Rasārṇavasudhākara · Chapter 1
The Rasārṇava-sudhākara of Siṃhabhūpāla.
Abbreviations used:
amaru. = amaru-śatakam
a.rā. = anargha-rāghava
bā.rā. = bāla-rāmāyaṇa
bha.nā.śā. = bharata nāṭya-śāstra
bhā.pra. = bhāva-prakāśikā (śaradā-tanaya)
ha.nā. = hanuman-nāṭakaḥ
karuṇākandala
kā.ā. = kāvyādarśa
ku.ā. = kuvalayāvali (siṃha-bhūpāla)
ku.saṃ. = kumāra-sambhava (kālidāsa)
kṛ.ka. = kṛṣṇa-karṇāmṛtam (līlā-śukaḥ)
gāthā. = gāthā-sattasāi
mā.mā. = mālatī-mādhava
mā.a.mi. = mālavikāgnimitram
śi.va. = śiśupāla-vadhaḥ (māgha)
me.dū. = meghadūta or megha-sandeśa.
nāgā. = nāgānanda
ra.ā. = ratnāvalī (śrī-harṣasya)
ra.vaṃ. = raghuvaṃśaḥ (kālidāsa)
sa.ka.ā. = sarasvatī-kaṇṭhābharaṇam (bhoja)
śaku. or a.śa. = abhijñāna-śakuntalam (kālidāsa)
u.rā.ca. = uttara-rāma-carita
vai.śa. = vairāgya-śatakam of bhartṛhariḥ
vi.u. = vikramorvaśīyaḥ
vi.pu. = viṣṇu-purāṇam
ve.saṃ. = veṇi-saṃhāraḥ of nārāyaṇa-bhaṭṭa
śrī-siṃha-bhūpāla-viracito
rasārṇava-sudhākaraḥ
(1)
prathamo vilāsaḥ
rañjakollāsaḥ
śṛṅgāra-vīra-sauhārdaṃ maugdhya-vaiyātya-saurabham |
lāsya-tāṇḍava-saujanyaṃ dāmpatyaṃ tad bhajāmahe
vīṇāṅkita-karāṃ vande vānīm eṇīdṛśaṃ sadā |
sadānanda-mayīṃ devīṃ sarojāsana-vallabhām
asti kiñcit paraṃ vastu paramānanda-kandalam |
kamalākuca-kāṭhinya-kutūhali-bhujāntaram
tasya pādāmbujāj jāto varṇo vigata-kalmaṣaḥ |
yasya sodaratāṃ prāptaṃ bhagīratha-tapaḥ-phalam
tatra recarlavaṃśābdhi-śarad-rākā-sudhākaraḥ |
kalā-nidhir udāra-śrīr āsīd dācaya-nāyakaḥ
yasyāsi-dhārā-mārgeṇa durgeṇāpi raṇāṅgaṇe |
pāṇḍya-rāja-gajānīkāj jaya-lakṣmīr upāgatā
aṅga-nārāyaṇe yasmin bhavati śrīr atisthirā |
bhūr abhūt kariṇī vaśyā duṣṭa-rāja-gajāṅkuśe
tasya bhāryā mahābhāgyā viṣṇoḥ śrīr iva viśrutā |
pocamāmbā guṇodārā jātā tāmarasānvayāt
tayor abhūvan kṣiti-kalpa-vṛkṣāḥ
putrās trayas trāsita-vairi-vīrāḥ |
siṃha-prabhur vennamanāyakaś ca
vīrāgraṇī reca-mahī-patiś ca
kalāv eka-pado dharmo yair ebhiś caraṇair iva |
sampūrṇa-padatāṃ prāpya nākāṅkṣati kṛtaṃ yugam
tatra siṃha-mahīpāle pālayaty akhilāṃ mahīm |
namatām unnatiś citraṃ rājñām anamatāṃ natiḥ
kṛṣṇaileśvara-saṃnidhau kṛta-mahā-sambhāra-meleśvare
vītāpāyam anekaśo vidadhatā brahma-pratiṣṭhāpanam |
ānṛṇya samapādi yena vibhunā tat-tad-guṇair ātmano
nirmāṇātiśaya-prayāsa-garima-vyāsaṅgini brahmaṇi
kṛtānta-jihvā-kuṭilāṃ kṛpāṇīṃ
dṛṣṭvā yadīyāṃ trasatām arīṇām |
svedodayaś cetasi saṃcitānāṃ
mānoṣmaṇām ātanute praśāntim
śrīmān reca-mahīpatiḥ sucarito yasyānujanmā sphuṭaṃ
prāpto vīra-guru-prathāṃ pṛthutarāṃ vīrasya mudrākarīm |
labdhvā labdha-kaṭhāri-rāya-virudaṃ rāhuttarāyāṅkitaṃ
putraṃ nāgayanāyakaṃ vasumatī-vīraika-cūḍāmaṇim
so' yaṃ siṃha-mahīpālo vasudeva iti sphuṭam |
ananta-mādhavau yasya tanūjau loka-rakṣakau
tatrānujo mādhava-nāyakendro
dig-antarāla-prathita-pratāpaḥ |
yasyābhavan vaṃśa-karā narendrās
tanūbhavā veda-girīndra-mukhyāḥ
tasyāgrajanmā bhuvi rāja-doṣair
aprota-bhāvād anapota-saṃjñām |
khyātāṃ dadhāti sma yathārtha-bhūtām
ananta-sajñāṃ ca mahīdharatvam
sodaryo balabhadra-mūrtir aniśaṃ devī priyā rukmiṇī
pradyumnas tanayo' p pautra-nivaho yasyāniruddhādayaḥ |
so' yaṃ śrīpatir annapota-nṛpatiḥ kiṃ cānanāmbhoruhe
dhatte cāru-sudarśana-śriyam asau satvātma-hastāmbuje
bahu-soma-sutaṃ kṛtvā bhūlokaṃ yatra rakṣati |
eka-soma-sutaṃ rakṣan svarlokaṃ lajjate hariḥ
somakula-paraśurāṃe
bhuja-bala-bhīme' rigāya-gobāle |
yatra ca jāgrati śāsati
jagatāṃ jāgarti nitya-kalyāṇam
hemādri-dānair dharaṇī-surāṇāṃ
hemācalaṃ hasta-gataṃ vidhāya |
yaś cāru-sopāna-pathena cakre
śrī-parvataṃ sarva-janāṅghri-gamyam
yo naikavīroddalano' py asaṅkhya-
saṅkhyo' py abhagnātma-gati-kramo' pi |
ajāti-sāṅkarya-bhavo' pi citraṃ
dadhāti somānvaya-bhārgavāṅkam
dhāvaṃ dhāvaṃ ripu-nṛpatayo yuddha-raṅgāpaviddhāḥ
khaḍge khaḍge phalita-vapuṣaṃ yaṃ purastād vilokya |
pratyāvṛttā api tata ito vīkṣamāṇā yadīyaṃ
saṃmanyante sphuṭam avitathaṃ khaḍga-nārāyaṇāṅkam
annamāmbeti vikhyātā tasyāsīd dharaṇī-pateḥ |
devī śivā śivasyeva rājamauler mahojjvalā
śatrughnaṃ śrutakīrtir yā subhadrā yaśasārjunam |
ānandayati bhartāraṃ śyāmā rājānam ujjvalam
tayor abhūtāṃ putrau dvāv ādyo veda-girīśvaraḥ |
dvitīyas tv advitīyo' sau yaśasā siṃha-bhūpatiḥ
atha śrī-siṃha-bhūpālo dīrghāyur vasudhām imām |
nijāṃsa-pīṭhe nirvyājaṃ kurute supratiṣṭhitām
ahīnajyābandhaḥ kanaka-ruciraṃ kārmuka-varaṃ
bali-dhvaṃsī bāṇaḥ para-puram anekaṃ ca viṣayaḥ |
iti prāyo lokottara-samara-saṃnāha-vidhinā
maheśo' yaṃ siṃha-kṣitipa iti yaṃ jalpati janaḥ
yatra ca raṇa-saṃnahini
tṛṇa-caraṇaṃ nija-purāc ca niḥsaraṇam |
vana-caraṇaṃ tac-caraṇaka-
paricaraṇaṃ vā virodhināṃ śaraṇam
satāṃ prītiṃ kurvan kuvalaya-vikāsaṃ viracayan
kalāḥ kāntāḥ puṣṇan dadhad api ca jaivātṛka-kathām |
nitāntaṃ yo rājā prakaṭayati mitrodayam aho
tathā cakrānandān api ca kamalollāsa-suṣamām
tal-labdhāni ghanāghanair atitarāṃ vārāṃ pṛṣanty ambudhau
svātyām eva hi śuktikāsu dadhate muktāni muktātmatām |
yad dānodaka-vipruṣas tu sudhiyāṃ haste patantyo' bhavan
māṇikyāni mahāmbarāṇi bahuśo dhāmāni hemāni ca
nayanam ayaṃ guṇam aguṇaṃ
padam apadaṃ nijam avetya ripu-bhūpāḥ |
yasya ca naya-guṇa-viduṣo
vinamanti padāravinda-pīṭhāntam
prāṇānāṃ parirakṣaṇāya bahuśo vṛttiṃ madīyāṃ gatās
tvat-sāmanta-mahī-bhujaḥ karuṇayā te rakṣaṇīyā iti |
karṇe varṇayituṃ nitānta-suhṛdo karṇānta-viśrāntayor
manye yasya dṛg-antayoḥ parisaraṃ sā kāma-dhenuḥ śritā
yuṣmābhiḥ pratigaṇḍa-bhairava-raṇe prāṇāḥ kathaṃ rakṣitā
ity antaḥ-pura-pṛcchayā yad ariṣu prāpteṣu lajjā-vaśam |
śaṃsanty uttara-mānana-vyatikara-vyāpāra-pāraṅgatā
gaṇḍāndolita-karṇa-kuṇḍala-harin-māṇikya-varṇāṅkurāḥ
mandāra-pārijātaka-
candana-santāna-kalpa-maṇi-sadṛśaiḥ |
anapota-dāca-vallabha-
veda-giri-svāmi-māda-dāmaya-saṃjñaiḥ
ātma-bhavair ativibhavair
anitara-jana-sulabha-dāna-muditair bhuvi yaḥ |
ratnākara iva rājati
rājakarāra-cita-sukamalollāsaḥ
yasyāḍhyaḥ prathamaḥ kumāra-tilakaḥ śrī-annapoto guṇair
ekasyāgrajam ātma-rūpa-vibhave cāpe dvayor agrajam |
ārūḍhe tritayāgrajaṃ vijayate durvāra-dor-vikrame
satyoktau caturagrajaṃ vitaraṇe kiṃ cāpi pañcāgrajam
yuddhe yasya kumāra-dācaya-vibhoḥ khaḍgāgra-dhārā-jale
majjanti pratipakṣa-bhūmi-patayaḥ śauryoṣma-santāpitāḥ |
citraṃ tat-pramadāḥ pranaṣṭa-tilakā vyākīrṇa-nīlālakāḥ
prabhraśyat-kuca-kuṅkumāḥ parigalan-netrānta-kālāñjanāḥ
paripoṣiṇi yasya putra-ratne
dayite vallabha-rāya-pūrṇa-candre |
samudeti satāṃ prabhāva-śeṣaḥ
kamalānām abhivardhanaṃ tu citram
etair anyaiś ca tanayaiḥ so' yaṃ siṃha-mahīpatiḥ |
ṣaḍbhiḥ pratiṣṭhām ayate svāmīvāṅgaiḥ susaṅgataiḥ
rājā sa rājācala-nāmadheyām
adhyāsta vaṃśa-krama-rājadhānīm |
satāṃ ca rakṣām asatāṃ ca śikṣāṃ
nyāyānurodhād anusandadhānajñāḥ
vindhya-śrī-śaila-madhya-kṣmā-maṇḍalaṃ pālayan sutaiḥ |
vaṃśa-pravartakair arthān bhuṅkte bhoga-purandaraḥ
tasmin śāsati siṃha-bhūmi-ramaṇe kṣmām annapotātmaje
kāṭhinyaṃ kuca-maṇḍale taralatā netrāñcale subhruvām |
vaiṣamyaṃ trivalīṣu manda-padatā līlālasāyāṃ gatau
kauṭilyaṃ cikureṣu kiṃ ca kṛśatā madhye paraṃ badhyate
so' haṃ kalyāṇa-rūpasya varṇotkarṣaika-kāraṇam |
vidvat-prasādanā-hetor vakṣye nāṭyasya lakṣaṇam
purā purandarādyās te praṇamya caturānanam |
kṛtāñjali-puṭā bhūtvā papracchuḥ sarva-vedinam
bhagavan śrotum icchāmaḥ śrāvyaṃ dṛśyaṃ manoharam |
dharmyaṃ yaśasyam arthyaṃ ca sarva-śilpa-pradarśanam
paraṃ pañcamam āmnāyaṃ sarva-varṇādhikārikam |
iti pṛṣṭaḥ sa tair brahmā sarva-vedān anusmaran
tebhyaś ca sāram ādāya nāṭya-vedam athāsṛjat |
adhyāpya bharatācāryaṃ prajāpatir abhāṣata
saha putrair imaṃ vedaṃ prayogeṇa prakāśaya |
iti tena niyuktas tu bharataḥ saha sūnubhiḥ
prāyojayat sudharmāyām indrasyāgre' psaro-gaṇaiḥ |
sarva-lokopakārāya nāṭya-śāstraṃ ca nirmame
tathā tad-anusāreṇa śāṇḍilyaḥ kohalo' pi ca |
dattilaś ca mataṅgaś ca ye cānye tat-tanūdbhavāḥ
granthān nānā-vidhāṃś cakruḥ prakhyātās te mahītale |
teṣām atigabhīratvād viprakīrṇa-kramatvataḥ
sampradāyasya vicchedāt tad-vidāṃ viralatvataḥ |
prāyo virala-sañcārā nāṭya-paddhatir asphuṭā
tasmād asmat-prayatno' yaṃ tat-prakāśana-lakṣaṇaḥ |
sāraika-grāhiṇāṃ cittam ānandayati dhīmatām
nedānīntana-dīpikā kim u tamaḥ-saṅhātam unmūlayej
jyotsnā kiṃ na cakora-pāraṇa-kṛte tat-kāla-saṃśobhinī |
bālaḥ kiṃ kamalākarān dina-maṇir nollāsayed añjasā
tat sampraty api mādṛśām api vacaḥ syād eva samprītaye
svaccha-svādu-rasādhāro vastu-cchāyā-manoharaḥ |
sevyaḥ suvarṇa-nidhivan nāṭya-mārgaḥ sa-nāyakaḥ
sāttvikādyair abhinayaiḥ prekṣakāṇāṃ yato bhavet |
naṭe nāyaka-tādātmya-buddhis tan nāṭyam ucyate
rasotkarṣo hi nāṭyasya prāṇās tat sa nirūpyate |
vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ
ānīyamānaḥ svādutvaṃ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ |
atha vibhāvāḥ-
tatra jñeyo vibhāvas tu rasa-jñāpana-kāraṇam
budhair jñeyo' yam ālamba uddīpana iti dvidhā |
ādhāra-viṣayatvābhyāṃ nāyako nāyikāpi ca
tatra nāyakaḥ--
ālambanaṃ mataṃ tatra nāyako guṇavān pumān |
tad-guṇās tu mahā-bhāgyam audāryaṃ sthairya-dakṣate
aujjvalyaṃ dhārmikatvaṃ ca kulīnatvaṃ ca vāgmitā |
kṛtajñatvaṃ nayajñatvaṃ śucitā māna-śālitā
tejasvitā kalāvattvaṃ prajā-rañjakatādayaḥ |
ete sādhāraṇāḥ proktāḥ nāyakasya guṇā budhaiḥ
tatra mahābhāgyam-
sarvātiśāyi-rājyatvaṃ mahābhāgyam udāhṛtam
64ab
yathā-
pautraḥ kuśasyāpi kuśeśayākṣaḥ
sasāgarāṃ sāgara-dhīra-cetāḥ |
ekātapatrāṃ bhuvam eka-vīraḥ
purārgalādīrgha-bhujo bubhoja
(ra.vaṃ. 18.4)
atha audāryam-
yad-viśrāṇana-śīlatvaṃ tad audāryaṃ budhā viduḥ
64cd
yathā-
janasya sāketa-nivāsinas tau
dvāv apy abhūtām abhinandya-sattvau |
guru-pradeyādhika-niḥspṛho' rthī
nṛpo' rthi-kāmād adhika-pradaś ca
(ra.vaṃ. 5.37)
atha sthairyam-
vyāpāraṃ phala-paryantaṃ sthairym āhur manīṣiṇaḥ
65ab
yathā-
na navaḥ prabhur āphalodayāt
sthira-karmā virarāma karmaṇaḥ |
na ca yoga-vidher navetaraḥ
sthira-dhīrā paramātma-darśanāt
(ra.vaṃ. 8.22)
atha dakṣatā-
duṣkare kṣipra-kāritvaṃ dakṣatāṃ paricakṣate
65cd
yathā-
vāladhiṃ trātum āvṛtya camareṇārpite gale |
patantam iṣum anyena sa kṛpālur akhaṇḍayat
[*1]
[*1] Some MSS. have the following example: sa dakṣiṇaṃ tūṇa-mukhena vāmaṃ | vyāpārayan hastam alakṣyatājau | ākarṇa-kṛṣṭā sakṛd asya yoddhum | aurvīva bāṇān suṣuve ripu-ghnān ||(ra.vaṃ. 7.57)
atha aujjvalyam-
aujjvalyaṃ nayanānanda-kāritvaṃ kathyate budhaiḥ
66ab
yathā-
tā rāghavaṃ cakṣurbhir āpibantyo
nāryo na jagmur viṣayāntarāṇi |
tathā hi śeṣendriya-vṛttir āsāṃ
sarvātmanā cakṣur iva praviṣṭā
(ra.vaṃ. 7.12)
atha dharmikatvam-
dharma-pravaṇa-cittatvaṃ dhārmikatvam itīryate
66cd
yathā-
sthityai daṇḍayato daṇḍyān pariṇetuḥ prasūtaye |
apy artha-kāmau tasyāstāṃ dharma eva manīṣiṇaḥ
(ra.vaṃ. 7.25)
atha kulīnatvam-
kule mahati sambhūtiḥ kulīnatvam udāhṛtam
67ab
yathā-
sūryācandramasau yasya mātāmaha-pitāmahau |
svayaṃ vṛtaḥ patir dvābhyāṃ urvaśyā ca bhuvā ca yaḥ
(vi.u. 4.19)
atha vāgmitā-
vāgmitā tu budhair uktā samayocita-bhāṣitā
67cd
yathā-
nanu vajriṇa eva vīryam etad
vijayante dviṣato yad asya pakṣyāḥ |
vasudhādhara-kandarād visarpī
pratiśabdo' pi harer bhinatti nāgān
(vi.u. 1.18)
atha kṛtajñatvam-
kṛtānām upakārāṇām abhjñatvaṃ kṛtajñatā
68ab
yathā-
ekasyaivopakārasya prāṇān dāsyāmi te kape |
pratyahaṃ kriyamāṇasya śeṣasya ṛṇino vayam
(ha.nā. 13.35)
atha nayajñatvam-
sāmādy-upāya-cāturyaṃ nayajñatvam udāhṛtam
68cd
yathā-
anārataṃ tena padeṣu lambhitā
vibhajya samyag viniyoga-sat-kriyāḥ |
phalanty upāyāḥ paribṛṃhitāyatīr
upetya saṅgharṣam ivārtha-sampadaḥ
(ki.ā. 1.15)
atha śucitā-
antaḥ-karaṇa-śuddhir yā śucitā sā prakīrtitā
69ab
yathā-
kā tvaṃ śubhe kasya parigraho vā
kiṃ vā mad-abhyāgama-kāraṇaṃ te |
ācakṣva matvā vaśināṃ raghūṇāṃ
manaḥ para-strī-vimukha-pravṛtti
(ra.vaṃ. 16.8)
atha mānitā-
akārpaṇya-sahiṣṇutvaṃ kathitā māna-śālitā
69cd
yathā-
santuṣṭe tisṛṇām purām api ripau kaṇḍūla-dor-maṇḍalī-
krīḍā-kṛtta-punaḥ-prarūḍha-śiraso vīrasya lipsor varam |
yācñā-dainya-parāñci yaysa kalahāyante mithyas tvaṃ vṛṇu
tvaṃ vṛṇv ity abhito mukhāni sa daśagrīvaḥ kathaṃ varṇyatām
(a.rā. 3.41)
atha tejasvitā-
tejasvitvam avajñāder asahiṣṇutvam ucyate
70ab
yathā-
so' yaṃ triḥ sapta-vārān avikala-vihita-kṣatra-tantu-pramāro
vīraḥ krauñcasya bhedī kṛta-dharaṇi-talāpūrva-haṃsāvatāraḥ |
jetā heramba-bhṛṅgi-pramukha-gaṇa-camū-cakriṇas tāra-kāres
tvāṃ pṛcchan jāmadagnyaḥ sva-guru-hara-dhanur bhaṅga-roṣād upaiti
(ma.vī.ca. 2.17)
atha kalāvattvam-
kalāvattvaṃ nigaditaṃ sarva-vidyāsu kauśalam
70cd
yathā-
goṣṭhīṣu vidvaj-jana-saṃcitasya
kalā-kalāpasya sa tāratamyam |
viveka-sīmā vigatāvalepo
viveda hemno nikaṣāśmanīva
atha prajā-rañjakatvam-
rañjakatvaṃ tu sakala-cittāhlādana-kāritā
71ab
yathā-
aham eva mato mahīpater iti sarvaḥ prakṛtiṣv acintayat |
udadher iva nimnagāśateṣv abhavan nāsya vimānanā kvacit
uktair guṇaiś ca sakalair yuktaḥ syād uttamo netā | 71cd
madhyaḥ katipaya-hīno bahu-guṇa-hīno' dhamo nāma
netā caturvidho' sau dhīrodāttaś ca dhīra-lalitaś ca | 72
dhīra-praśānta-nāmā tataś ca dhīroddhataḥ khyātaḥ
tatra dhīrodāttaḥ-
dayāvān atigambhīro vinītaḥ sattva-sāravān | 73
dṛḍha-vratas titikṣāvān ātmaślāghāparāṅmukhaḥ |
nigūḍhāhaṅkṛtir dhīrair dhīrodātta udāhṛtaḥ
74
tatra dayāvattvam-
dayātiśaya-śālitvaṃ dayāvattvam udāhṛtam
75ab
yathā-
sa-śoṇitais tena śilīmukhāgrair
nikṣepitāḥ ketuṣu pārthivānām |
yaśo hṛtaṃ samprati rāghaveṇa
na jīvitaṃ vaḥ kṛpayeti varṇāḥ
(ra.vaṃ. 7.65)
atigambhīratā-
gāmbhīryam avikāraḥ syāt saty api kṣobha-kāraṇe
75cd
yathā-
dadhato maṅgala-kṣaume vasānasya ca balkale |
dadṛśur vismitās tasya mukha-rāgaṃ samaṃ janāḥ
[raghu. 12.8]
vinītatvaṃ-
avaloka eva nṛpateḥ sma dūrato
rabhasād rathād avatarītum icchataḥ |
avatīrṇavān prathamam ātmanā harir
vinayaṃ viśeṣayati sambhrameṇa saḥ
(māgha. 13.7)
sattva-sāratvam, yathā-
utsmāyitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsthi mahābalaḥ |
pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṃ daśa-yojanam
(rāmā. 1.1.65)
dṛḍha-vratatvaṃ, yathā-
tam aśakyam apākraṣṭuṃ nideśāt svargiṇaḥ pituḥ |
yayāce pāduke paścāt kartuṃ rājyādhidevate
(ra.vaṃ. 12.17)
titikṣāvattvaṃ, yathā-
prativācam adatta keśavaḥ
śapamānāya na cedi-bhūbhuje |
anuhuṅkurute ghana-dhvaniṃ
na hi gomāyu-rutāni kesarī
(māgha. 16.25)
ātma-ślāthāparāṅmukhatvaṃ, yathā-
tasya saṃstūyamānasya caritārthais tapasvibhiḥ |
śuśubhe vikramodagraṃ vrīḍayāvanataṃ śiraḥ
(ra.vaṃ. 15.27)
nigūḍhāhaṅkāratvaṃ, yathā-
bhūmātraṃ kiyad etad arṇavmitaṃ tat sādhitaṃ hāryate
yad vīreṇa bhavādṛśena vadatā triḥ sapta-kṛtvo jayam |
ḍimbho' haṃ nava-bāhur īdṛ;cam idaṃ ghoraṃ ca vīra-vrataṃ
tat krodhād virama prasīda bhagavan jātyaiva pūjyo' si naḥ
(anargha. 4.35)
atha dhīra-lalitaḥ-
niścinto dhīra-lalitas taruṇo vanitā-vaśaḥ
76ab
yathā-
so' dhikāram abhikaḥ kulocitaṃ
kāścana svayam avartayat samāḥ |
saṃniveśya saciveṣv ataḥparaṃ
strī-vidheya-nava-yauvano' bhavat
(ra.vaṃ. 19.4)
atha dhīra-śāntaḥ -
śama-prakṛtikaḥ kleśa-sahiṣṇuś ca vivecakaḥ | 76cd
lalitādi-guṇopeto vipro vā sacivo vaṇik |
dhīra-śāntaś cārudatta-mādhavādir udāhṛtaḥ
77
yathā-
kuvalaya-dala-śyāmo' py aṅgaṃ dadhat paridhūsaraṃ
lalita-vikaṭa-nyāsaḥ śrīmān mṛgāṅka-nibhānanaḥ |
harati vinayaṃ vāmo yasya prakāśita-sāhasaḥ
pravigalad-asṛk-paṅkaḥ pāṇir lalan nara-jāṅgalaḥ
(mālatīmādhavam 5.5)
atha dhīroddhataḥ-
mātsaryavān ahaṅkārī māyāvī roṣaṇaś calaḥ |
vikatthano bhārgavādir dhīroddhata udāhṛtaḥ
78
yathā-
na trastaṃ yadi nāma bhūta-karuṇā-santāna-śāntātmanas
tena vyārujatā dhanur bhagavato devād bhavānī-pateḥ | tat-putras tu madāndha-tāraka-vadhād viśvasya dattotsavaḥ
skandaḥ skanda iva priyo' ham athavā śiṣyaḥ kathaṃ vismṛtaḥ
(mahāvīra 2.28)
ete ca nāyakāḥ sarva-rasa-sādhāraṇāḥ smṛtāḥ |
śṛṅgārāpekṣayā teṣāṃ traividhyaṃ kathyate budhaiḥ
79
patiś copapatiś caiva vaiśikaś ceti bhedataḥ |
patis tu vidhinā pāṇigrāhakaḥ kathyate budhaiḥ
80
yathā-
sa mānasīṃ meru-sakhaḥ pitṝṇāṃ
kanyāṃ kulasya sthitaye sthitijñaḥ |
menāṃ munīnām api mānanīyām
ātmānurūpāṃ vidhinopayeme
(ku.saṃ. 1.18)
caturdhā so' pi kathito vṛttyā kāvya-vicakṣaṇaiḥ |
anukūlaḥ śaṭho dhṛṣṭo dakṣiṇaś ceti bhedataḥ
81
tatra-
anukūlas tv eka-jāniḥ
82a
tatra dhīrodāttānukūlo, yathā-
sītāṃ hitvā daśamukha-ripur nopayeme yad anyāṃ
tasyā eva pratikṛti-sakho yat kratūnājahāra |
vṛttāntena śravaṇa-viṣaya-prāpiṇā tena bhartuḥ
sā durvāraṃ katham api parityāga-duḥkhaṃ viṣehe
(ra.vaṃ. 14.87)
dhīra-lalitānukūlo, yathā-
sa kadācid avekṣita-prajaḥ
saha devyā vijahāra suprajāḥ |
nagaropavane śacī-sakho
marutāṃ pālayiteva nandane
(ra.vaṃ. 8.32)
dhīraśāntānukūlo, yathā-
priya-mādhave kim asi mayy avatsalā
nanu so' ham eva yam anandayat purā |
svayam āgṛhīta-kamanīya-kaṅkaṇas
tava mūrtimān iva mahotsavaḥ karaḥ
(mālatī-mādhave 9.9)
dhīroddhatānukūlo, yathā-
kiṃ kaṇṭhe śithilīkṛto bhuja-latā-pāśaḥ pramādān mayā
nidrāccheda-vivartaneṣv abhimukhaṃ nādyāsi sambhāvitā |
anya-strī-jana-saṅkathā-laghur ahaṃ svapne' pi nālakṣito
doṣaṃ paśyasi kaṃ priye parijanopālambha-yogye mayi
(veṇī 2.9)
atha śaṭhaḥ-
śaṭho gūḍhāparādha-kṛt
82b
yathā-
svapna-kīrtita-vipakṣam aṅganāḥ
pratyabhaitsur avadanty eva tam |
pracchadānta-galitāśru-bindubhiḥ
krodha-bhinna-valayir vivartanaiḥ
(ra.vaṃ. 19.22)
atha dhṛṣṭaḥ-
dhṛṣṭo vyaktānya-yuvatī-bhoga-lakṣmāpi nirbhayaḥ
82cd
yathā mamaiva-
ko doṣo maṇi-mālikā yadi bhavet kaṇṭhe na kiṃ śaṅkaro
dhatte bhūṣaṇam ardha-candram amalaṃ candre na kiṃ kālimā |
tat sādhv eva kṛtaṃ kṛtaṃ bhaṇitibhir naivāparāddhaṃ tvayā
bhāgyaṃ draṣṭum anīśayaiva bhavataḥ kāntāparāddhaṃ mayā
atha dakṣiṇaḥ-
nāyikāsv apy anekāsu tulyo dakṣiṇa ucyate
83ab
yathā-
snātā tiṣṭhati kuntaleśvara-sutā vāro' ṅga-rāja-svasur
dyūte rātrir iyaṃ jitā kamalayā devī prasādyādya ca |
ity antaḥ-pura-sundarīḥ prati mayā vijñāya vijñāpite
devenāpratipatti-mūḍha-manasā dvitrāḥ sthitaṃ nāḍikāḥ
atha upapatiḥ-
laṅghitācārayā yas tu vināpi vidhinā striyā | 83cd
saṅketaṃ nīyate prokto budhair upapatis tu saḥ
84ab
yathā-
bhartā niḥśvasite' py asūyati mano-jighraḥ sapatnī-janaḥ
śvaśrūr iṅgita-daivataṃ nayanayor ūhāliho yātaraḥ |
tad dūrād ayam añjaliḥ kim amunā dṛghaṅgi-pātena te
vaidagdhī-racanā-prapañca-rasika vyartho' yam atra śramaḥ
dākṣiṇyam ānukūlyaṃ ca dhārṣṭyaṃ cāniyatatvataḥ | 84cd
nocitānyasya śāṭhyaṃ syād anya-cittatva-sambhavāt
85ab
śaṭhopapatir, yathā-
majjhaṇṇe jaṇa-suṇṇe kariṇīe bhakkhidesu kamalesu |
avisesaṇṇa kahaṃ bia gado si saṇa-bāḍḍiaṃ daṭṭhuṃ
[madhyāhne jana-śūnye kariṇyā bhakṣiteṣu kamaleṣu |
aviśeṣajña katham iva gato' si śaṇa-vāṭikāṃ draṣṭum ||]
atra kayācit svairiṇyāṃ mayi saṅketaṃ gatāyāṃ tvaṃ tu śāṇa-vāṭikāyāṃ kathāpi rantuṃ gato' sīti vyaṅgyārthenānyāsaṅga-sūcanād ayaṃ śaṭhopapatiḥ |
atha vaiśikaḥ-
rūpavān śīla-sampannaḥ śāstrajñaḥ priya-darśanaḥ | 85cd
kulīno matimān śūro ramya-veṣa-yuto yuvā
adīnaḥ surabhis tyāgī sahanaḥ priya-bhāṣaṇaḥ | 86
śaṅka-vihīno mānī ca deśa-kāla-vibhāga-vit
dākṣya-cāturya-mādhurya-saubhāgyādibhir anvitaḥ | 87
veśyopabhoga-rasiko yo bhavet sa tu vaiśikaḥ
kalakaṇṭhādiko lakṣyo bhāṇādāv eva vaiśikaḥ | 88
sa tridhā kathyate jyeṣṭha-madhya-nīca-vibhedataḥ
89ab
teṣāṃ lakṣaṇāni bhāva-prakāśikāyām uktāni | yathā-
asaṅgo' pi svabhāvena saktavac ceṣṭate muhuḥ |
tyāgī svabhāva-madhuraḥ sama-duḥkha-sukhaḥ śuciḥ
kāma-tantreṣu nipuṇaḥ kruddhānunaya-kovidaḥ |
sphurite cādhare kiṃcid dayitāyā virajyati
upacāra-paro hy eṣa uttamaḥ kathyate budhaiḥ |
vyalīka-mātre dṛṣṭe' syā na kupyati na rajyati
dadāti kāle kāle ca bhāvaṃ gṛhṇāti bhāvataḥ |
sarvārthair api madhya-sthas tām evopacaret punaḥ
dṛṣṭe doṣe virajyeta sa bhaven madhyamaḥ pumān |
kāma-tantreṣu nirlajjaḥ karkaśo rati-keliṣu
avijñāta-bhayāmarṣaḥ kṛtyākṛtya-vimūḍha-dhīḥ |
mūrkhaḥ prasakta-bhāvaś ca viraktāyām api striyām
mitrair nivāryamāṇo' pi pāruṣyaṃ prāpito' pi ca |
anya-sneha-parāvṛttāṃ saṃkrānta-ramaṇām api |
striyaṃ kāmayate yas tu so' dhamaḥ parikīrtitaḥ
[bhā.pra. 5.37-44] iti |
atha śṛṅgāra-netṝṇāṃ sāhāyya-karaṇocitāḥ | 89cd
nirūpyante pīṭhamarda-viṭa-ceṭa-vidūṣakāḥ
tatha pīṭhamardaḥ-
nāyakānucaro bhaktaḥ kiñcid ūnaś ca tad-guṇaiḥ | 90
pīṭhamarda iti khyātaḥ kupita-strī-prasādakaḥ
kāma-tantra-kalā-vedī viṭa ity abhidhīyate | 91
sandhāna-kuśalaś ceṭaḥ kalahaṃsādiko mataḥ |
vikṛtāṅga-vaco-veṣair hāsya-kārī vidūṣakaḥ
92
atha sahāya-guṇāḥ-
deśa-kālajñatā bhāṣā-mādhuryaṃ ca vidagdhatā |
protsāhane kuśalatā yathokta-kathanaṃ tathā | 93
nigūḍha-mantratety ādyāḥ sahāyānāṃ guṇā matāḥ
iti nāyaka-prakaraṇam
atha nāyikā nirūpyante-
netṛ-sādhāraṇa-guṇair upetā nāyikā matā | 94
svakīyā parakīyā ca sāmānyā ceti sā tridhā
tatra svakīyā-
sampat-kāle vipat-kāle yā na muñcati vallabham | 95
śīlārjava-guṇopetā sā svakīyā kathitā budhaiḥ
yathā-
kiṃ tādeṇa ṇarinda-sehara-sihālīḍhaggapādeṇa me
kiṃ vā me sasureṇa vāsava-mahā-siṃhāsaṇaddhāsiṇā |
te desā giriṇo a de vaṇamahī saccea me vallahā
kosallātaṇaassa jattha calaṇe vandāmi ṇandāmi a
(bāla-rāmāyaṇa 6.79)
[kiṃ tātena narendra-śekhara-śikhālīḍhāgra-pādena me
kiṃ vā me śvaśureṇa vāsava-mahā-siṃhāsanādhyāsinā |
te deśā girayaś ca te vana-mahī sā caiva me vallabhāḥ
kausalyā-tanayasya yatra caraṇau vande ca nandāmi ca ||]
sā ca svīyā tridhā mugdhā madhyā prauḍheti kathyate
96
tatra mugdhā-
mugdhā nava-vayaḥ-kāmā ratau vāmā mṛduḥ krudhi |
yatate rata-ceṣṭāyāṃ gūḍhaṃ lajjā-manoharam
97
kṛtāparādhe dayite vīkṣate rudatī satī |
apriyaṃ vā priyaṃ vāpi na kiñcid api bhāṣate
98
vayasā mugdhā, yathā mamaiva-
ullolitaṃ himakare niviḍāndhakāram
uttejitaṃ viṣama-sādhaka-bāṇa-yugmam |
unmajjitaṃ kanaka-koraka-yugmam
asyām ullāsitā ca gagane tanu-vīci-rekhā
nava-kāmā, yathā mamaiva-
bālā prasādhana-vidhau nidadhāti cittaṃ
dattādarā pariṇaye maṇi-putrikāṇām |
ālajjate nija-sakhī-jana-manda-hāsair
ālakṣyate tad iha bhāva-navāvatāraḥ
ratau vāmatvaṃ, yathā mamaiva-
ālokya hāra-maṇi-bimbitam ātma-kāntam
āliṅgatīti sahasā parivartamānā |
ālambitā karatale parivepamānā
sā sambhramāt sahacarīm avalambate sma
mṛdu-kopatvaṃ, yathā mamaiva-
vyāvṛtti-kramaṇodyame' pi padayoḥ pratyudgatau vartanaṃ
bhrūbhedo' pi tad īkṣaṇa-vyasaninā vyasmāri me cakṣuṣā |
cāṭūktāni karoti dagdha-rasanā rukṣākṣre' py udyatā
sakhyaḥ kiṃ karavāṇi māna-samaye saṅghāta-bhedo mama
sa-vrīḍa-surata-prayatanaṃ, yathā-
autsukyena kṛtatvarā sahabhuvā vyāvartamānā hriyā
tais tair bandhu-vadhū-janasya vacanair nītābhimukhyaṃ punaḥ |
dṛṣṭvāgre varam ātta-sādhvasa-rasā gaurī nave saṅgame
saṃrohat-pulakā hareṇa hasatā śliṣṭā śivāyāstu vaḥ
(ratnāvalī 1.2)
krodhād abhāṣaṇā rudatī, yathā mamaiva-
kānte kṛtāgasi puraḥ parivartamāne
sakhyaṃ saroja-śaśinoḥ sahasā babhūva |
roṣākṣaraṃ sudṛśi vaktum apārayantyām
indīvara-dvayam avāpa tuṣāra-dhārām
atha madhyā-
samāna-lajjā-madanā prodyat-tāruṇya-śālinī |
madhyā kāmayate kāntaṃ mohānta-surata-kṣamā
99
atha tulya-lajjā-smaratvaṃ, yathā mamaiva-
kānte paśyati sānurāgam abalā sācīkaroty ānanaṃ
tasmin kāma-kalāpa-kuśale vyāvṛtta-vaktre kila |
paśyantī muhur antaraṅga-madanaṃ dolāyamānekṣaṇā
lajjā-manmatha-madhyagāpi nitarāṃ tasyābhavat prītaye
prodyat-tāruṇya-śālitvaṃ, yathā mamaiva-
netrāñcalena lalitā valitā ca dṛṣṭiḥ
sakhyaṃ karoti jaghanaṃ pulinena sākam |
cakra-dvayena sadṛśī kuca-kuḍmalau ca nityā
vibhāti nitarāṃ madanasya lakṣmīḥ
mohānta-surata-kṣamatvaṃ, yathā mamaiva-
ākīrṇa-gharma-jalam ākula-keśa-pāśam
āmīlitākṣi-yugam ādṛta-pāravaśyam |
ānanda-kandalitam astamitānya-bhāvam
āśāsmahe kim api ceṣṭitam āyatākṣyāḥ
madhyā tridhā māna-vṛtter dhīrādhīrobhayātmikā
tatra dhīrā-
dhīrā tu vakti vakroktyā sotprāsaṃ sāgasaṃ priyam
100
yathā mamaiva-
ko doṣo maṇi-mālikā yadi bhavet kaṇṭhe na kiṃ śaṅkaro
dhatte bhūṣaṇam ardha-candram amalaṃ candre na kiṃ kālimā |
tat sādhv eva kṛtaṃ kṛtaṃ bhaṇitibhir naivāparāddhaṃ tvayā
bhāgyaṃ draṣṭum anīśayaiva bhavataḥ kāntāparāddhaṃ mayā
[*2]
[*2] Also appears as 1.125.
atha adhīrā-
adhīrā paruṣair vākyaiḥ khedayed vallabhaṃ ruṣā
101ab
yathā mamaiva-
niḥśaṅkam āgatam avekṣya kṛtāparādhaṃ
kācin nitānta-paruṣaṃ vinivṛtta-vaktrā |
kiṃ prārthanābhir adhikaṃ sukham edhi yāhi
yāhīti khinnam akarod asakṛd bruvāṇā
atha dhīrādhīrā-
dhīrādhīra tu vakroktyā sa-bāṣpaṃ vadati priyam
101cd
yathā mamaiva-
āśleṣollasitāśayena dayitāpy ārdrā tvayā cumbitā
citrokti-śravaṇotsukena kalitā tasyāṃ niśānāthatā |
tad yuktaṃ divasāgame' tra jaḍatā kārśyaṃ kalā-hīnatā
rājann ity uditāśru-gadgada-padaṃ kācid bravīti priyam
atha pragalbhā-
sampūrṇa-yauvanonmattā pragalbhā rūḍha-manmathā |
dayitāṅge vilīneva yatate rati-keliṣu | 102
rata-prārambha-mātre' pi gacchaty ānanda-mūrcchatām
103ab
sampūrṇa-yauvanatvam, yāthā-
uttuṅgau kuca-kumbhau rambhā-stambhopamānam ūru-yugam |
tarale dṛśau ca tasyāḥ sṛjatā dhātrā kim āhitaṃ sukṛtam
rūḍha-manmathā, yāthā mamaiva-
niḥśvāsollasad-unnata-stana-taṭaṃ nirdaṣṭa-bimbādharaṃ
nirmṛṣṭāṅga-vilepanaiś ca karaṇaiś citre pravṛtte rate | kāñcī-dāma vibhinnam aṅgada-yugaṃ bhagnaṃ tathāpi priyaṃ
samprotsāhayati sma sā vidadhatī hastaṃ kvaṇat-kaṅkaṇam
māna-vṛtteḥ pragalbhāpi tridhā dhīrādi-bhedataḥ
103cd
tatra dhīra-pragalbhā-
udāste surate dhīrā sāvahitthā ca sādarā
104ab
yathā-
na pratyudgamanaṃ karoti raśanā-vyāsañjanādi-cchalān
nādatte nava-mañjarīm ali-bhaya-vyājena dattām api |
datte darpaṇam ādareṇa na giraṃ rūkṣākṣaraṃ māninī
cāturyād vidadhāti mānam athavā vyaktīkaroti priyā
atha adhīra-pragalbhā-
santarjya niṣṭhuraṃ roṣād adhīrā tāḍayet priyam
104cd
yathā mamaiva-
kānte sāgasi kācid antika-gate nirbhartsya roṣāruṇair
bhrūbhaṅgī-kuṭilair apāṅga-valanair ālokamānā muhuḥ |
vadhvā mekhalayā sapatna-ramaṇī-pādābja-lākṣāṅkitaṃ
līlānīlasaroruheṇa niṭilaṃ hanti sma roṣākulā
atha dhīrādhīra-pragalbhā-
dhīrādhīra-guṇopetā dhīrādhīreti kathyate
105ab
yathā, mamaiva-
pratyāsīdati sāgasi priyatame sā sambhramād utthitā
vaiyātyāt purataḥ sthite sati punar mānāvadhūtāśayā |
rātrau kvāsi na cet kvacin māṇimayī mālā kutas te vadety
uktvā mekhalayā hatena sahasāśliṣṭā sa-bāṣpaṃ sthitā
dvedhā jyeṣṭhā kaniṣṭheti madhyā prauḍhāpi tādṛśī
105cd
ubhe api, yathā-
ekatrāsana-saṅgate priyatame paścād upetyādarād
ekasyā nayane nimīlya vihita-krīḍānubandha-cchalaḥ |
īṣad-vakrima-kandharaḥ sa-pulakaḥ premollasan-mānasām
antar-hāsa-lasat-kapola-phalakāṃ dhūrto' parāṃ cumbati
[amaru 19]
atretarasyāṃ paśyantyām api sambhāvanārhatayā pihita-locanāyā jyeṣṭhatvam | tatra samakṣaṃ sambhāvanānarhatvāt cumbitāyāḥ kanīyastvam | evam itarad-udāhāryam |
dhīrādhīrādi-bhedena madhyā-prauḍhe tridhā tridhā |
jyeṣṭhā-kaniṣṭḥā-bhedena tāḥ pratyekaṃ dvidhā dvidhā | 106
mugdhā tv eka-vidhā caivaṃ sā trayodaśadhoditā
107ab
atha parakīyā-
anyāpi dvividhā kanyā paroḍhā ceti bhedataḥ
107cd
tatra kanyā tv anūḍhā syāt sa-lajjā pitṛ-pālitā |
sakhī-keliṣu visrabdhā prāyo mugdhā-guṇānvitā
108
yathā-
tāṃ nāradaḥ kāma-caraḥ kadācit
kanyāṃ kila prekṣya pituḥ samīpe |
samādideśaika-vadhūṃ bhavitrīṃ
premṇā śarīrārdha-harāṃ harasya
[ku.saṃ. 1.50]
pradhānam apradhānaṃ vā nāṭakādāv iyaṃ bhavet |
mālatī-mādhave lakṣye mālatī-madayantike
109
atha paroḍhā-
paroḍhā tu pareṇoḍhāpy anya-sambhoga-lālasā |
lakṣyā kṣudra-prabandhe sā sapta-śatyādike budhaiḥ
110
yathā vā-
bhartā niśvasite' py asūyati mano-jighraḥ sapatnī-janaḥ
śvaśrūr iṅgita-daivataṃ nayanayor īhāliho yātaraḥ |
tad dūrād ayam aṅjaliḥ kim amunā dṛbhaṅga-pātena te
vaidagdhī-racanā-prapañca-rasika vyartho' yam atra śramaḥ
[*3]
[*3] This verse is not found in all editions. Venkatachari has not included it in his edition.
atha sāmānyā-
sādhāraṇa-strī gaṇikā kalā-prāgalbhya-dhārṣṭya-yuk
111ab
yathā-
gāḍhāliṅgana-pīḍita-stana-taṭaṃ svidyat-kapola-sthalaṃ
sandaṣṭādhara-mukta-sītkṛtam atibhrāmyad-bhru-nṛtyat-karam |
cāṭu-prāya-vaco-vicitra-bhaṇitair yātai rutaiś cāṅkitaṃ
veśyānāṃ dhṛti-dhāma puṣpa-dhanuṣaḥ prāpnoti dhanyo ratam
(śṛṅgāra-tilake 1.127)
eṣā syād dvividhā raktā viraktā ceti bhedataḥ
111cd
tatra raktā tu varṇyā syād aprādhānyena nāṭake |
agnimitrasya vijñeyā yathā rājña irāvatī
112
pradhānam apradhānaṃ vā nāṭaketara-rūpake |
sā ced divyā nāṭake tu prādhānyenaiva varṇyate
113
yathā-
ā darśanāt praviṣṭā sā me sura-loka-sundarī hṛdayam |
bāṇena makara-ketoḥ kṛta-mārgam abandhya-pātena
(vikramo. 2.2)
viraktā tu prahasana-prabhṛtiṣv eva varṇyate |
tasyā dhaurya-prabhṛtayo guāṣ tad-upayoginaḥ
114
channa-kāmān ratārthājñān bāla-pāṣaṇḍa-ṣaṇḍakān |
rakteva rañjayed ibhyān niḥsvān mātrā vivāsayet
115
channa-kāmāḥ śrotriyādayaḥ | ratārthā rati-sukha-prayojanāḥ | ajñā mūḍhāḥ | śeṣāḥ prasiddhāḥ |
atra kecid āhuḥ-
gaṇikāyā nānurāgo guṇavaty api nāyake |
rasābhāsa-prasaṅgaḥ syād araktāyāś ca varṇane
ataś ca nāṭakādau tu varṇyā sā na bhaved iti
116ab
tathā cāhuḥ [śṛ.ti. 1.62,64}-
sāmānyā vanitā veśyā sā dravyaṃ param icchatā
guṇa-hīne ca na dveṣo nānurāgo guṇiny api |
śṛṅgārābhāsa etāsu na śṛṅgāraḥ kadācana
iti |
tan-mataṃ nānumanute dhīmān śrī-siṃha-bhūpatiḥ | 116
bhāvānubandhābhāve ca nāyikātva-parāhateḥ
tasyāḥ prakaraṇādau ca nāyikātva-vidhānataḥ |117
anāyikā-varṇane tu rasābhāsa-prasaṅgataḥ
tathā prakaraṇādīnām arasāśrayatāgateḥ |118
rasāśrayaṃ tu daśadhety ādi-śāstra-virodhataḥ
tasmāt sādhāraṇa-strīṇāṃ guṇa-śālini nāyake | 119
bhāvānubandhaḥ syād eva rudraṭasyāpi bhāṣaṇāt
120ab
tatrāha rudraṭaḥ-(śṛ.ti. 1.69)
īrṣyā kula-strīṣu na nāyakasya
niḥśaṅka-kelir na parāṅganāsu |
veśyāsu caitad dvitayaṃ prarūḍhaṃ
sarvasvam etās tad aho smarasya
iti |
udāttādi-bhidāṃ kecit sarvāsām api manvate | 120cd
tās tu prāyeṇa dṛśyante sarvatra vyavahārataḥ
prathamaṃ proṣita-patikā vāska-sajjā tataś ca virahotkā | 121
atha khaṇḍitā matā syāt kalahāntaritābhisārikā caiva
kathitā ca vipralabdhā svādhīna-patis tathā cānyā | 122
śṛṅgāra-kṛtāvasthābhedāt tāś cāṣṭadhā bhinnāḥ
tatra proṣita-patikā-
dūra-deśaṃ gate kānte bhavet proṣita-bhartṛkā | 123
asyās tu jāgaraḥ kārśyaṃ nimittādi-vilokanam
mālinyam anavasthānaṃ prāyaḥ śayyā-niveṣaṇam | 124
jāḍya-cintā-prabhṛtayo vikriyāḥ kathitā budhaiḥ
125ab
yathā mama-
dūre tiṣṭhati so' dhunā priyatamaḥ prāpto vasantodayaḥ
kaṣṭaṃ kokila-kūjitāni sahasā jātāni dambholayaḥ |
aṅgāny apy avaśāni yānti tanutāṃ yātīva me cetanā
hā kaṣṭaṃ mama duṣkṛtasya mahimā candro' pi caṇḍāyate
atha vāsaka-sajjikā-
bharatādayair abhidadhe strīṇām vāras tu vāsakaḥ | 125cd
svavāsaka-vaśāt kānte sameṣyati gṛhāntaram
sajjī-karoti cātmānaṃ yā sā vāsaka-sajjikā | 126
asyās tu ceṣṭāḥ samparka-manoratha-vicintanam
sakhī-vinodo hṛl-lekho muhur dūti-nirīkṣaṇam | 127
priyābhigamana-mārgābhivīkṣaṇa-pramukhā matāḥ
128ab
yatha mamaiva-
kelī-gṛhaṃ gamita-śayanaṃ bhūṣitaṃ cātma-dehaṃ
darśaṃ darśaṃ dayita-padavīṃ sādaraṃ vīkṣamāṇā |
kāma-krīḍāṃ manasi vividhāṃ bhāvinī kalpayantī
sāraṅgākṣī raṇa-raṇikayā niḥśvasantī samāste
atha virahotkaṇṭhitā-
anāgasi priyatame cirayaty utsukā tu yā | 128
virahotkaṇṭhitā bhāva-vedibhiḥ sā samīritā
asyās tu ceṣṭā hṛt-tāpo vepathuś cāṅga-sādanam | 129
aratir bāṣpa-mokṣaś ca svāvasthā-kathanādayaḥ
130ab
yathā mamaiva-
cirayati manaḥ-kānte kāntā nirāgasi sotsukā
madhu malayajaṃ mākandaṃ vā nirīkṣitum akṣamā |
galita-palitaṃ no jānīte karād api kaṅkaṇaṃ
parabhṛta-rutaṃ śrutvā bāṣpaṃ vimuñcati vepate
atha khaṇḍitā-
ullaṅghya samayaṃ yasyāḥ preyān anyopabhogavān | 130cd
bhoga-lakṣmāñcitaḥ prātar āgacchet sā hi khaṇḍitā
asyās tu cintā niḥśvāsas tūṣṇīṃ-bhāvo' śru-mocanam | 131
kheda-bhrānty-asphuṭālāpā ity ādyā vikriyā matāḥ
yathā mamaiva-
prabhāte prāṇeśaṃ nava-madana-mudrāṅkita-tanuṃ
vadhūr dṛṣṭvā roṣāt kim api kuṭilaṃ jalpati muhuḥ |
muhur dhatte cintāṃ muhur api paribhrāmyati muhur
vidhatte niḥśvāsaṃ muhur api ca bāṣpaṃ visṛjati
atha kalahāntaritā-
yā sakhīnāṃ puraḥ pāda-patitaṃ vallabhaṃ ruṣā | 132
nirasya paścāt tapati kalahāntaritā hi sā
asyās tu bhrānti-saṃlāpau moho niḥśvasitaṃ jvaraḥ | 133
muhuḥ pralāpa ity ādyā iṣṭāś ceṣṭā manīṣibhiḥ
yathā mamaiva-
niḥśaṅkā nitarāṃ nirasya dayitaṃ pādānataṃ preyasī
kopenādya kṛtaṃ mayā kim idam ity ārtā sakhīṃ jalpati |
sodvegaṃ bhramati kṣipaty anudiśaṃ dṛṣṭiṃ vilolākulāṃ
ramyaṃ dveṣṭi muhur muhuḥ pralapati śvāsādhikaṃ mūrcchati
atha abhisārikā (svīyā)-
madanānala-santaptā yābhisārayati priyam | 134
jyotsnā-tāmasvinī yāna-yogyāmbara-vibhūṣaṇā
svayaṃ vābhisared yā tu sā bhaved abhisārikā | 135
asyāḥ santāpa-cintādyā vikriyās tu yathocitam
kāntābhisaraṇae svīyā lajjānāśādi-śaṅkayā | 136
vyāghra-huṅkāra-santrasta-mṛga-śāva-vilocanā
nīlyādi-rakta-vasana-racitāṅgāvaguṇṭhanā | 137
svāṅge vilīnāvayavā niḥśabdaṃ pāda-cāriṇī
susnigdhaika-sakhī-mātra-yuktā yāti samutsukā | 138
mṛṣā priye tu nidrāṇe pārśve tiṣṭhati niścalā
garvātireka-nibhṛtā śītaiḥ srag-dāma-candanaiḥ | 139
bhāvajñā bodhayaty enaṃ tad-bhāvāvekṣaṇotsukā
yathā-
tamaḥ-savarṇaṃ vidadhe vibhūṣaṇaṃ
nināda-doṣeṇa nunoda nūpuram |
pratīkṣituṃ na sphuṭa-candrikā-bhayād
iyeṣa dūtīm abhisārikā-janaḥ
yathā vā-
mallikā-māla-bhāriṇyaḥ
sarvāṅgīṇārdra-candanāḥ |
kṣaumavatyo na lakṣyante
jyotsnāyām abhisārikā
(kāvyādarśa 2.213)
(anyāṅganābhisārikā-kanyakā)
svīyāvat kanyakā jñeyā kāntābhisaraṇa-krame
140
(veśyābhisārikā)
veśyābhisārikā tv eti hṛṣṭā vaiśika-nāyakam |
āvirbhūta-smita-mukhī mada-ghūrṇita-locanā
141
anuliptākhilāṅgī ca vicitrābharaṇānvitā |
snehāṅkurita-romāñca-sphuṭībhūta-manobhavā
142
saṃveṣṭitā parijanair bhogopakaraṇānvitaiḥ |
raśanārāva-mādhurya-dīpitānaṅga-vaibhavā
143
caraṇāmbuja-saṃlagna-maṇi-mañjīra-mañjulā |
eṣā ca mṛdu-saṃsparśaiḥ keśa-kaṇḍūyanādibhiḥ | 144
prabodhayati tad-bodhe praṇayāt kupitekṣaṇā
yathā mama-
māsi madhau candrātapa-dhavalāyāṃ niśi sakhī-janālāpaiḥ |
madanāturābhisarati praṇayavatī yaṃ sa eva khalu dhanyaḥ
atha preṣyābhisārikā-
bāhu-vikṣepa-lulita-srasta-dhammilla-mallikā | 145
calita-bhrū-vikārādi-vilāsa-lalitekṣaṇā
maireyāviratāsvāda-mada-skhalita-jalpitā | 146
preṣyābhiyāti dayitaṃ ceṭībhiḥ saha garvitā
priyaṃ kaṅkaṇa-nikvāṇa-mañju-vyajana-vījanaiḥ | 147
vibodhya nirbhartsayati nāsābhaṅga-puraḥsaram
yathā-
srasta-srak-kabarī-bharaṃ salalita-bhrūval-lihālāmadā-
vyaktālāpam itas tataḥ pratipadaṃ vikṣipta-bāhālatā |
sotkaṇṭhaṃ dayitābhisṛtya śayitaṃ kāntaṃ kvaṇat-kaṅkaṇa-
kvāṇena pratibodhya bhartsayati yaṃ dhanyaḥ sa ekaḥ pumān
atha vipralabdhā-
kṛtvā saṅketam aprāpte daivād vyathitā tu yā | 148
vipralabdheti sā proktā budhair asyās tu vikriyā |
nirveda-cintā-khedāśru-mūrcchā-niḥśvasanādayaḥ
149
yathā mamaiva-
candra-bimbam udayādrim āgataṃ
paśya tena sakhi vañcitā vayam |
atra kiṃ nija-gṛhaṃ nayasva māṃ
tatra vā kim iti vivyathe vadhūḥ
atha svādhīna-bhartṛkā-
svāyattāsanna-patikā hṛṣṭā svādhīna-vallabhā |
asyās tu ceṣṭāḥ kathitāḥ smara-pūjā-mahotsavaḥ | 150
vana-keli-jala-krīḍā-kusumāpacayādayaḥ
yathā mamaiva-
salīlaṃ dhammille dara-hasita-kahlāra-racanāṃ
kapole sotkampaṃ mṛga-mada-mayaṃ patra-tilakam |
kucābhoge kurvan lalita-makarīṃ kuṅkuma-mayīṃ
yuvā dhanyaḥ so' yaṃ madayati ca nityaṃ priyatamām
uttamā madhyamā nīcety evaṃ sarvāḥ striyas tridhā
151
tatrottamā-
abhijātair bhoga-tṛptair guṇibhir yā ca kāmyate |
gṛhṇāti kāraṇe kopam anunītā prasīdati
152
vidadhaty apriyaṃ patyau svayam ācarati priyam |
vallabhe sāparādhe' pi tūṣṇīṃ tiṣṭhati sottamā
153
atha madhyamā-
puṃsaḥ svayaṃ kāmayate kāmyate yā ca tair vadhūḥ |
sakrodhe krudhyati muhuḥ sānṛte' nṛta-vādinī
154
sāpakāre' pakartrī syāt snigdhe snihyati vallabhe |
evam ādi-guṇopetā madhyamā sā prakīrtitā
155
atha nīcā-
akasmāt kupyati ruṣaṃ prārthitāpi na muñcati |
surūpaṃ vā kurūpaṃ vā guṇavantam athāguṇam
156
sthaviraṃ taruṇaṃ vāpi yā vā kāmayate muhuḥ |
īrṣyā-kopa-vivādeṣu niyatā sādhamā smṛtā
157
āsām udāharaṇāni lokata evāvagantavyāni |
svīyā trayodaśa-vidhā vividhā ca varāṅganā |
vaiśikaivaṃ ṣoḍaśadhā tāś cāvasthābhir aṣṭabhiḥ
158
ekaikam aṣṭadhā tāsām uttamādi-prabhedataḥ |
traividhyam evaṃ sa-caturaśītis triśatī bhavet
159
avasthā-trayam eveti kecid āhuḥ para-striyāḥ
yathā-
try-avasthaiva para-strī syāt prathamaṃ virahonmanāḥ |
tato æbhisārikā bhūtvābhisarantī vrajet svayaṃ
saṅketāc cet paribhraṣṭā vipralabdhā bhavet punaḥ |
parādhīna-patitvena nānyāvasthātra saṅgatā
iti | (bhāva-prakāśa)
atha nāyikā-sahāyāḥ-
āsāṃ dūtyaḥ sakhī ceṭī liṅginī prativeśinī | 160
dhātreyī śilpakārī ca kumārī kathinī tathā |
kārur vipraśnikā ceti netṛ-mitra-guṇānvitāḥ
161
liṅginī paṇḍita-kauśikyādiḥ | prativeśinī samīpa-gṛha-vartinī | śilpa-kārī vīṇā-vādanādi-nipuṇā | kārū rajakyādiḥ | vipraśnikā daivajñā | śeṣāḥ prasiddhāḥ | itara-rasālambanānām anati-nirūpaṇīyatayā pṛthak-prakaraṇārambhasyānupayogāt tat-tad-rasa-prasaṅga eva nirūpaṇaṃ kariṣyāmaḥ ||
iti nāyikā-prakaraṇam ||
atha śṛṅgārasyoddīpana-vibhāvaḥ-
uddīpanaṃ caturdhā syād ālambana-samāśrayam |
guṇa-ceṣṭālaṅkṛtayas taṭasthāś ceti bhedataḥ
162
tatra guṇāḥ-
yauvanaṃ rūpa-lāvaṇye saundaryam abhirūpatā |
mārdavaṃ saukumāryaṃ cety ālambana-gatā guṇāḥ
163
tatra yauvanam-
sarvāsām api nārīṇāṃ yauvanaṃ tu caturvidham |
pratiyauvanam etāsāṃ ceṣṭitāni pṛthak pṛthak
164
tatra prathama-yauvanam-
īṣac-capala-netrāntaṃ smara-smera-mukhāmbujam |
sa-garva-jarajogaṇḍam asamagrāruṇādharam
165
lāvaṇyodbheda-ramyāṅgaṃ vilasad-bhāva-saurabham |
unmīlitāṅkura-kucam asphuṭāṅgaka-sandhikam
166
prathamaṃ yauvanaṃ tatra vartamānā mṛgekṣaṇā |
apekṣate mṛdu-sparśaṃ sahate noddhatāṃ ratim
167
sakhī-keli-ratā svāṅga-saṃskāra-kalitādarā |
na kopa-harṣau bhajate sapatnī-darśanādiṣu | 168
nātirajyati kāntasya saṅgame kiṃ tu lajjate
yathā-
vistārī stana-bhāra eṣa gamito na svocitām unnatiṃ
rekhodbhāsi tathā vali-trayam idaṃ na spaṣṭa-nimnottam |
madhye' syā ṛju-rāyatārdha-kapiśā romāvalī dṛśyate
ramyaṃ yauvana-śaiśava-vyatikaronmiśraṃ vayo vartate
(daśarūpakāvaloke' pi uddhṛtam idam)
asyāś ceṣṭā, yathā mamaiva-
āvirbhavat-prathama-darśana-sādhvasāni
sāvajñam ādṛta-sakhī-jana-jalpitāni |
sa-vyāja-kopa-madhurāṇi gireḥ sutāyā
vaḥ pāntu nūtana-samāgama-ceṣṭitāni
atha dvitīya-yauvanam-
stanau pīnau tanur madhyaḥ pāṇipādasya raktimā | 169
ūrū karikarākārāv aṅgaṃ vyaktāṅga-sandhikam |
nitambo vipulo nābhir gabhīrā jaghanaṃ ghanam
170
vyaktā romāvalī snaigdhyam aṅga-keśaradākṣiṣu |
dvitīya-yauvane tena kalitā vāma-locanā
171
sakhīṣu svāśayajñāsu snigdhā prāyeṇa māninī |
na prasīdaty anunaye sapatnīṣv abhyasūyinī
172
nāparādhān viṣahate praṇayerṣyākaṣāyitā |
rati-keliṣv anibhṛtā ceṣṭate garvitā rahaḥ
173
yathā-
tanvī śyāmā śikharī-daśanā pakva-bimbādharauṣṭhī
madhye kṣāmā cakita-hariṇī-prekṣaṇā nimna-nābhiḥ |
śroṇī-bhārād alasa-gamanā stoka-namrā stanābhyāṃ
yā tatra syād yuvatī-viṣaye sṛṣṭir ādyaiva dhātuḥ
[me.dū. 2.22]
atha tṛtīya-yauvanam-
asnigdhatā nayanayor gaṇḍayor mlāna-kāntitā |
vicchāyatā khara-sparśo' py aṅgānāṃ ślathatā manāk
174
adhare masṛṇo rāgas tṛtīye yauvane bhavet |
tatra strīṇām iyaṃ ceṣṭā rati-tantra-vidagdhatā
175
vallabhasyāparityāgas tadākarṣaṇa-kauśalam |
anādaro' parādheṣu sapatnīṣv apy amatsaraḥ
176
yathā ānanda-kośa-prahasane-
vaktraiḥ prayatna-vikacair valibhaiś ca gaṇḍair
madhyaiś ca māṃsalataraiḥ śithilair urojaiḥ |
ghaṇṭā-pathe ratipater api nūnam etā
vṛntaślathāni kusumāni viḍambayanti
atha caturtha-yauvanam-
jarjaratvaṃ stana-śroṇi-gaṇḍoru-jaghanādiṣu |
nirmāṃsatā ca bhavati caturthe yauvane striyāḥ
177
tatra ceṣṭā rati-vidhāv anutsāho' samarthatā |
sapatnīṣv ānukūlyaṃ ca kāntenāviraha-sthitiḥ
178
yathā ānanda-kośa-prahasane-
kṣāmaiś ca gaṇḍa-phalakair viralaiś ca dantair
lambaiḥ kucair gata-kathā-pracuraiḥ prasaṅgaiḥ |
aṅgair ayatna-śithilaiś ca kadāpy asevyā
bhartuḥ paṇān abhilaṣanty ahahālasāṅgyaḥ
tatra śṛṅgāra-yogyatvaṃ sarasāhlāda-kāraṇam |
ādya-dvitīyayor eva na tṛtīya-caturthayoḥ
179
atha rūpam-
aṅgāny abhūṣitāny eva prakṣepādyair vibhūṣaṇaiḥ |
yena bhūṣitavad bhāti tad rūpam iti kathyate
180
yathā-
sthātuṃ vimuktābharaṇā vimālyā
bhūyo' sahā bhūṣayituṃ śarīram |
agād bahiḥ kācid udāra-rūpā
yāṃ vīkṣya lajjāṃ dadhire sabhūṣāḥ
atha lāvaṇyam-
muktāphaleṣu chāyāyās taralatvam ivāntarā |
pratibhāti yad aṅgeṣu lāvaṇyaṃ tad ihocyate
181
yathā-
aṅgeṣu sphaṭikādarśa-darśanīyeṣu jṛmbhate |
amalā komalā kāntir jyotsneva pratibimbitā
atha saundaryam-
aṅga-pratyāngakānāṃ yaḥ sanniveśo yathocitam |
susliṣṭa-sandhi-bandhaḥ syāt tat saundaryam itīryate
182
yathā-
dīrghākṣaṃ śarad-indu-kānti-vadanaṃ bāhū natāvaṃsayoḥ
saṅkṣiptaṃ niviḍonnata-stanam uraḥ pārśve pramṛṣṭe iva |
madhyaḥ pāṇim ito nitambi jaghanaṃ pādāvarālaṅgulī
chando nartayitur yathaiva manasi śliṣṭaṃ tathāsyā vapuḥ
(mālavikāgni-mitram 2.3)
atha abhirūpatā-
yadātmīya-guṇotkarṣair vastv anyan nikaṭa-sthitam |
sārūpyaṃ nayati prājñair ābhirūpyaṃ tad ucyate
183
yathā-
eko' pi traya iva bhāti kanduko' yaṃ
kāntāyāḥ karatala-rāga-rakta-raktaḥ |
bhūmau tac-caraṇa-nakhāṃśu-gaura-gauraḥ
khasthaḥ san nayana-marīci-nīla-nīlaḥ
(bhoja-caritre 298)
atha mārdavam-
spṛṣṭaṃ yatrāṅgam aspṛṣṭam iva syān mārdavaṃ hi tat
184ab
yathā-
yābhyāṃ dukūlāntara-lakṣitābhyāṃ
visraṃsate snaigdhya-guṇena dṛṣṭiḥ |
nirmāṇa-kāle' pi tatas tad-ūrvoḥ
saṃsparśa-śaṅkā na vidheḥ karābhyām
atra amūrtāpi dṛṣṭir visraṃsate | mūrtau karau kim uteti ślakṣṇatvātiśaya-kathanān mārdavam |
atha saukumāryam-
yā sparśāsahatāṅgeṣu komalasyāpi vastunaḥ | 184cd
tat saukumāryaṃ tredhā syān mukhya-madhyādhama-kramāt
atha uttama-saukumāryam-
aṅgaṃ puṣpādi-saṃsparśāsahaṃ yena tad uttamam
185
yathā-
mahārha-śayyā-parivartana-cyutaiḥ
svakeśa-puṣpair api yā sma dūyate |
aśeta sā bāhu-latopadhāyinī
niṣeduṣī sthaṇḍila eva kevale
[ku.saṃ. 5.12]
atra yadyapy uttarārdhe sthaṇḍila-sparśa-sahatvam uktam | tathāpi sthirāgrahasyaiva manasaḥ kleśa-sahiṣṇutvaṃ pratīyate na punaḥ śarīrasyety atrottama-saukumāryam upapadyate |
atha madhyama-saukumāryam-
na saheta kara-sparśaṃ yenāṅgaṃ madhyamaṃ hi tat
186ab
yathā-
lākṣāṃ vidhātum avalambita-mātram eva
sakhyāḥ kareṇa taruṇāmbuja-komalena |
kasyāścid agra-padam āśu babhūva raktaṃ
lākṣā-rasaḥ punar abhūn na tu bhūṣaṇāya
(utprekṣā-vallabhasyeti sūkti-muktāvaliḥ)
atha adhama-saukumāryam-
yenāṅgamātapādīnām asahaṃ tad ihādhamam
186
yathā-
āmodam āmodanam ādadhānaṃ
nilīna-nīlālaka-cañcarīkam |
kṣaṇena padmā-mukha-padmam āsīt
tviṣā raveḥ komalayāpi tāmram
tac-ceṣṭā līlā-vilāsādayaḥ | te' py anubhāva-prakaraṇe vakṣyante |
atha alaṅkṛtiḥ-
caturdhālaṅkṛtir vāso-bhūṣā-mālyānulepanaiḥ
187ab
tatra vastrālaṅkāro, yathā-
kṣīroda-veleva saphena-puñjā
paryāpta-candreva śarat-triyāmā |
navaṃ nava-kṣauma-nivāsinī sā
bhūyo babhau darpaṇam ādadhānā
[ku.saṃ. 7.26]
bhūṣālaṅkāro, yathā-
sā sambhavadbhiḥ kusumair lateva
jyotirbhir udyadbhir iva triyāmā | sarid vihaṅgair iva līyamānair
āmucyamānābharaṇā cakāśe
[ku.saṃ. 7.27]
mālyānulepanālaṅkāro, yathā-
ālolair anumīyate madhukaraiḥ keśeṣu mālya-grahaḥ
kāntiḥ kāpi kapolayoḥ prathayate tāmbūlam antargatam |
aṅgānām anubhūyate parimalair ālepana-prakriyā
veṣaḥ ko' pi vidagdha eṣa sudṛśaḥ sūte sukhaṃ cakṣuṣoḥ
atha taṭasthāḥ-
taṭasthāś candrikā dhārā-gṛha-candrodayāv api | 187
kokilālāpam ākanda-manda-māruta-ṣaṭ-padāḥ |
latā-maṇḍapa-bhūgeha-dīrghikā-jala-dāravāḥ
188
prāsāda-garbha-saṅgīta-krīḍādri-sarid-ādayaḥ |
evam ūhyā yathā kālam upabhogopayoginaḥ
189
tatra candrikāya uddīpanatvam, yathā-
durāsade candrikayā sakhī-gaṇai-
rlatāli-kuñje lalitā nigūhitā |
cakora-cañcu-cyuta-kaumudī-kaṇaṃ
kuto' pi dṛṣṭvā bhajati sma mūrcchanām
dhārā-gṛhasya, yathā-
sā candrakāntām api candra-kānta-
vedīm adhiṣṭhātum apārayantī |
dhārā-gṛhaṃ prāpya tad apy anaṅga-
ghorāsidhārā-gṛham anvamaṃsta
candrodayasya, yathā-
candra-bimbam udayādrim āgataṃ
paśya tena sakhi vañcitā vayam |
atra kiṃ nija-gṛhaṃ nayasva māṃ
tatra vā kim iti vivyathe vadhūḥ
kokilālāpasya, yathā-
cūtāṅkurāsvāda-kaṣāya-kaṇṭhaḥ
puṃskokilo yan madhuraṃ cukūja |
manasvinī-māna-vighāta-dakṣaṃ
tad eva jātaṃ vacanaṃ smarasya
[ku.saṃ. 3.32]
mākandasya, yathā-
cira-lālita eṣa bāla-cūtaḥ
svakarāvarjita-kumbha-vāri-sekaiḥ |
kusumāyudha-sāyakān prasūte
payasā pannaga-vardhanṃ tad etat
mākanda ity aśokādīnām upalakṣaṇam |
manda-mārutasya, yathā-
bhṛśaṃ nipīto bujagāṅganābhir
vinirgatas tad-garalena sākam |
tad anyathā cet katham akṣiṇot tām
adakṣiṇo dakṣiṇa-mātariśvā
ṣaṭpada-svanasya, yathā-
madhuvratānāṃ mada-mantharāṇāṃ
mantrair apūrvair iva mañjunādaiḥ |
madhuśriyo mānavatī-janānāṃ
māna-grahoccāṭanam ācaranti
latā-maṇḍapasya, yathā-
eṣā pūgavanī praphulla-kusumā paryanta-cūta-drumā
tan-madhye' pi sarovaraṃ nidhuvanāntānanda-mandānilam |
tat-tīre kadalī-gṛhaṃ vilasitaṃ tasyāntare mallikā-
vallī-maṇḍapam atra sā sunayanā tvan-mārgam avekṣate
bhūgehasya, yathā-
kālāgarūdgāra-sugandhi-gandha-
dhūpādhivāsāśraya-bhū-gṛheṣu |
na tatrasur māgha-samīraṇebhyaḥ
śyāmākucoṣmāśrayiṇaḥ pumāṃsaḥ
dīrghikāyā, yathā-
etasmin mada-kala-mallikākṣa-pakṣa-
vyādhūta-sphurad-uru-daṇḍa-puṇḍarīkāḥ |
bāṣpāmbhaḥ paripatanodgamāntarāle
dṛśantām avirahita-śriyo vibhāgāḥ
(mālatī-mādhava 9.14)
jaladāravasya, yathā-
manasvinīnāṃ manaso' pi mānas
tathāpanīto ghana-garjitena |
yathopagūḍhāḥ prathitāgaso' pi
kṣaṇaṃ vidagdhāḥ kupitā ivāsan
atra jaladārava-grahaṇaṃ vidyud-ādīnām apy upalakṣaṇam | vidyuto, yathā-
varṣāsu tāsu kṣaṇa-ruk-prakāśā-
dgopāṅganā mādhavam āliliṅga |
vidyuc ca sā vīkṣya tad-aṅga-śobhāṃ
hrīṇeva tūrṇaṃ jaladaṃ jagāhe
prāsāda-garbhasya, yathā-
gopānasī-saṃśrita-barhiṇeṣu
kapota-pālī-stha-kapotakeṣu |
prāsāda-garbheṣu rasādvitīyo
reme payodānila-durgameṣu
saṅgītasya, yathā-
mādhavo madhura-mādhavī-latā-
maṇḍape paṭu-raṭan-madhuvrate |
saṃjagau śravaṇa-cāru gopikā-
māna-mīna-vaḍiśena veṇunā
krīḍādrer, yathā-
nīcair ākhyaṃ girim adhivases tatra viśrāma-hetos
tvat-samparkāt pulakitam iva prauḍha-puṣpaiḥ kadambaiḥ |
yaḥ puṇya-strī-rati-parimalodgāribhir nāgarāṇām
uddāmāni prathayati śilā-veśmabhir yauvanāni
[me.dū. 1.26]
sarito, yathā-
athormi-mālonmada-rāja-haṃse
rodho-latā-puṣpa-vahe sarayvāḥ |
vihartum icchā vanitā-sakhasya
tasyāmbhasi grīṣma-sukhe babhūva
(ra.vaṃ. 16.54)
ity ādy anyad apy udāhāryam |
--o)0(o--
athānubhāvāḥ-
ālambana-gatāś ceṣṭā anubhāvā vivakṣitāḥ |
bhāvaṃ manogataṃ sākṣāt sva-hetuṃ vyañjayanti ye |
te' nubhāvā iti khyātā bhrū-kṣepa-smitādayaḥ
190
te caturdhā citta-gātra-vāg-buddhyārambha-sambhavāḥ |
tatra ca bhāvo hāvo helā śobhā kānti-dīptī ca
191
prāgalbhyaṃ mādhuryaṃ dhairyaudāryaṃ ca cittajā bhāvāḥ |
nirvikārasya cittasya bhāvaḥ syād ādi-vikriyā
192
tatra bhāvaḥ, tathoktaṃ hi prāktanair api-
cittasyāvikṛtiḥ sattvaṃ vikṛteḥ kāraṇe sati |
tatrādyā vikriyā bhāvo bījasyādi-vikāravat
iti |
(from Śāradatanaya's Bhāva-prakāśa)
bhāvo, yathā mamaiva-
bālā prasādhana-vidhau nidadhāti cittaṃ
dattādarā pariṇaye maṇi-putrikāṇām |
sā śaṅkate nija-sakhī-jana-manda-hāsair
ālakṣyate tad iha bhāvanavāvatāraḥ
(above 1.154)
atra pūrvaṃ śaiśavena rasānabhijñasya cittasya prasādhana-vidhitsā-pāñcālikā-pariṇayādara-sakhī-jana-hāsa-śaṅkādīnāṃ tat-prathamam eva sambhūtatvād bhāvaḥ |
atha hāvaḥ-
grīvā-recaka-saṃyukto bhrū-netrādi-vilāsa-kṛt |
bhāva īṣat-prakāśo yaḥ sa hāva iti kathyate
193
yathā-
dhātrī-vacobhir dhvani-marma-garbhaiḥ
kṣaṇaṃ saroṣa-smita-mātta-lajjā |
pāñcālikā-dvandvam ayojayat sā
sambandhinī svasya sakhī-janasya
atra citta-vikārāṇāṃ roṣa-harṣa-lajjādīnāṃ kuṭilekṣaṇa-smita-natānanatvādibhir īṣat-prakāśanād ayaṃ hāvaḥ |
atha helā-
nānā-vikāraiḥ suvyaktaḥ śṛṅgārākṛti-sūcakaiḥ |
hāva eva bhaved dhelā lalitābhinayātmikā
194
yathā-
vivṛṇvatī śaila-sutā bhāvam aṅgaiḥ
sphurad bāla-kadamba-kalpaiḥ |
sācīkṛtā cārutareṇa tasthau
mukhena paryasta-vilocanena
[ku.saṃ. 3.68]
atra romāñca-mukha-sācīkaraṇa-paryasta-vilocanatvādi-vikāraiś citta-vyāpārasyātiprakāśatvena helā |
tatra śobhā--
sā śobhā rūpa-bhogādyair yat syād aṅga-vibhūṣaṇam
195ab
yathā-
aśithila-parirambhād ardha-śiṣṭāṅga-rāgām
avirata-rata-vegād aṃsa-lamboru-cūlīm |
uṣas i śayana-gehād uccalantīṃ skhalantīṃ
kara-tala-dhṛta-nīvīṃ kātarākṣīṃ bhajāmaḥ
atha kāntiḥ--
śobhaiva kāntir ākhyātā manmathāpyāyanojjvalā
195cd
yathā-
uttiṣṭhantyā ratānte bharam uragapatau pāṇinaikena kṛtvā
dhṛtvā cānyena vāsaḥ śithilita-kavarī-bhāram aṃse vahantyāḥ |
bhūyas tat-kāla-kānti-dviguṇita-surata-prītinā śauriṇā vaḥ
śayyām āliṅgya nītaṃ vapur alasa-lasad-bāhu lakṣmyāḥ punātu
(veṇī-saṃhāra 1.3)
atra pūrva-ratānta-janitāyā vapuḥ-kānter uttara-ratārambha-hetutvān manmathāpyāyakatvam |
atha dīptiḥ--
kāntir eva vayo-bhoga-deśa-kāla-guṇādibhiḥ |
uddīpitātivistāraṃ yātā ced dīptir ucyate
196
yathā-
yatra strīṇāṃ priyatama-bhujocchvāsitāliṅgitānām
aṅga-glāniṃ surata-janitāṃ tantu-jālāvalambāḥ |
tvat-saṃrodhāpagama-viśadaś candra-pādair niśīthe
vyālumpanti sphuṭa-jala-lava-syandinaś candra-kāntāḥ
[meghadūta 2.9]
atra priyatamāliṅgana-saudha-jyotsnādi-guṇaiḥ surata-glāni-vyālopanād uttara-suratotsāha-rūpā dīptiḥ pratīyate |
atha prāgalbhyam--
niḥśaṅkatvaṃ prayogeṣu prāgalbhyaṃ parikīrtyate
197ab
śiṣyatāṃ nidhuvanopadeśinaḥ
śaṅkarasya rahasi prapannayā |
śikṣitaṃ yuvati-naipuṇaṃ tayā
yat tad eva guru-dakṣiṇī-kṛtam
[ku.saṃ. 8.17]
atra guru-dakṣiṇī-kṛtam ity anena pratikaraṇa-rūpaṃ prāgalbhyaṃ pratīyate |
atha mādhuryam--
mādhuryaṃ nāma ceṣṭānāṃ sarvāvasthāsu mārdavam
197cd
yathā-
vāmaṃ sandhi-stimita-valayaṃ nyasya hastaṃ nitambe
kṛtvā śyāmāviṭapa-sadṛśaṃ srasta-muktaṃ dvitīyam |
pādāṅguṣṭhālulita-kusume kuṭṭime pātitākṣaṃ
nṛttād asyāḥ sthitam atitarāṃ kāntam ṛjvāyatārdham
(mālavikāgni-mitram 2.6)
atra pādāṅguṣṭhena kusuma-lolanādi-kriyāṇāṃ nṛttānta-pariśrāntāv api cārutvān[*4] mādhuryam |
[*4] Note that cārutā, as found in Ujjvala-nīlamaṇi, is the word used here in the place of mārdava.
atha dhairyam-
sthirā cittonnatir yā tu tad dhairyam iti saṃjñitam
198ab
yathā-
atha viśvātmane gaurī sandideśa mithaḥ sakhīm |
dātā me bhūtbhṛtāṃ nāthaḥ pramāṇīkriyatām iti
[ku.sam. 6.1]
atha audāryam-
audāryaṃ vinayaṃ prāhuḥ sarvāvasthānugaṃ budhāḥ
198cd
yathā-
kalyāṇa-buddher athavā tavāyaṃ
na kāma-cāro mayi śaṅkanīyaḥ |
mamaiva janmāntara-pātakānāṃ
vipāka-visphūrjathur aprasahyaḥ
(ra.vaṃ. 14.62)
atrānaparādhe' pi niṣkāsayato rāmasyānupālambhāt sītāyā audāryaṃ pratīyate | sarvāvasthā-samatvāviditeṅgitākāratva-rūpayor lakṣaṇayoś citta-dhairya evāntarbhūtatvāt bhoja-rāja-lakṣitau sthairya-gāmbhīrya-rūpāv anyau dvau cittārambhau cāsmad-ukte dhairya evāntarbhūtāv iti daśaiva cittārambhāḥ |
atha gātrārambhāḥ-
līlā vilāso vicchittir vibhramaḥ kilakiñcitam |
moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā | 199
vihṛtaṃ ceti vijñeyā yoṣitāṃ daśa gātrajāḥ
tatra līlā-
priyānukaraṇaṃ yat tu madhurālāpa-pūrvakaiḥ | 200
ceṣṭitair gatibhir vā syāt sā līleti nigadyate
yathā-
duṣṭa-kāliya tiṣṭhādya kṛṣṇo' ham iti cāparā |
bāhum āsphoṭya kṛṣṇasya līlā-sarvasvam ādade
[vi.pu. 5.13.27]
atha vilāsaḥ-
priya-samprāpti-samaye bhrū-netrānana-karmaṇām | 201
tātkāliko viśeṣo yaḥ sa vilāsa itīritaḥ
yathā-
bālā sakhī-tanu-latāntaritā bhavantam
ālokya mugdha-madhurair alasair apāṅgaiḥ |
siṃha-kṣamā-ramaṇa cittaja-mohanāstrair
lakṣmīr abhitti-likhiteva ciraṃ samāste
atha vicchittiḥ-
ākalpa-kalpanālpāpi vicchittir atikānti-kṛt
202
yathā-
ālolair avagamyate madhukaraiḥ keśeṣu mālya-grahaḥ
kāntiḥ kāpi kapolayoḥ prathayate tāmbūlam antargatam |
aṅgānām anumīyate parimalair ālepana-prakriyā
veṣaḥ ko' pi vidagdha eṣa sudṛśaḥ sūte sukhaṃ cakṣuṣoḥ
atha vibhramaḥ-
priyā-gamana-velāyāṃ madanāveśa-sambhramāt |
vibhramo' ṅgada-hārādi-bhūṣā-sthāna-viparyayaḥ
203
yathā-
cakāra kācit sita-candanāṅke
kāñcī-kalāpaṃ stana-bhāra-yugme |
priyaṃ prati preṣita-dṛṣṭir anyā
nitamba-bimbe ca babandha hāram
atha kilakiñcitam-
śoka-roṣāśru-harṣādeḥ saṅkaraḥ kila-kiñcitam
204ab
yathā-
dattaṃ śrutaṃ dyūta-paṇaṃ sakhībhyo
vivakṣati preyasi kuñcita-bhrūḥ |
kaṇṭhaṃ karābhyām avalambya tasya
mukhaṃ pidhatte sma kapolakena
yathā vā-
rati-krīḍā-dyūte katham api samāsādya samayaṃ
mayā labdhe tasyāḥ kvaṇita-kala-kaṇṭhārdham adhare |
kṛta-bhrū-bhaṅgāsau prakaṭita-vilakṣārdha-rudita-
smita-krodhodbhrāntaṃ punar api vidadhyān mayi mukham
(dhanikasya avalokaḥ to da.rū. 2.39)
atha moṭṭāyitam-
svābhilāṣa-prakaṭam moṭṭāyitam itīritam
204
yathā mamaiva-
ākarṇya karṇa-yugalaika-rasāyanāni
tanvyā priyasya gaditāni sakhī-kathāsu |
ālola-kaṅkaṇa-jhaṇatkaraṇābhirāmam
āvellite bhuja-late lalitāṅga-bhaṅgam
atha kuṭṭamitam-
keśādharādi-grahaṇe modamāne' pi mānase |
duḥkhiteva bahiḥ kupyed yatra kuṭṭamitaṃ hi tat
205
yathā--
pāṇi-pallava-vidhūnanam antaḥ-
śītkṛtāni nayanārdha-nimeṣāḥ |
yoṣitāṃ rahasi gadgada-vācām
astratām upayayur madanasya
[kirāṭa 9.50]
atra rahasīti sāmānya-sūcitānāṃ keśādhara-grahaṇādīnāṃ kārya-bhūtaiḥ pāṇi-pallava-vidhūnana-sītkṛtādibhir bahir eva kopasya pratīyamānatvāt kuṭṭamitam |
atha bibbokaḥ-
iṣṭe' py anādaro garvān mānād bibboka īritaḥ
206ab
garvād, yathā-
puṃsānunītā śata-sāma-vādair
garvān nirīheva cucumba kācit |
arthānabhīṣṭān api vāma-śīlāḥ
striyaḥ parārthān iva kalpayanti
mānād, yathā-
nirvibhujya daśana-cchadaṃ tato
vāci bhartur avadhīraṇā-parā |
śaila-rāja-tanayā samīpagām
ālalāpi vijayām ahetukam
[ku.saṃ. 8.49]
atra sandhyā-nimittaṃ mānād anādareṇa bibbokaḥ |
atha lalitam-
vinyāsa-bhaṅgi-raṅgānāṃ bhrū-vilāsa-manoharāḥ |206
sukumārā bhaved yatra lalitaṃ tad-udīritam
yathā-
caraṇa-kamala-kāntyā dehalīm arcayantī
kanaka-maya-kavāṭaṃ pāṇinā kampayantī |
kuvalaya-mayam akṣṇā toraṇaṃ pūrayantī
varatanur iyam āste mandirasyeva lakṣmīḥ
atha vihṛtam-
īrṣyayā māna-lajjābhyāṃ na dattaṃ yogyam uttaram | 207
kriyayā vyajyate yatra vihṛtaṃ tad udīritam
īrṣyayā, yathā-
tathāgatāyāṃ parihāsa-pūrvaṃ
sakhyāṃ sakhī vetra-bhṛd ābabhāṣe |
ārye vrajāvo' nyata ity athaināṃ
vadhūr asūyākuṭilaṃ dadarśa
atra na vrajāva ity uttaram adattvā kuṭila-darśanenaiva vyañjanād vihṛtam |
mānena, yathā-
adyāpi tan-manasi samparivartate me
rātrau mayi kṣutavati kṣiti-pāla-putryā |
jīveti maṅgala-vacaḥ parihṛtya roṣāt
karṇe' rpitaṃ kanaka-patram anālapantyā
[caura-pañcāśikā 11]
lajjayā, yathā-
apy avastuni kathā-pravṛttaye
praśna-tatparam anaṅga-śāsanam |
vīkṣitena parigṛhya pārvatī
mūrdha-kampamayam uttaraṃ dadau
[ku.saṃ. 8.6]
itthaṃ śrī-siṃha-bhūpena sattvālaṅkāra-śālinā | 208
kathitāḥ sattvajāḥ strīṇām alaṅkārās tu viṃśatiḥ
sattvād daśaiva bhāvādyā jātā līlādayas tu na | 209
ato hi viṃśatir bhāvāḥ sāttvikā iti nocitam
yujyate sāttvikatvaṃ ca bhāvādi-sahacāriṇaḥ | 210
līlādi-daśakasyāpi chatri-nyāya-balāt sphuṭam
bhojena krīḍitaṃ kelir ity anyau gātrajau smṛtau | 211
ato viṃśatir ity atra saṅkhyeyaṃ nopapadyate
tathā hi lakṣitam anenaiva ca-
krīḍitaṃ kelir ity anyau gātrārambhāv udāhṛtau |
bālya-yauvana-kaumāra-sādhāraṇa-vihāra-bhāk |
viśeṣaḥ krīḍitaṃ kelis tad eva dayitāśrayam
iti |
udāhṛtaṃ ca | krīḍitaṃ, yathā-
mandākinī-saikata-vedikābhiḥ
sā kandukaiḥ kṛtrima-putrakaiś ca |
reme muhur madhya-gatā sakhīnāṃ
krīḍā-rasaṃ nirviśatīva bālye
[ku.saṃ. 7.29]
kelir, yathā-
vyapohituṃ locanato mukhānilair
apārayantaṃ kila puṣpajaṃ rajaḥ |
payodhareṇorasi kācid unmanāḥ
priyaṃ jaghānonnata-pīvara-stanī
[kirāṭa 8.19] iti |
atrocyate bhāva-tattva-vedinā siṃha-bhūbhujā | 212
ādyaḥ prāg eva bhāvādi-samutpatteś ca śaiśave
kanyā-vinoda-mātratvād anubhāveṣu neṣyate | 213
prema-visrambha-mātratvān nānyasyāpy anubhāvatā |
ato viṃśatir ity eṣā saṅkhyā saṅkhyāvatāṃ matā
214
atha pauruṣa-sāttvikāḥ-
śobhā vilāso mādhuryaṃ dhairyaṃ gāmbhīryam eva ca |
lalitaudārya-tejāṃsi sattva-bhedās tu pauruṣāḥ
215
tatra śobhā-
nīce dayādhike spardhā śauryotsāhau ca dakṣatā |
yatra prakaṭatāṃ yānti sā śobheti prakīrtitā
216
nīce dayādhike spardhā, yathā-
kṣudrāḥ santrāsam enaṃ vijahitaharayo bhinna-śakrebha-kumbhā
yuṣmad-gātreṣu lajjāṃ dadhati paramam amī sāyakāḥ sampatantaḥ |
saumitre tiṣṭha pātraṃ tvam api na hi ruṣāṃ nanv ahaṃ meghanādaḥ
kiñcid bhrū-bhaṅga-līlā-niyamita-jaladhiṃ rāmam anveṣayāmi
(hanuman-nāṭake 12.2)
atra prathamārdhe kṣudra-kapi-viṣaye dayā, uttarārdhe rāma-viṣayā spardhā cendrajitaḥ pratīyate | śaurye sattva-sāraḥ | utsāhaḥ sthairyam | dakṣatā kṣipra-kāritvam | eṣāṃ nāyaka-guṇa-nirūpaṇāvasara evodāharaṇāni darśitāni |
atha vilāsaḥ-
vṛṣabhasyeva gambhīrā gatir dhīraṃ ca darśanam |
sasmitaṃ ca vaco yatra sa vilāsa itīritaḥ
217
gambhīra-gamanaṃ, yathā-
tān arghyān arghyam ādāya dūraṃ pratyudyayau giriḥ |
namayan sāra-gurubhiḥ pāda-nyāsair vasundharām
[ku.saṃ. 6.50]
dhīra-dṛṣṭir, yathā-
tat gambhīraṃ vinivartitena
prabhāta-paṅkeruha-bandhureṇa |
apaśyad akṣṇā madhumātmajanmā
pratyābabhāṣe sa ca daitya-dūtam
sasmitaṃ vaco, yathā-
dyotitāntaḥ-sabhaiḥ kunda-kuḍmalāgra-dataḥ smitaiḥ |
snapitevābhavat tasya śuddha-varṇā sarasvatī
(māgha. 2.7)
atha mādhuryam-
tan mādhuryaṃ yatra ceṣṭā-dṛṣṭy-ādeḥ spṛhaṇīyatā
218ab
MISSING
yathā-
ṛjutāṃ nayataḥ smarāmi te
śaram utsaṅga-niṣaṇṇa-dhanvanaḥ |
madhunā saha sasmitāṃ kathāṃ
nayanopānta-vilokitaṃ ca yat
[ku.saṃ. 4.23]
dhairya-gāmbhīrye tu nāyaka-guṇa-varṇanāvasara evokte |
atha lalitam-
śṛṅgāra-pracurā ceṣṭā yatra tal lalitaṃ bhavet
218cd
yathā-
kapole jānakyāḥ karikala-bhadanta-dyuti-muṣi
smara-smeraṃ gaṇḍoḍḍamara-pulakaṃ vaktra-kamalam |
muhuḥ paśyan śṛṇvan rajanicara-senā-kalakalaṃ
jaṭājūṭa-granthiṃ draḍhayati raghūṇāṃ parivṛḍhaḥ
(hanuman-nāṭake 1.19)
audārya-tejasor api nāyaka-prasaṅga eva lakṣaṇodāharaṇe prokte |
atra gāmbhīrya-dhairye dve cittaje gātrajāḥ pare |
eke sādhāraṇān etān menire citta-gātrayoḥ
219
atha vāg-ārambhāḥ-
ālāpaś ca vilāpaś ca saṃlāpaś ca pralāpakaḥ |
anulāpāpalāpau ca sandeśaś cātideśakaḥ
220
nirdeśaś copadeśaś cāpadeśo vyapadeśakaḥ |
evaṃ dvādaśadhā proktā kīrtitā vāg-ārambhā vicakṣaṇaiḥ
221
tatra ālāpaḥ-
tatrālāpaḥ priyoktiḥ syāt
222a
yathā mamaiva-
kas te vākyāmṛtaṃ tyaktvā śṛṇoty anya-giraṃ budhaḥ |
sahakāra-rasaṃ tyaktvā nimbaṃ cumbati kiṃ śukaḥ
yathā vā-
dhatse dhātur madhupa kamale saukhyam adhyāsikāyāṃ
mugdhākṣīṇāṃ vahasi mṛdhunā kuntalenopamānam |
cāpe kiṃ ca vrajasi guṇatāṃ śambarāreḥ kim anyat
pūjā-puṣpaṃ bhavati bhavato bhukta-śeṣaṃ surāṇām
atha vilāpaḥ-
vilāpo duḥkhajaṃ vacaḥ
222b
yathā-
sītāṃ sva-hastena vane vimoktuṃ
śrotuṃ ca tasyāḥ paridevitāni |
sukhena laṅkā-samare mṛtaṃ mām
ajīvayan mārutir ātta-vairaḥ
[ha.nā. 14.91]
atha saṃlāpaḥ-
ukti-pratyuktimad-vākyaṃ saṃlāpa iti kīrtitam
222cd
yathā-
bhikṣāṃ pradehi lalitotpala-patra-netre
puṣpiṇy ahaṃ khalu surāsura-vandanīya |
bāle tathā yadi phalaṃ tvayi vidyate me
vākyair alaṃ phala-bhug īśa paro' sti yāhi
atha pralāpaḥ--
vyarthālāpaḥ pralāpaḥ syāt
223a
yathā-
mukhaṃ tu candra-pratimaṃ timaṃ timaṃ
stanau ca pīnau kaṭhinau ṭhinau ṭhinau |
kaṭir viśālā rabhasā bhasā bhasā
aho vicitraṃ taruṇī ruṇī ruṇī
atha anulāpaḥ-
anulāpo muhur vacaḥ ||401|| 223b
yathā-
tamas tamo nahi nahi mecakāḥ kacāḥ
śaśī śaśī nahi nahi dṛk-sukhaṃ mukham |
late late nahi nahi sundarau karau
nabho nabho nahi nahi cāru madhyamam
athāpalāpaḥ-
apalāpas tu pūrvoktasyānyathā yojanaṃ bhavet
223cd
yathā-
tvam rukmiṇī tvaṃ khalu satyabhāmā
kim atra gotra-skhalanaṃ mameti | prasādayan vyāja-padena rādhāṃ
punātu devaḥ puruṣottamo vaḥ
atra nāyikā-vācakayoḥ rukmiṇī-satyabhāmā-padayoḥ pūrvoktayoḥ suvarṇavattva-satya-kopatva-lakṣaṇenārthena yojanād apalāpaḥ |
atha sandeśaḥ-
sandeśas tu proṣitasya sva-vārtā-preṣaṇaṃ bhavet
224ab
yathā-
etasmān māṃ kuśalinam abhijñāna-dānād viditvā
mā kaulīnād asita-nayane mayy aviśvāsinī bhūḥ |
snehān āhuḥ kim api virahe dhvaṃsinas te tv abhogād
iṣṭe vastuny upacita-rasāḥ prema-rāśī-bhavanti
[me.dū. 2.52]
atha atideśaḥ-
so' tideśo mad-uktāni tad-uktānīti yad vacaḥ
224cd
yathā-
tanayāṃ tava yācate harir
jagad-ātmā puruṣottamaḥ svayam |
giri-gahvara-śabda-saṃnibhāṃ
giram asmākam avehi vāridhe
atha nirdeśaḥ-
nirdeśas tu bhavet so' yam aham ity ādi-bhāṣaṇam
225ab
yathā-
ete vayam amī dārāḥ kanyeyaṃ kula-jīvitam |
brūta yenātra vaḥ kāryam anāsthā bāhya-vastuṣu
[ku.saṃ. 6.63]
atha upadeśaḥ-
yatra śikṣārtha-vacanam upadeśaḥ sa ucyate
225
yathā-
anubhavata dattaṃ vittaṃ
mānyaṃ mānayata sajjanaṃ bhajata |
atiparuṣa-pavana-vilulita-
dīpa-śikhā-cañcalā lakṣmīḥ
atha apadeśaḥ-
anyārtha-kathanaṃ yatra so' padeśa itīritaḥ
226ab
yathā-
kośa-dvandvam iyaṃ dadhāti nalinī kādamba-cañcu-kṣataṃ
dhatte cūta-latā navaṃ kisalayaṃ puṃskokilāsvāditam |
ity ākarṇya mithaḥ sakhī-jana-vacaḥ sā dīrghikāyās taṭe
celānte tirodadhe stana-taṭaṃ bimbādharaṃ pāṇinā
atha vyapadeśaḥ-
vyājenātmābhilāṣoktir yatrāyaṃ vyapadeśakaḥ
226cd
yathā-
ahiṇa-vamahulolubo tumaṃ
taha paricuṃbia cūda-mañjariṃ |
kamala-basai-metta-ṇibbudo
mahara bihmarido' si ṇaṃ kahaṃ
[saku. 5.1]
[asya chāyā-
abhinava-madhu-lolupas tvaṃ
tathā paricumbya cūta-mañjarīm |
kamala-vasati-mātra-nirvṛto
madhukara vismṛto' syenāṃ katham ||]
--o)0(o--
atha buddhy-ārambhāḥ-
buddhy-ārambhās tathā proktā rīti-vṛtti-pravṛttayaḥ
tatra rītiḥ |
rītiḥ syāt pada-vinyāsa-bhaṅgī sā tu tridhā matā | 227
komalā kaṭhinā miśrā ceti syāt tatra komalā
dvitīya-turya-varṇair yā svalpair vargeṣu nirmitā | 228
alpa-prāṇākṣara-prāyā daśa-prāṇa-samanvitā
samāsa-rahitā svalpaiḥ samāsair vā vibhūṣitā | 229
vidarbha-jana-hṛdyatvāt sā vaidarbhīti kathyate
mahā-praṇavārṇālpatvam alpa-prāṇākṣara-prāyatvaṃ ca, yathā mamaiva-
utphulla-gaṇḍa-yugam udgata-manda-hāsam
udvela-rāgam urarīkṛta-kāma-tantram |
hastena hastam avalambya kadā nu seve
saṃlāpa-rūpam amṛtaṃ sarasīruhākṣyāḥ
[ku. 3.4]
samāsa-rāhityaṃ, yathā-
atha yantāram ādiśya dhuryān viśrāmayeti saḥ |
tām avāropayat patnīṃ rathād avatatāra ca
[raghu. 1.54]
daśa-prāṇās tu-
śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryaṃ sukumāratā | 230
artha-vyaktir udāratvam ojaḥ kānti-samādhayaḥ |
ete vaidarbha-mārgasya prāṇā daśa guṇāḥ smṛtāḥ
231
tatra śleṣaḥ-
kevalālpa-prāṇa-varṇa-pada-sandarbha-lakṣaṇam |
śaithilyaṃ yatra na spṛṣṭaṃ sa śleṣaḥ samudāhṛtaḥ
232
yathā mamaiva utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4][*5] ity ādau śliṣṭa-varṇa-miśrita-bandhatvāt śleṣaḥ |
[*5] Quoted just above.
atha prasādaḥ-
prasiddhārtha-padatvaṃ yat sa prasādo nigadyate
233ab
yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra padānām akleśenaivārtha-bodhana-sāmarthyāt prasādaḥ |
atha samatā-
bandha-vaiṣamya-rāhityaṃ samatā pada-gumphane | 233cd
bandho mṛduḥ sphuṭo miśra iti tredhā sa nigadyate
234ab
tatra mṛdu-varṇa-bandhasya samatā, yathā-
caraṇa-kamala-kāntyā dehalīm arcayantī
kanaka-maya-kavāṭaṃ pāṇinā kampayantī |
kuvalayamayam akṣṇā toraṇaṃ pūrayantī
vara-tanur iyam āste mandirasyeva lakṣmīḥ
atra mṛdu-varṇa-prāya-bandhasya nirvyūḍhatvān mṛdu-bandha-samatā |
sphuṭa-bandha-samatā, yathā-
madhurayā madhu-bodhita-mādhavī-
madhu-samṛddhi-samedhita-medhayā |
madhukarāṅganayā muhur unmada-
dhvani-bhṛtānibhṛtākṣaram ujjage
[māghe 6.20]
atra sphuṭa-varṇa-prāya-bandhasya nirvyūḍhatvāt sphuṭa-bandha-samatā |
miśra-bandha-samatā, yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity ādau | atra miśrī-bhūta-mṛdu-sphuṭa-varṇa-bandhasya nirvāhād miśra-bandha-samatā |
atha mādhuryam-
tan mādhuryaṃ bhaved yatra śabde' rthe ca sphuṭo rasaḥ
234cd
yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra śabdārthayoḥ śṛṅgāra-parivāhitvena mādhuryam |
atha sukumāratā-
yad aniṣṭhura-varṇatvaṃ saukumāryaṃ tad ucyate
235ab
yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] udgata-manda-hāsam ity atra saṃyuktākṣara-sadbhāve' py aniṣṭhuratvāt saukumāryam |
atha artha-vyaktiḥ-
śrūyamāṇasya vākyasya vinā śabdāntara-spṛhām | 235cd
arthāvagamakatvaṃ yad artha-vyaktir iyaṃ matā
236ab
yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra sarveṣāṃ padānām adhyāhāraya-pada-nirākāṅkṣatayā artha-vyaktiḥ |
atha udāratvam-
ukte vākye guṇotkarṣa-pratibhānam udāratā
236cd
yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atrānyonyānurāgotkarṣa-pratibhānād udāratvam |
atha ojaḥ-
samāsa-bahulatvaṃ yat tad ojaḥ iti gīyate
237ab
yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra yathocita-samāsa-bāhulyād ojaḥ |
atha kāntiḥ-
loka-sthitim anullaṅghya hṛdyārtha-pratipādanam | 237cd
kāntiḥ syād dvividhā khyātā vārtāyāṃ varṇanāsu ca
238ab
vārtā nāma kuśala-praśna-pūrvikā saṅkathā | tatra yathā-
paridhauta-bhavat-padāmbunā nava-candrātapa-śītalena me |
api santata-marma-kṛntanaḥ kṛta-nirvāṇa ivaurva-pāvakaḥ
atra brāhmaṇa-pādodakasya santāpa-śamana-rūpāṃ laukikīṃ sthitim anullaṅghyaiva samudreṇa munīnāṃ purataḥ saṅkathanāt kāntiḥ |
varṇanāyāṃ, yathā mamaiva-
uttuṅgau stana-kalaśau sambhā-stambhopamānam ūru-yugam |
tarale dṛśau ca tasyāḥ sṛjatā dhātrā kim āhitaṃ sukṛtam
atra viśiṣṭa-vastu-nirmāṇam apuṇya-kṛtāṃ na bhavatīti loka-sthity-anurodhenaiva varṇanāt kāntiḥ |
atha samādhiḥ-
samādhiḥ so' nya-dharmāṇāṃ yad anyatrādhiropaṇam
238
yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atrotphullodgatodvelatva-rūpāṇāṃ puṣpa-prāṇi-samudra-dharmāṇaṃ gaṇḍa-sthala-manda-hāsa-rāgeṣu samāropitatvāt samādhiḥ |
atha kaṭhina-rītiḥ-
atidīrgha-samāsa-yutā bahulair varṇair yutā mahā-prāṇaiḥ |
kaṭhinā sā gauḍīyety uktā tad-deśa-budha-manojñatvāt
239
yathā-
gaṇḍa-grāva-gariṣṭha-gairika-giri-krīḍat-sudhāndho-vadhū-
bādhā-lampaṭa-bāhu-sampad-udayad-durvāra-garvāśayam |
martyāmartya-virāvaṇaṃ bala-gṛhītair āvaṇaṃ rāvaṇaṃ
bāṇair dāśarathī rathī ratha-gataṃ vivyādha divyāyudhaḥ
atra dīrgha-samsatvaṃ mahā-prāṇākṣara-prāyatvaṃ ca spaṣṭam |
atha miśra-rītiḥ-
yatrobhaya-guṇa-grāma-saṃniveśas tulādhṛtaḥ |
sā miśrā saiva pāñcālīty uktā tad-deśaja-priyā
240
yathā-
parimlānaṃ pīna-stana-jaghana-saṅgād ubhayatas
tanor madhyasyāntaḥ parimilanam aprāpya haritam |
idaṃ vyasta-nyāsaṃ praśithila-bhujākṣepa-valanaiḥ
kṛśāṅgyāḥ santāpaṃ vadati visinī-patra-śayanam
[ratnāvalī 2.12]
atrālpa-samāsatva-dīrgha-samāsatva-rūpayoḥ prasāda-sphuṭa-bandhatva-rūpayor aniṣṭhurākṣara-prāyatva-rūpayoḥ pṛthak-padatva-granthilatvayoś ca ubhaya-rīti-dharmayos tulādhṛtayor iva saṃniveśān miśreyaṃ rītiḥ |
āndhrī lāṭī ca saurāṣṭrīty ādayo miśra-rītayaḥ |
santi tat-tad-deśa-vidvat-priya-miśraṇa-bhedataḥ
241
ta eva pada-saṅghātās tā evārtha-vibhūtayaḥ |
tathāpi navyaṃ bhavati kāvyaṃ grathana-kauśalāt
242
tāsāṃ grantha-gaḍutvena lakṣaṇaṃ nocyate mayā |
bhojādi-grantha-bandheṣu tad-ākāṅkṣibhir īkṣyatām
243
atha vṛttayaḥ-
bhāratī sātvatī caiva kaiśiky ārabhaṭīti ca |
catasro vṛttayas tāsām utpattir vakṣyate sphuṭam
244
jagaty ekārṇave jāte bhagavān avyayaḥ pumān |
bhogi-bhogam adhiṣṭhāya yoga-nidrā-paro' bhavat
245
tadā vīrya-madonmattau daityendrau madhu-kaiṭabhau |
tarasā devadeveśam āgatau raṇa-kāṅkṣiṇau
246
vividhaiḥ paruṣair vākyair adhikṣepa-vidhāyinau |
muṣṭi-jānu-prahāraiś ca yodhayāmāsatur harim
247
tan-nābhi-kamalotpannaḥ prajāpatir abhāṣata |
kim etad bhāratī-vṛttir adhunāpi pravartate
248
tad imau naya durdharṣau nidhanaṃ tvarayā vibho |
iti tasya vacaḥ śrutvā nijagāda janārdanaḥ
249
idaṃ kāvya-kriyā-hetor bhāratī nirmitā dhruvam |
bhāṣaṇād vākya-bāhulyād bhāratīyaṃ bhaviṣyati
250
adhunaiva nihanmy etāv ity ābhāṣya vaco hariḥ |
nirmalair nirvikāraiś ca sāṅga-hārair manoharaiḥ
251
aṅgais tau yodhayāmāsa daityendrau yuddha-śālinau |
bhūmi-sthānaka-saṃyogaiḥ pada-kṣepais tathā hareḥ
252
bhūmes tadābhavad bhāras tad-vaśād api bhāratī |
valgitaiḥ śārṅgiṇas tatra dīptaiḥ sambhrama-varjitaiḥ
253
sattvādhikair bāhu-daṇḍaiḥ sātvatvī vṛttir udgatā |
vicitrair aṅga-hāraiś ca helayā sa tadā hariḥ
254
yat tau babandha keśeṣu jātā sā kaiśikī tataḥ |
sa-saṃrambhaiḥ savegaiś ca citra-cārī-samutthitaiḥ
255
niyuddha-karaṇair jātā citrair ārabhaṭī tataḥ |
yasmāc citrair aṅgahāraiḥ kṛtaṃ dānava-mardanam
256
tasmād abja-bhuvā loke niyuddha-samayaḥ kṛtaḥ |
yaḥ śastrāstrādi-mokṣeṣu nyāyaḥ sa pāribhāṣitaḥ
257
nāṭya-kāvya-kriyā-yoge rasa-bhāva-samāśritaḥ |
sa eva samayo dhātrā vṛttir ity eva saṃjñitaḥ
258
hariṇā tena yad vastu valigitair yādṛśaṃ kṛtam |
tadvad eva kṛtā vṛttir dhātrā tasyāṅga-sambhavā
259
ṛgvedāc ca yajurvedāt sāmavedād atharvaṇaḥ |
bhāraty-ādyā kramāj jātā ity anye tu pracakṣate
260
tatra bhāratī -
prayuktatvena bharatair bhāratīti nigadyate |
prastāvanopayogitvāt sāṅgaṃ tatraiva lakṣyate
261
atha sātvatī -
sāttvikena guṇenātityāga-śauryādinā yutā |
harṣa-pradhānā santyakta-śoka-bhāvā ca yā bhavet
262
sātvatī nāma sā vṛttiḥ proktā lakṣaṇa-kovidaiḥ |
aṅgāny asyās tu catvāri saṃlāpottāpakāv api | 263
saṅghātyaḥ parivartaś cety eṣāṃ lakṣaṇam ucyate
īrṣyā-krodhādibhir bhāvai rasair vīrādbhutādibhiḥ | 264
parasparaṃ gabhīroktiḥ saṃlāpa iti śabdyate
265ab
yathānargha-rāghave, rāmaḥ-
bandīkṛtya jagad-vijitvara-bhuja-stambhaugha-duḥsañcaraṃ
rakṣo-rājam api tvayā vidadhatā sandhyā-samādhi-vratam |
pratyakṣīkṛta-kārtavīrya-caritām unmucya revāṃ samaṃ
sarvābhir mahiṣībhir ambu-nidhayo viśve' pi vismāpitāḥ
(5.44)
bālī (vihasya):
cirāya rātriṃcara-vīra-cakra-
mārāṅka-vaijñānika payśatas tvām |
sudhāsadharmāṇam imāṃ ca vācaṃ
na śṛṇvatas tṛpyati mānasaṃ me
(5.45)
atra dhīrodātta-dhīroddhatayoḥ rāma-bālinoḥ parasparaṃ yuddha-cikīrṣābhiprāya-yogād anyonya-parākramotkarṣa-varṇanāt saṃlāpaḥ |
atha utthāpakaḥ -
preraṇaṃ yat parasyādau yuddhāyotthāpakas tu saḥ
265
yathānargha-rāghave, yathā-
nṛpān apratyakṣān kim apavadase nanv ayam ahaṃ
śiśu-krīḍā-bhagna-tripura-hara-dhanvā tava puraḥ |
ahaṅkāra-krūrārjuna-bhuja-vana-vraścana-kalā-
nisṛṣṭārtho bāhuḥ kathaya kataras te paraharatu
(4.56)
atra rāmabhadreṇa prāk prahārāya jāmadagnyaḥ prerita ity utthāpakaḥ |
atha saṅghātyaḥ -
mantra-śaktyārtha-śaktyā vā daiva-śaktyātha pauruṣāt |
saṅghasya bhedanaṃ yat tu saṅghātyaḥ sa udāhṛtaḥ
266
mantro naya-prayogaḥ | tasya śaktyā yathā mudrā-rākṣase cāṇakyena śatru-sahāyānāṃ bhedanāt saṅghātyaḥ | artha-śaktyā yathā mahābhārate ādiparvaṇi devais tilottamālakṣaṇenārthena sundopasundayor atisnigdhayor bhedanāt saṅghātyaḥ |
daiva-śaktyā, yathā mahāvīra-carite mālyavān-
hā vatsāḥ khara-dūṣaṇa-prabhṛtayo vadhyāḥ stha pāpasya me
hā hā vatsa vibhīṣaṇa tvam api me kāryeṇa heyaḥ sthitaḥ |
hā mad-vatsala vatsa rāvaṇa mahat paśyāmi te saṅkaṭaṃ
vatse kekasi hā hatāsmi na cirāt trīn putrakān paśyasi
(ma.vī.ca. 4.11)
atra rāghavānukūla-daiva-mohitena mālyavatā khara-dūṣaṇa-triśirasāṃ bhedaḥ saṃvihita iti saṅghātyaḥ |
atha parivartakaḥ -
pūrvodyuktasya kāryasya parityāgena yad bhavet |
kāryāntara-svīkaraṇaṃ jñeyaḥ sa parivartakaḥ
267
yathottara-rāma-carite pañcamāṅke kumārau (anyonyaṃ prati)-aho priya-darśanaḥ kumāraḥ | (snehānurāgaṃ vivarṇya)
yadṛcchā-saṃvādaḥ kim u guṇa-gaṇānām atiśayaḥ
purāṇo vā janmāntara-niviḍa-baddhaḥ paricayaḥ |
nijo vā sambandhaḥ kim u vidhivaśāt ko' py avidito
mamaitasmin dṛṣṭe hṛdayam avadhānaṃ racayati
(u.rā.ca. 5.16)
atra lavasya candraketoś ca parasparākāra-viśeṣa-sandarśanena raṇa-saṃrambhauddhatya-parihāreṇa vinayārjava-svīkāra-kathanāt parivartakaḥ |
atha kaiśikī -
nṛtya-gīta-vilāsādi-mṛdu-śṛṅgāra-ceṣṭitaiḥ |
samanvitā bhaved vṛttiḥ kaiśikī ślakṣṇa-bhūṣaṇā
268
aṅgāny asyās tu catvāri narma tat-pūrvakā ime |
sphañja-sphoṭau ca garbhaś ca teṣāṃ lakṣaṇam ucyate
269
tatra narma -
śṛṅgāra-rasa-bhūyiṣṭhaḥ priya-cittānurañjakaḥ |
agrāmyaḥ parihāsas tu narma syāt tat tridhā matam
270
śṛṅgāra-hāsyajaṃ śuddha-hāsyajaṃ bhaya-hāsyajam |
śṛṅgāra-hāsyajaṃ narma trividhaṃ parikīrtitam
271
sambhogecchā-prakaṭanād anurāga-niveśanāt |
tathā kṛtāparādhasya priyasya pratibhedanāt | 272
sambhogecchā-prakaṭanaṃ tridhā vāg-veṣa-ceṣṭitaiḥ
273ab
tatra vācā sambhogecchā-prakaṭanād, yathā-
gacchāmy acyuta darśanena bhavataḥ kiṃ tṛptir utpadyate
kiṃ tv evaṃ vijanasthayor hata-janaḥ sambhāvayaty anyathā |
ity āmantraṇa-bhaṅgi-sūcita-vṛthāvasthāna-khedālasām
āśliṣyan pulakotkarāñcita-tanur gopīṃ hariḥ pātu vaḥ
(kāvya-prakāśādiṣv apy uddhṛtam)
atra nijāvasthāna-vilambanasya vyarthatvaṃ dhīratvādi-sūcakair acyutādi-padair vadantyā tayāpi gopikayā vācā sambhogecchā prakaṭiteti narma |
veśena sambhogecchā-prakaṭanād, yathā-
abhyudgate śaśini peśala-kānta-dūtī
santāpa-saṃvalitamānasa-locanābhiḥ |
agrā hi maṇḍana-vidhir viparīta-bhūṣā
vinyāsa-hāsita-sakhījanam aṅganābhiḥ
atra viparīta-nyasta-bhūṣaṇa-lakṣaṇena veṣeṇa janitaiḥ sakhī-jana-hāsaiḥ kāminīnāṃ sambhogecchā prakaṭiteti narma ||
ceṣṭayā sambhogecchā-prakaṭanād, yathā-
sāloe cia sūre ghariṇī ghara-sāmiassa ghettūṇa |
ṇecchaṃ tassa bi pāe dhubai hasaṃtī hasaṃtassa
(gā.sa. 2.30)
[sāloka eva sūrye gṛhiṇī gṛha-svāmino gṛhītvā |
necchato' pi pādau dhāvati hasantī hasataḥ ||]
atra sūryāstamayāt prāg eva caraṇa-prakṣālana-lakṣaṇayā kriyayā niṣkramaṇa-nivāraṇa-janitena hāsena sambhogecchā-prakaṭanān narma |
anurāga-prakāśo' pi bhogecchā-narmavat tridhā
273cd
vācānurāga-nivedanāt, yathā-
vayaṃ tathā nāma yathāttha kiṃ vadāmy
ayaṃ tv akasmād vikalaḥ kathāntare |
kadamba-golākṛtim āśritaḥ kathaṃ
viśuddha-mugdhaḥ kula-kanyakā-janaḥ
(mālatī-mādhava 7.1)
atra lavaṅgikayā viśuddha-mugdhaḥ kula-kanyakā-jana iti parihāsena madayantikānurāga-nivedanān narma |
veṣeṇānurāga-nivedanāt, yathā-
autsukyena kṛtatvarā sahabhuvā vyāvartamānā hriyā
tais tair bandhu-vadhū-janasya vacanair nītābhimukhyaṃ punaḥ |
dṛṣṭvāgre varam ātta-sādhvasa-rasā gaurī nave saṅgame
saṃrohat-pulakā hareṇa hasatā śliṣṭā śivāyāstu vaḥ
(ratnāvalī 1.2)[*6]
[*6] Quoted above at 1.157.
atra pulaka-saṃroha-lakṣaṇa-veṣa-janitena śivasya hasanena gaurī-hṛdayānurāgasya prakāśanān narma |
ceṣṭayānurāga-nivedanāt, yathā-
kaitavena śayite kutūhalāt
pārvatī pratimukhaṃ nipātitam |
cakṣur unmiṣati sasmitaṃ
priye vidyud āhatam iva
[ku.saṃ. 8.3]
atra pati-mukha-darśana-kriyā-janitena śivasya hāsena gaurī-hṛdayānurāga-nivedanān narma |
priyāparādha-nirbhedo' py uktas tredhā tathā budhaiḥ
274ab
vācā priyāparādha-nirbhedād, yathā mālavikāgnimitre prathamāṅke' nte devī-
jai rāa-kajjesu īrisī ṇiuṇadā ayya-uttassa tadā sohaṇaṃ habe | (yadi rāja-kāryeṣu īdṛśī nipuṇatā ārya-putrasya, tadā śobhanaṃ bhavet |)
atra īdṛśī nipuṇatā yadīti caturokti-parihāsena tvayaiva mālavikā-darśanena nāṭyācaryayor vivādaḥ saṃvihita iti priyāparādhoghāṭanān narma |
veṣeṇa priyāparādha-nirbhedād, yathā-
ālepaḥ kriyatām ayaṃ druta-gati-svedair ivārdraṃ vapus
tan-mālyaṃ vyapanīyatāṃ ravi-kara-sparśair ivāmarditam |
ity uktāny atidhīrayā dayitayā smerānanāmbhoruhaṃ
cāṭūktāni bhavanti hanta kṛtināṃ modāya bhogād api
atra svedodgama-mālya-mlānatvayor druta-gamana-ravi-kara-sparśa-rūpa-kāraṇāsatyatva-kathana-rūpeṇa parihasanena sapatnī-sambhoga-rūpa-priyāparādha-nirbhedanān narma |
ceṣṭayā priyāparādha-nirbhedād, yathā-
lolad-bhrū-latayā vipakṣa-dig-upanyāse' vadhūtaṃ śiras
tad-vṛttānta-nirīkṣaṇe kṛta-namaskāro vilakṣaḥ sthitaḥ |
kopāt tāmra-kapola-bhittini mukhe dṛṣṭyā gataḥ pādayor
utsṛṣṭo guru-sannidhāv api vidhir dvābhyāṃ na kālocitaḥ
(amaru 79)
atha vilakṣa-sthiti-śirodhūnana-ceṣṭayā priyāparādha-nirbhedanān narma |
atha śuddha-hāsyajam -
śuddha-hāsyajam apy uktaṃ tadvad eva tridhā budhaiḥ
274cd
tatra vācā śuddha-hāsyajaṃ, yathā-
arciṣmanti vidārya vaktra-kuharāṇyā sṛkkato vāsukes
tarjanyā viṣa-karburān gaṇayataḥ saṃspṛśya dantāṅkurān |
ekaṃ trīṇi navāṣṭa sapta ṣaḍ iti vyastāsta-saṃkhyā-kramā
vācaḥ śakti-dharasya śaiśava-kalāḥ kurvantu vo maṅgalam
(daśarūpāvaloke' py uddhṛtam idam | bāṇasyeti sūkti-muktāvalau)
veṣeṇa śuddha-hāsyajaṃ, yathā-
snāyu-nyāsa-nibaddha-kīka-satanuṃ nṛtyantam ālokya māṃ
cāmuṇḍā-karatāla-kuṭṭita-layaṃ vṛtte vivāhotsave |
hrī-mudrām apanudya yad vihasitaṃ devyā samaṃ śambhunā
tenādyāpi mayi prabhuḥ sa jagatām āste prasādonmukhaḥ
(bā.rā. 2.1)
atra bhṛṅgi-riṭi-veṣeṇa śivayor hasitāvirbhāvāc chuddha-hāsyajam |
ceṣṭayā śuddha-hāsyajaṃ, yathā-
devyā līlālapita-madhuraṃ lāsyam ullāsayantyā
yaḥ śṛṅgāro rahasi purataḥ patyur āviṣkṛto' bhūt |
yuṣmān avyāt tad-upajanitaṃ hāsyam ambānukārī
krīḍā-nṛtyair vikaṭa-gatibhir vyañjayan kuñjarāsyaḥ
atha bhaya-hāsyajam -
hāsyād bhayena janitāj janitaṃ bhaya-hāsyajam |
tad dvidhā mukham aṅgaṃ tu tad dvayaṃ pūrvavat tridhā
275
mukhyaṃ bhaya-hāsyajaṃ, yathā-
kṣetrādhīśa-śunā navena vikṛtākāraika-vidveṣiṇā
ghorārāvam abhidrutasya vikaṭaiḥ paścāt padair gacchataḥ |
pā pā pāhi phahīti satvarataraṃ vyastākṣaraṃ jalpato
dṛṣṭvā bhṛṅgiriṭer daśāṃ paśupatiḥ smerānanaḥ pātu vaḥ
atra bhṛṅgiriṭer vikṛtākāreṇa vikaṭa-paścād-gamanena pāhi pāhi pāhīty atra varṇa-vyatyāsa-bhāṣaṇena janitasya paśupati-hāsasyānya-rasānaṅgatayā mukhyaṃ bhaya-hāsyajam |
vācā anya-rasāṅgaṃ bhaya-hāsyajaṃ, yathā ratnāvalyām-
vidūṣakaḥ-kahaṃṇa kido pasādo devīe ja ajjaṃ biakkhada-sarīrā ciṭṭhahma | (kathaṃ na kṛtaḥ prasādo devyā yad adyāpy akṣata-śarīrās tiṣṭhāmaḥ |)
rājā (sa-smitam)-dhiṅ mūrkha ! kim evam upahasasi ? tvat-kṛta evāyam āpatito' smākam anartha-kramaḥ | (3.14ad)
veṣeṇa, yathā-
kalyāṇa-dāyi bhavato' stu pināka-pāṇi-
pāṇi-grahe bhujaga-kaṅkaṇa-bhīṣitāyāḥ |
sambhrānta-dṛṣṭi sahasaiva namaḥ śivāyety
ardhokti-sasmita-nataṃ mukham ambikāyāḥ
(rasa-kalikāyām apy uddhṛtam idam, 23 puṭe)
atra bhujaga-kaṅkaṇa-lakṣaṇena veṣeṇa janitasya pārvatī-bhaya-hāsyāsya śṛṅgārāṅgatayā kathanāt tad idam aṅgaṃ bhaya-hāsyajam |
ceṣṭayā, yathā-
prahlāda-vatsala vayaṃ bibhimo vihārād
asmād iti dhvanita-narmasu gopikāsu | līlā-mṛdu stana-taṭeṣu nakhāṅkurāṇi
vyāpārayann avatu vaḥ śikhi-piccha-mauliḥ
atra nakhāṅkura-vyāpāreṇa janitasya gopikā-hasitasya prahlāda-vatsaleti caturokti-rūpasya śṛṅgārāṅgatayā tad idam aṅgaṃ bhaya-hāsyajam |
agrāmya-narma-nirmāṇa-vedinā siṃha-bhūbhujā |
narmāṣṭādaśadhā bhinnam eva sphuṭam udāhṛtam
276
atha narma-sphañjaḥ -
narma-sphañjaḥ sukhodyogo bhayānto nava-saṅgame
277ab
yathā-
apeta-vyāhāraṃ dhuta-vividha-śilpa-vyatikaraṃ
kara-sparśārambha-prakalita-dukūlānta-śayanam |
muhur baddhotkampaṃ diśi diśi muhuḥ prerita-dṛśor
ahalyā-sutrāmṇoḥ kṣaṇikam iva tat saṅgatam abhūt
(sarasvatī-kaṇṭhābharaṇe' py uddhṛtam idam)
atha narma-sphoṭaḥ -
narma-sphoṭas tu bhāvāṃśaiḥ sūcito' lpa-raso bhavet | 277cd
anyais tv akāṇḍe sambhoga-viccheda iti gīyate
278ab
ādyo yathā-
snigdhaṃ vīkṣitam anyato' pi nayane yat prerayantyā tayā
yātaṃ yac ca nitambayor gurutayā mandaṃ vilāsād iva |
mā gā ity uparuddhayā yad api sā sāsūyam uktā sakhī
sarvaṃ tat kila mat-parāyaṇam aho kāmī svatāṃ paśyatī
atra sarvaṃ tat kilety aniścayenānurāgasya svalpa-mātra-sūcanayā narma-sphoṭatvam |
dvitīyo, yathā-
prāptā katham api daivāt kaṇṭham anītaiva sā prakaṭa-rāgā |
ratnāvalīva kāntā mama hastād bhraṃśitā bhavatā
(ratnāvalī 2.18)
atra vidūṣaka-vākya sūcita-devī-śaṅkā-visṛṣṭa-sāgarikā-hastena rājñā akāṇḍe tvayā sambhoga-bhaṅgaḥ kṛta ity uktatvāt narma-sphoṭaḥ |
atha narma-garbhaḥ-
netur vā nāyikāyā vā vyāpāraḥ svārtha-siddhaye | 278cd
pracchādana-paro yas tu narma-garbhaḥ sa kīrtitaḥ
279ab
yathā-
śriyo māna-glāner anuśaya-vikalpaiḥ smita-mukhe
sakhī-varge gūḍhaṃ kṛtavasatir utthāya sahasā |
samaneṣye dhūrtaṃ tam aham iti jalpan nata-mukhīṃ
priyāntām āliṅgan harir arati-khedaṃ haratu vaḥ
atra kupitāyāḥ śriyaḥ prasādanārthaṃ puruṣottamena pracchanna-sthityādi-rūpo vyāpāraḥ kṛta ity ayaṃ narma-garbhaḥ |
pūrva-sthito vipadyeta nāyako yatra cāparas tiṣṭhet | 279cd
tam apīha narma-garbhaṃ pravadati bharato hi nāṭya-veda-guruḥ
280ab
yathā-
mayena nirmitāṃ laṅkāṃ labdhvā mandodarīm api |
reme mūrtāṃ daśagrīva-lakṣmīm iva vibhīṣaṇaḥ
(sarasvatī-kaṇṭhābharaṇe' py uddhṛtam idam)
atra rāvaṇe vipanne tat-padābhiṣiktena vibhīṣaṇena mandodaryādiṣu tad ucitaṃ karma nirmitam ity ayaṃ narma-garbhaḥ | kecit tv etad ārabhaṭī-bhedaṃ saṅkṣiptim āhuḥ | tatra mūlaṃ na jānīmaḥ |
athārabhaṭī -
māyendra-jāla-pracurāṃ citra-yuddha-kriyā-mayīm | 280cd
chedyair bhedyaiḥ plutair yuktāṃ vṛttim ārabhaṭīṃ viduḥ
aṅgāny asyās tu catvāri saṅkṣiptir avapātanam | 281
vastūtthāpana-sampheṭāv iti pūrve babhāṣire
tatra saṅkṣiptiḥ -
saṅkṣipta-vastu-viṣayā yā māyāśilpa-yojitā | 282
sā saṅkṣiptir iti proktā bharatena mahātmanā
283ab
yathā anargha-rāghave-
nīto dūraṃ kanaka-hariṇa-cchadmanā rāmabhadraḥ
paścād enaṃ drutam anusaraty eṣa vatsaḥ kaniṣṭhaḥ |
bibhyad bibhyat praviśati tataḥ parṇaśālāṃ ca bhikṣur
dhig dhik kaṣṭaṃ prathayati nnijām ākṛtiṃ rāvaṇo' yam
(5.7)
atra bahu-vidhāno māyānāṃ saṅkṣepeṇa kathanāt saṅkṣiptiḥ |
vadanty anye tu tāṃ netur avasthāntara-saṅgatim
283cd
yathā-
yad-artham asmābhir asi prakoptais
tad adya dṛṣṭvā tava dhāma vaiṣṇavam |
viśīrṇa-garvāmayam asmad-āntaraṃ
cirasya kañcil laghimānam aśnute
(a.rā. 4.59)
atra rāmabhadra-sahavāsena parihṛta-dhīroddhata-vikārasya jāmadagnyasya dhīra-śāntāvasthā-parigrahāt saṅkṣiptir iti |
parivartaka-bhedatvāt tad upekṣāmahe vayam
284ab
athāvapātanam -
vibhrāntir avapātaḥ syāt praveśa-drava-vidravaiḥ
284cd
yathā -
hṛtvā śantanu-nandanasya turagān sūtaṃ kurūṇāṃ guroś
chittvā droṇa-sutasya kārmuka-latāṃ kṛtvā visaṃjñaṃ kṛpam |
karṇasyāpi rathaṃ vidārya kaṇaśo vidrāvya cānyad balaṃ
tvat-putro bhaya-vidravat-kurupateḥ panthānam anvety ayam
(dhanañjaya-vijaya 67)
atha vastūtthāpanam -
tad-vastūtthāpanaṃ yat tu vastu māyopakalpitam
285ab
yathā-
māyā-cuñcur athendrajid raṇa-mukhe khaḍgena dīnānāṃ
saumitre drutam āryaputra cakitāṃ māṃ pāhi pāhīti ca |
krośantīṃ vyathitāśayāṃ hanumatā mā meti santarjitaḥ
kaṇṭhe kaitava-maithilīṃ kupita-dhīś ciccheda tucchāśayaḥ
atra nikumbhilāyām abhicāraṃ cikīrṣuṇā indrajitā rāghavādi-buddhi-pramoṣaṇārthaṃ māyā-kalpita-maithilī-kaṇṭha-khaṇḍanaṃ kṛtam iti vastūtthāpanam |
atha sampheṭaḥ -
sampheṭas tu samāghātaḥ kruddha-saṃrabdhayor dvayoḥ
285cd
yathā -
anyonya-sūtonmathanād abhūtāṃ
tāv eva sūtau rathinau ca kaucit |
vyaśvau gadā-vyāyata-samprahārau
bhagnāyudhau bāhu-vimarda-niṣṭhau
(ra.vaṃ. 7.52)
āsāṃ ca madhye vṛttīnāṃ śabda-vṛttis tu bhāratī |
tisro' rtha-vṛttayaḥ śeṣās tac-catasro hi vṛttayaḥ
286
anye tu miśraṇād āsāṃ miśrāṃ vṛttiṃ ca pañcamīm |
aśeṣa-rasa-sāmānyāṃ manyante lakṣayanti ca
287
yathā-
yatrārabhaṭy-ādi-gaṇāḥ samantā
miśratvam āśritya mithaḥ prathante |
miśreti tāṃ vṛttim uśanti dhīrāḥ
sādhāraṇīm artha-catuṣṭayasya
(śṛ.pra. 12) iti |
tan vicāra-saham | kutaḥ ? tat kiṃ vṛtti-dharmāṇāṃ miśraṇam aikya-rūpeṇa nyūnādhika-bhāvena vā | na prathamaḥ avaiṣamyeṇa miśraṇābhāvāt | tathā miśraṇe tu miśra-vṛtti-vyaṅgyo raso' pi miśro nyūnādhikaḥ prasajyeta | vṛttīnāṃca rasa-viśeṣa-niyamasya vakṣyamāṇatvāt | nanu miśrā vṛttiḥ sarva-rasa-sādhāraṇīti cet, na | bhāratyā vṛttyā apahṛta-viṣayatvāt | mūla-pramāṇābhāvena svokti-mātratvāc ca | nāpi dvitīyaḥ | vaiṣamyeṇa vṛtti-guṇānāṃ miśraṇe yatra yad-vṛtti-pratyabhijñā-hetu-bhūtā bahavo guṇā lakṣyante tatra saiva vṛttir iti niścayāt | nanu, tatra prakaraṇādi-vaśena rasa-viśeṣa-vyaktir iti cet tarhi prastuta-rasānurodhenaiva vṛtti-viśeṣa-nirdhāraṇam apy aṅgīkartavyam eva | tathā ca bharataḥ-
bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttir vṛttir eva vā |
sarveṣāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhaved bahu |
sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ
(nā.śā. 7.119-120) iti |
athaitāsāṃ rasa-niyamaḥ-
kaiśikī syāt tu śṛṅgāre rase vīre tu sātvatī |
radura-bībhatsayor vṛttir niyatārabhaṭī punaḥ | 288
śṛṅgārādiṣu sarveṣu raseṣv iṣṭaiva bhāratī
289ab
etac ca śṛṅgārādi-grahaṇaṃ taj-janyānāṃ hāsyādīnām apy upalakṣaṇam | ataś ca śṛṅgāra-hāsyayoḥ kaiśikī | vīrādbhutayoḥ sāttvatī | raudra-karuṇayor bībhatsa-bhayānakayoś ca ārabhaṭīti niyamaḥ pratīyate | tathā ca bharataḥ-
śṛṅgāraṃ caiva hāsyaṃ ca vṛttiḥ syāt kaiśikī śritā |
sāttvatī nāma vijñeyā raudra-vīrādbhutāśrayā
bhayānake ca bībhatse raudre cārabhaṭī bhavet |
bhāratī cāpi vijñeyā karuṇābhuta-saṃśrayā
(nā.śā. 20.73-74)[*7]
[*7] Variant found in K.L.Joshi edition: hāsya-śṛṅgāra-bahulā kaiśikī paricakṣitā | sātvatī cāpi vijñeyā vīrādbhuta-śamāśrayā | raudre bhayānake caiva vijñeyārabhaṭī budhaiḥ | bībhatse karuṇe caiva bhāratī samprakīrtitā ||
atra sātvatyā raudrānupraveśa-kathanaṃ raudra-pratibhaṭasya yuddha-vīrasyaiva saṃlāpādibhiḥ sātvatī-bhedaiḥ paripoṣaṇaṃ na tu dāna-vīra-dayā-vīrayor iti jñāpanārtham | tasmān na niyama-virodhaḥ | bhāratyāś ca karuṇādbhuta-viṣayatva-kathanaṃ tayoḥ prāyeṇa vāg-ārambha-mukhena paripoṣa iti jñāpanārtham | tena bhāratyāḥ sarva-rasa-sādhāraṇayam upapannam eva |
kecit tu tam imaṃ ślokaṃ bhāratīyaṃ niyāmakam | 289
prāyikābhiprāyatayā vyācakṣāṇā vicakṣaṇāḥ |
āsāṃ raseṣu vṛttīnāṃ niyamaṃ nānumanvate
290
tathā ca kaiśikīty anuvṛttau rudraṭaḥ-
śṛṅgāra-hāsya-karuṇa-rasātiśaya-siddhaye |
eṣā vṛttiḥ prayatnena prayojyā rasa-kovidaiḥ
[śṛ.ti. 3.39|| iti |[*8]
[*8] Śṛṅgāra-tilaka reading: śṛṅgāra-hāsya-karuṇa-rasānāṃ parivṛddhaye | eṣā vṛttiḥ paryoktavyā prayatnena budhair yathā ||
vicāra-sundaro naiṣa mārgaḥ syād ity udāsmahe |
kaiśikī-vṛtti-bhedānāṃ narmādīnāṃ prakalpanam
291
yatra karuṇam āśritya rasābhāsatva-kāraṇam |
rasābhāsa-prakaraṇe vakṣyate tad idaṃ sphuṭam
292
tat-tan-nyāya-pravīṇena nyāya-mārgānuvartinā |
darśitaṃ siṃha-bhūpena spaṣṭaṃ vṛtti-catuṣṭayam
293
atha pravṛttayaḥ-
tat-tad-deśocitā bhāṣā kriyā veṣā pravṛttayaḥ |
tatra bhāṣā dvidhā bhāṣā vibhāṣā ceti bhedataḥ
294
tatra bhāṣā sapta-vidhā prācyāvantyā ca māgadhī |
bāhlīkā dākṣiṇātyā ca śaurasenī ca mālavī
295
saptadhā syād vibhāṣādi śabara-dramilāndhrajāḥ |
śakārābhīra-caṇḍāla-vanecara-bhavā iti
296
bhāṣā-vibhāṣāḥ santy anyās tat-tad-deśa-janocitāḥ |
tāsām anupayogitvān nātra lakṣaṇam ucyate | 297
tat-tad-deśocitā veṣāḥ kriyāś cātisphuṭāntarāh
atha sāttvikāḥ-
anyeṣāṃ sukha-duḥkhādi-bhāveṣu kṛta-bhāvanam | 298
ānukūlyena yac cittaṃ bhāvakānāṃ pravartate
sattvaṃ tad iti vijñeyaṃ prājñaiḥ sattvodbhavān imān | 299
sāttvikā iti jānanti bharatādi-maharṣayaḥ
sarveṣām api bhāvānāṃ yaiḥ sva-sattvaṃ hi bhāvyate | 300
te bhāvā bhāva-tattva-jñaiḥ sāttvikā samudīritāḥ
te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedaś ca vepathuḥ | 301
vaivarṇyam aśru-pralayāv ity aṣṭau parikīrtitāḥ
tatra stambhaḥ-
stambho harṣa-bhayāmarṣa-viṣādādbhuta-sambhavaḥ | 302
anubhāvā bhavanty ete stambhasya muni-saṃmatāḥ |
saṃjñā-virahitatvaṃ ca śūnyatā niṣprakampatā
303
atha svedaḥ -
nidāgha-harṣa-vyāyāma-śrama-krodha-bhayādibhiḥ |
svedaḥ sañjāyate tatra tv anubhāvā bhavanty amī | 304
svedāpanayavātecchā-vyajana-grahaṇādayaḥ
nidāghād, yathā-
karair upāttān kamalotakrebhyo
nijair vivasvān vikacodarebhyaḥ |
tasyā nicikṣepa mukhāravinde
svedāpadeśān makaranda-bindūn
harṣād, yathā-
sakhyā kṛtānujñam upetya paścād
dhūnvan śirojān karajaiḥ priyāyāḥ |
anārdrayann ānana-vāyunāpi
svinnāntarān eva cakāra kaścit
atrobhayor anyonya-sparśa-harṣeṇa svedaḥ |
vyāyāmād, yathā-
gatvodrekaṃ jaghana-puline ruddha-madhya-pradeśaḥ
krāmann ūru-druma-bhuja-latāḥ pūrṇa-nābhi-hradāntaḥ |
ullaṅghyoccaiḥ kuca-taṭa-bhuvaṃ plāvayan roma-kūpān
svedāpūro yuvati-saritāṃ prāpa gaṇḍa-sthalāni
[māgha. 7.74]
atra kusumāpacaya-paryaṭanena vyāyāmena svedaḥ |
śramo raty-ādi-pariśrāntiḥ, tasmād yathā-
mañceṣu pañceṣu-samākulānāṃ
vātāya vātāyana-saṃśritānām |
svinnāni khinnāni mukhāny aśaṃsan
sambhogam abhoruha-locanānām
ādi-śabdād gīta-nṛtya-śrānty-ādayaḥ |
gīta-śrāntyā, yathā-
gītāntareṣu śrama-vāri-leśaiḥ
kiṃcit samucchvāsita-patra-lekham |
puṣpāsavāghūrṇita-netra-śobhi
priyā-mukhaṃ kiṃpuruṣaś cucumbe
[ku.saṃ. 3.38]
nṛtya-śrāntyā, yathā-
cāru-nṛtya-vigame ca tan-mukhaṃ
sveda-bhinna-tilakaṃ pariśramāt |
prema-datta-vadanānilaṃ pibann
atyajīvad amarālakeśvarau
[raghu. 19.15]
krodhād, yathā-
dadhat sandhyāruṇa-vyoma-sphurat-tārānukāriṇīḥ |
dviṣad-dveṣoparaktāṅga-saṅginīḥ sveda-vipruṣaḥ
[māghe 2.18]
bhayād, yathā-
kṛtānta-jihvā-kuṭilāṃ kṛpāṇīṃ
dṛṣṭvā yadīyāṃ trasatām arīṇām |
svedodayaś cetasi saṃcitānāṃ
mānoṣmaṇām ātanute praśāntim
[atraiva 1.13]
romāñco vismayotsāha-harṣādyais tatra vikriyāḥ | 305
romodgamolluka-sanagātra-saṃsparśanādayaḥ
vismayena, yathā-
rāghavasya guru-sāra-nirbhara-
prauḍhim ājagava-bhañjanodbhaṭam |
dor-balaṃ śrutavataḥ sabhāntare
romaharṣaṇam abhūt pinākinaḥ
utsāhena, yathā-
antraiḥ svair api saṃyatāgra-caraṇo mūrcchāvirāma-kṣaṇaṃ
svādhīna-vraṇitāṅga-śastra-vivare romodgamaṃ varmayan |
bhagnānudvalayan nijān para-bhaṭān ātarjayan niṣṭhuraṃ
dhanyoddāma-jaya-śriyaḥ pṛthu-raṇa-stambhe patākāyate
atrotsāhena romāñcaḥ |
harṣeṇa, yathā-
romāṇi sarvāṇy api bāla-bhāvād
vara-śriyaṃ vīkṣitum utsukāni |
tasyās tadā korakitāṅga-yaṣṭer
udgrīvikādānam ivān bhūvan
(naiṣadha 14.53)
atha svara-bhedaḥ-
vaisvaryaṃ sukha-duḥkhādyais tatra syur gadgadādayaḥ
306
sukhena, yathā-
paśyema taṃ bhūya iti bruvāṇāṃ
sakhīṃ vacobhiḥ kila sā tatarja |
na prīti-karṇejapatāṃ gatāni
bhūyo babhūvuḥ svara-vaikṛtāni
atra priya-saṃsmaraṇa-janitena harṣeṇa bhūyo vaisvaryam |
duḥkhena, yathā-
vilalāpa sa bāṣpa-gadgadaṃ
sahajām apy apahāya dhīratām |
abhitapta-mayo' pi mārdavaṃ
bhajate kaiva kathā śarīriṣu
(ra.vaṃ. 8.43)
atha vepathuḥ-
vepathur harṣa-santrāsa-jarā-krodhādibhir bhavet |
tatrānubhāvāḥ sphuraṇa-gātra-kampādayo matāḥ
307
harṣeṇa trāsena ca, yathā-
tad-aṅgam ānanda-jaḍena doṣṇā
pita sa-bāṇa-vraṇam āmamarśa |
niḥśvasya niḥśvasya muhuś ca dīrghaṃ
prasūḥ karābhyāṃ bhaya-kampitābhyām
jarayā, yathā-
rundhānayā bahu-mukhīṃ gatim indriyāṇāṃ
vadhveva gāḍham anayā jarayopagūḍhaḥ |
aṅgena vepathu-matā jaḍatāyujāhaṃ
gantuṃ padād api padaṃ gadituṃ ca nālam
(kuvalayāvalī, 3.1)
krodhena, yathā-
ruṣā samādhmāta-mṛgendra-tuṅgaṃ
na kevalaṃ tasya vapuś cakampe |
sa-sindhu-bhūbhṛd-gaganā ca pṛthvī
nipātitolkā ca sa-tārakā dyauḥ
atha vaivarṇyam-
viṣādātaparoṣādyair vaivarṇyam upajāyate |
mukha-varṇa-parāvṛtti-kārśyādyās tatra vikriyāḥ
308
viṣādena, yathā-
śara-kāṇḍa-pāṇḍu-gaṇḍa-sthalīyam ābhāti parimitābharaṇā |
mādhava-pariṇata-patrā katipaya-kusumeva kundalatā
(mā.a.mi. 3.8)
atra viraha-janitena viṣādena pāṇḍutvam |
ātapena, yathā-
dhūtānām abhimukha-pātibhiḥ samīrair
āyāsād aviśad alocanotpalānām |
āninye mada-janitāṃ śriyaṃ vadhūnām
uṣṇāṃśu-dyuti-janitaḥ kapola-rāgaḥ
(kirātārjunīya 7.3)
roṣeṇa, yathā-
kadā mukhaṃ vara-tanu kāraṇād ṛte tavāgataṃ kṣaṇam ayi kopa-pātratām |
aparvaṇi graha-kaluṣendu-maṇḍalā vibhāvarī kathaya kathaṃ bhaviṣyati
(mālavikāgni-mitra 4.16)
athāśru-
viṣāda-roṣa-santoṣā-dhūmādyair aśru tat-kriyāḥ |
bāṣpa-bindu-parikṣepa-netra-saṃmārjanādayaḥ
309
viṣādena, yathā-
tvām ālikhya praṇaya-kupitāṃ dhātu-rāgaiḥ śilāyām
ātmānaṃ te caraṇa-patitaṃ yāvad icchāmi kartum |
asrais tāvan muhur upacitair dṛṣṭir ālupyate me
krūras tasminn api na sahate saṅgamaṃ nau kṛtāntaḥ
[me.dū. 2.45]
roṣeṇa ca, yathā mamaiva-
kānte kṛtāgasi puraḥ parivartamāne
sakhyaṃ saroja-śaśinoḥ sahasā babhūva |
roṣākṣaraṃ sudṛśi vaktum apārayantyām
indīvara-dvayam avāpa tuṣāra-dhārām
atra sāparādha-priya-darśana-janitena roṣeṇa mugdhāyā bāṣpodgamaḥ |
santoṣeṇa, yathā-
ānandajaḥ śokajam aśru bāṣpas
tayor aśītaṃ śiśiro bibheda |
gaṅgā-sarayvor jalam uṣṇa-taptaṃ
himādri-niṣyanda ivāvatīrṇaḥ
(ra.vaṃ. 14.53)
atra cira-proṣita-pratyāgata-rāma-lakṣmaṇa-darśanānandena kausalyā-sumitrayor bāṣpaḥ |
dhūmena, yathā-
tasmin kṣaṇe kāntam alakṣayan sā
dhūmāvilair udgata-bāṣpa-leśaiḥ |
antar-dalair amburuhām ivārdrair
ayatna-karṇābharaṇair apāṅgaiḥ
atra vivāha-dhūmena lakṣmyā bāṣpodgamaḥ |
atha pralayaḥ-
pralayo duḥkha-dhātādyaiś ceṣṭā tatra visaṃjñatā
310ab
duḥkhena, yathā-
vapuṣā karaṇojjhitena sā
nipatantī patim apy apātayan |
nanu taila-niṣeka-bindunā
saha dīpārcir upaiti medinīm
(ra.vaṃ. 8.38)
atrendumatī-vipatti-janitena duḥkhenājasya pralayaḥ |
ghātena, yathā-
pūrvaṃ prahartā na jaghāna bhūyaḥ
pratiprahārākṣamam aśvasādī |
turaṅgam askandha-niṣaṇṇa-dehaṃ
pratyāśvasantaṃ ripum ācakāṅkṣa
(ra.vaṃ. 7.47)
atra pratibhaṭa-prahāreṇāśvasādino mūrcchā |
sarve' pi sattva-mūlatvād bhāvā yadyapi sāttvikāḥ | 310cd
tathāpy amīṣāṃ sattvaika-mūlatvāt sāttvika-prathā
anubhāvāś ca kathyante bhāva-saṃsūcanād amī | 311
evaṃ dvairūpyam eteṣāṃ kathitaṃ bhāva-kovidaiḥ
anubhāvaika-nidhinā sukhānubhava-śālinā |
śrī-siṃha-bhūbhujā sāṅgam anubhāvā nirūpitāḥ
312
asmat-kalpa-latā-dalāni gilati tvat-kāma-gaurvāryatāṃ
mac-cintāmaṇi-vedibhiḥ pariṇamed dūrān nayoccair gajam |
ity ārūḍha-vitardikāḥ pratipathaṃ jalpanti bhūdevatāḥ
siṃha-kṣmābhuji kalpa-vṛkṣa-surabhī-hasty-ādi-dānodyate
313
rakṣāyāṃ rākṣasāriṃ prabala-vimata-vidrāvaṇe vīrabhadraṃ
kāruṇye rāmabhadraṃ bhuja-bala-vibhavārohaṇe rauhiṇeyam |
pāñcālaṃ cañcalākṣī-paricaraṇa-vidhau pūrṇa-candraṃ prasāde
kandarpa-rūpa-darpe tulayati nitarāṃ siṃha-bhūpāla-candraḥ
Original text: Rasārṇavasudhākara · Edition: T. Venkatacharya. Madras: Adyar Library and Research Centre, 1979. (Adyar Library Series, 110) · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0