgama-pārīṇaḥ śrīmān siṃha-mahīpatiḥ |
rasikaḥ kṛtavān evaṃ rasārṇava-sudhākaram

3.570

349
saṃrambhād anapota-siṃha-nṛpater dhāṭī-samāṭīkane
niḥsāṇeṣu dhaṇaṃ dhaṇaṃ dhaṇam iti dhvānānusandhāyiṣu |
modante hi raṇaṃ raṇaṃ raṇam iti prauḍhās tadīyā bhaṭā
bhrāntiṃ yānti tṛṇaṃ tṛṇaṃ tṛṇam iti pratyarthi-pṛthvī-bhujaḥ

3.571

350
matvā dhātrā tulāyāṃ laghur iti dharaṇīṃ siṃha-bhūpāla-candre
sṛṣṭe tatrātigurvyāṃ tad-upanidhitayā sthāpyamānaiḥ krameṇa |
cintāratnaugha-kalpa-druma-tati-surabhī-maṇḍalaiḥ pūritāntāpy
ūrdhvaṃ nītā laghimnā tad-ari-kula-śataiḥ pūryate' dyāpi sā dyauḥ

Original text: Rasārṇavasudhākara · Edition: T. Venkatacharya. Madras: Adyar Library and Research Centre, 1979. (Adyar Library Series, 110) · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc