Rasaratnākara · Chapter 3.3

RRĀ, 3, 3
ṣaṭkāṣṭakaṃ hyaṣṭakamaṣṭakaṃ ca śodhyaṃ vimardyaṃ ca yathoditaṃ tat /
vajrādilohāntakamuktapūrvaṃ tadvakṣyate sūtavarasya siddhyai

{vajra:: subtypes}
śvetā raktāḥ pītakṛṣṇā dvijādyā vajrajātayaḥ /
puṃstrīnapuṃsakāś ceti lakṣaṇena tu lakṣayet

{puṃvajra:: parīkṣā}
vṛttāḥ phalakasampūrṇās tejasvanto bṛhattarāḥ /
puruṣāste samākhyātā rekhābinduvivarjitāḥ

{strīvajra:: parīkṣā}
rekhābindusamāyuktāḥ ṣaḍasrāstāḥ striyaḥ smṛtāḥ /
{napuṃsaka:: parīkṣā}
trikoṇaṃ pattradehaṃ yaddīrghaṃ yatsyānnapuṃsakam

sarveṣāṃ puruṣāḥ śreṣṭhā vedhakā rasabandhakāḥ /
strīvajrā dehasiddhyarthaṃ krāmakaṃ syānnapuṃsakam

{divyauṣadhi}
ajāmārī kākamācī devadālīndravāruṇī /
kākajaṅghā śikhiśikhā sarpākṣī nāgavallikā

mīnākṣī kṛṣṇadhattūro balā nāgavallī jayā /
muṇḍī mahābalā pūgī trividhaṃ citrakaṃ niśā

mūrvā kāñcānanaṃ kanyā peṭārī sūryavartakaḥ /
viṣṇukrāntā kāravallī vākucī sinduvārikā

svarṇapuṣpī khaṇḍajārī mañjiṣṭhā pīlukaṃ vacā /
snuhī raktasnuhī bilvaṃ kārpāsaḥ kaṃguṇī ghanā

palāśāṅkolavijayā meghanādārkasarṣapāḥ /
brahmadaṇḍī mahārāṣṭrī śvetā raktā punarnavā

udumbarasomalatā kumbhī puṣkaramūlakam /
tilaparṇī kṛṣṇajīrā vṛścikālī ca kālikā

karavīro'gnidamanī bṛhatī bhūmipāṭalī /
yavaciñcī candralatā markaṭī vanarājakam

badarī lajjarī lākṣā caṇā vartulapatrakā /
apāmārgo bhūkadambo viṣamuṣṭyekavīrakaḥ

gorambhā kadalī jātī musalī sahadevikā /
eraṇḍaḥ saindhavaṃ pathyā śuṃṭhī maṇḍūkaparṇikā

marūvako hiṃgu vālo lakṣmaṇā hastimūlikā /
kṣīravṛkṣāśca ye sarve tathā nānāvidhaṃ viṣam

divyauṣadhigaṇaḥ khyāto rasarājasya sādhane /
vyastaṃ vātha samastaṃ vā yathālābhaṃ niyojayet

{viṣavargaḥ}
tīvragandharasasparśairvividhaistu vanodbhavaiḥ /
mardanātsvedanātsūto mriyate badhyate'pi ca

raktaśṛṅgī kālakūṭaṃ hāridraṃ saktūkaṃ tathā /
maustikaṃ viṣavargaḥ syāt mūṣākaraṇamucyate /
{vajramūṣā:: production}
tuṣaṃ vastraṃ samaṃ dagdhaṃ tatpādāṃśā ca mṛttikā /
kūpīpāṣāṇapādaṃ ca vajravallyā dravairdinam

mardayet kārayenmūṣāṃ vajrākhyāṃ rasabandhakām /
{vajramūṣā (2)}
valmīkamṛttikāṅgārāḥ purāṇaṃ lohakiṭṭakam

śvetapāṣāṇakaṃ caitat sarvaṃ cūrṇyaṃ samaṃ samam /
sarvatulyaṃ tuṣaṃ dagdhaṃ sarvaṃ toyaiśca mardayet

mūṣāsaṃpuṭakaṃ kuryāt sandhiṃ lipyācca tena vai /
sarvakāryakarā eṣā vajramūṣā mahābalā

{vajramūṣā (3)}
gārā dagdhāstuṣā dagdhā dagdhā valmīkamṛttikā /
gajāśvānāṃ malaṃ dagdhaṃ yāvattat kṛṣṇatāṃ gatam

pāṣāṇabhedīpatrāṇi kṛṣṇā mṛc ca samaṃ samam /
vajravallyā dravairmardyaṃ dinaṃ vā śoṣayed dṛḍham

tena koṣṭhaṃ vaṅkanālaṃ vajramūṣāṃ ca kārayet /
vartulā gostanākārā vajramūṣā prakīrtitā

mūrchane māraṇe bandhe dvaṃdvamelāpake hitā /
saiva chidrānvitā madhyagambhīrā sāraṇocitā

prakaṭā śarāvakākārā bījanirvāpaṇe hitā /
{vajra:: māraṇa}
sūtaṃ dhānyābhrakaṃ tulyaṃ dinaṃ punarnavādravaiḥ /
marditaṃ taptakhalve tu vajramūṣāndhitaṃ pacet

ciñcābījaṃ meṣaśṛṃgī strīpuṣpaṃ cāmlavetasam /
pañcāṅgaṃ śarapuṅkhāyāḥ śaśadantāḥ śilājatu

etatsamastaṃ vyastaṃ vā yathālābhaṃ sucūrṇayet /
snuhyarkonmattavāruṇyāḥ kṣīraiḥ stanyairvimardayet

tadgolake kṣipedvajraṃ ruddhvā mūṣāṃ dhamed dṛḍham /
guḍūcīṃ saindhavaṃ hiṃgu samustottaravāruṇīm

kvāthaiḥ kaulatthakaiḥ piṣṭvā tasmindrāve niṣecayet /
tadvajraṃ pūrvavadgole kṣiptvā ruddhvā dhamettathā

secanāntaṃ punaḥ kuryādekaviṃśativārakam /
tālamatkuṇayogena saptavāraṃ punardhamet

secayedaśvamūtreṇa tadvajraṃ mriyate dhruvam /
{vajra:: māraṇa}
trivarṣarūḍhakārpāsamūlamādāya peṣayet

trivarṣanāgavallyā vā nijadrāvaiḥ prapeṣayet /
tadgolake kṣipedvajraṃ ruddhvā gajapuṭe pacet

evaṃ saptapuṭaiḥ pakva ekaikena mṛto bhavet /
{vajramāraṇam (6)}
tālakāsīsasaurāṣṭrayor hyapāmārgasya bhasma ca

piṣṭvā kaulatthakaiḥ kvāthaistasminvajraṃ sutāpitam /
kṣiptvā trisaptavārāṇi mriyate nātra saṃśayaḥ

{vajramāraṇam (7)}
vaikrāntabhasmanā sārdhaṃ peṣayedamlavetasam /
tadgolake kṣipedvajramandhamūṣāgataṃ dhamet

secayedaśvamūtreṇa pūrvagole punaḥ kṣipet /
ruddhvā dhmātaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptakam

mriyate nātra sandehaḥ sarvakarmasu yojayet /
{vajramāraṇam (8)}
uttarāvāruṇīkṣīraiḥ kāntapāṣāṇajaṃ mukham

kṣaṇaṃ piṣṭvā tu tadgole vajraṃ kṣiptvā pacedanu /
nṛtaile gandhataile vā mriyate nātra saṃśayaḥ

{vajramāraṇam (9)}
bhūnāgaṃ gandhakaṃ vātha nārīstanyena peṣayet /
tadgolasya pacedvajraṃ pūrvataile mṛtaṃ bhavet

{vajramāraṇam (10)}
snuhīkṣīreṇa vimalāṃ piṣṭvā tadgolake kṣipet /
vajraṃ nirudhya mūṣāṃ tāṃ śuṣkāṃ tīvrāgninā dhamet

taptamaśvasya mūtre tu kṣiptvā vajraṃ samāharet /
ityevaṃ saptadhā kāryaṃ tatastālakamatkuṇāḥ

kṛtvā golaṃ kṣipettasminvajramūṣāṃ nirudhya ca /
dhāmitaṃ pūrvavatsecyaṃ saptavārairmṛtaṃ bhavet

{vajramāraṇam (11)}
vajraṃ matkuṇarakteṣu kṣiptvā liptvātape kṣipet /
śuṣkaṃ lepyaṃ punaḥ śoṣyaṃ yāvat saptadināvadhi

viṣṇukrāntāpeṭakāryor dravaiḥ siñcet punaḥ punaḥ /
taptaṃ taptaṃ tu tadvajraṃ śatavārānmṛtaṃ bhavet

{vajramāraṇam (12)}
gandhakaṃ cūrṇitaṃ bhāvyaṃ strīpuṣpeṇa tu saptadhā /
punaḥ strīrajasāloḍya tasminvajraṃ sutāpitam

secayettāpayedevaṃ mṛtaṃ syāttu trisaptadhā /
{vajra:: mṛdūkaraṇa}
mātuluṅgagataṃ vajraṃ ruddhvā bāhye mṛdā lipet /
pacet puṭe samuddhṛtya tadvacchatapuṭaiḥ pacet

nāgavallyā dravair liptaṃ tatpatreṇaiva veṣṭitam /
jānumadhyasthitaṃ yāmaṃ tadvajraṃ mṛdutāṃ vrajet

{vajraudanaṃ vajramṛdūkaraṇam (2)}
mātṛvāhakajīvasya madhye vajraṃ vinikṣipet /
jambīrodaragaṃ vātha dolāyantre dinaṃ pacet

kulatthakodravakvāthais traiphale vā kaṣāyake /
ahorātrāt samuddhṛtya jambīre tu punaḥ kṣipet

mātṛvāhakajīve vā kṣiptvā paktvā ca pūrvavat /
punaḥ kṣepyaṃ punaḥ pācyaṃ tridinānte samuddharet

badarīvaṭanimbānām aṅkurāṇi samāharet /
piṣṭvā tadgolake vajraṃ pūrvapakvaṃ vinikṣipet

aśvatthapatrakair veṣṭyaṃ tadgolaṃ jānumadhyagam /
dinaṃ vā dhārayet kakṣe mṛdurbhavati niścitam

{vajramṛdūkaraṇam (3)}
pāradaṃ tīkṣṇacūrṇaṃ ca dinamamlena mardayet /
tadgole nikṣipedvajraṃ sūtreṇāveṣṭayedbahiḥ

nāgavallīdravaiścaiva veṣṭitaṃ dhānyarāśigam /
māsānte tatsamuddhṛtya nāgavallyā dravairlipet /
taddalairveṣṭitaṃ jānumadhyasthaṃ mṛdutāṃ vrajet

{vajramṛdūkaraṇam (4)}
kāntapāṣāṇavajraṃ vā cūrṇaṃ vā kāntalohajam

sasūtam amlayogena dinamekaṃ vimardayet /
tadgole nikṣipedvajraṃ nimbakārpāsakolajaiḥ

patraiḥ piṣṭaistu saṃveṣṭya nāgavallīdalaistataḥ /
veṣṭyaṃ tajjānumadhyasthaṃ dinānte mṛdutāṃ vrajet

{varjamṛdūkaraṇam (5)}
eraṇḍavṛkṣamadhye tu tatphale vā kṣipetpavim /
māsamātrātsamuddhṛtya jānumadhye tu pūrvavat

komalaṃ jāyate vajraṃ dinānte nātra saṃśayaḥ /
{vajramṛdūkaraṇam (6)}
vajraṃ tittiramāṃsena veṣṭayennikṣipenmukhe

atisthūlasya bhekasya mukhaṃ sūtreṇa veṣṭayet /
nikhaneddhastamātrāyāṃ bhūmau māsātsamuddharet

maṇḍūkasaṃpuṭe ruddhvā samyaggajapuṭe pacet /
tadvajraṃ pūrvagolasthaṃ jānumadhye gataṃ dinam

bhavedvajraudanaṃ sākṣānmāryaṃ paścācca yojayet /
sarvavajraudanānāṃ tu māraṇaṃ pūrvavadbhavet

{vaikrāntaśodhanam}
trikṣāraiḥ pañcalavaṇair vasāmūtrāmlakodravaiḥ /
matsyapittaistailaghṛtaiḥ kulatthaiḥ kāñjikānvitaiḥ

saptāhaṃ dolakāyantre vyāghrīkandagataṃ pacet /
saptavarṇaṃ tu vaikrāntaṃ śuddhimāyāti niścitam

{uparasānāṃ śodhanam}
jambīrāṇāṃ drave magnamātape dhārayeddinam /
śudhyanti ṭaṅkaṇaṃ śaṃkho varāṭāñjanagairikam /
kāsīsaṃ bhūkhagaṃ caiva śuddhaṃ yogeṣu yojayet

{gandhakaśuddhiḥ (1)}
yāmaikaṃ gandhakaṃ mardyaṃ dravair nimbājagandhayoḥ /
śṛṅgīdhattūrayorvātha tilaparṇyāśca vā dravaiḥ /
tadādāya ghṛtaistulyaṃ lohapātre kṣaṇaṃ pacet

laghvagninā drutaṃ tadvai ajākṣīre vinikṣipet /
ityevaṃ saptadhā kuryācchuddhimāyāti gandhakam

{gandhakaśodhanam (2)}
karañjairaṇḍatailaṃ ca chāgīdugdhaṃ ca bhāṇḍake

kṣiptvā tasya mukhaṃ ruddhvā svacchavastreṇa buddhimān /
gandhakaṃ dhūrtajair drāvairdinaṃ bhāvyaṃ viśoṣayet

taccūrṇaṃ pūrvabhāṇḍasya vastropari nidhārayet /
ācchādya ca śarāveṇa pṛṣṭhe deyaṃ puṭaṃ laghu

drutaṃ gandhaṃ samādāya bhāvyaṃ dhattūrajairdravaiḥ /
tadvaddrāvyaṃ punarbhāvyaṃ drāvayecca punastataḥ

ādāya matsyapittena saptadhā bhāvyamātape /
tataḥ kośātakībījacūrṇena saha peṣayet

bhāvayedbhṛṅgajairdrāvaiḥ saptāham ātape khare /
toyena kṣālitaṃ śoṣyaṃ tato mṛdvagninā kṣaṇam

ghṛtākte lohapātre tu drāvitaṃ ḍhālayettataḥ /
bhṛṅgarājadravāntasthaṃ samyak śuddhaṃ bhavettu tat

{gandhataila}
atha śuddhasya gandhasya tailapātanamucyate /
amlaparṇī devadālī dāḍimaṃ mātuluṅgakam

nāraṅgaṃ vā yathālābhaṃ dravamekasya cāharet /
gandhakasya tu pādāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dravasaṃyutam

etābhyāṃ gandhakaṃ bhāvyaṃ gharme vāratrayaṃ punaḥ /
dhattūrastulasī kṛṣṇā laśunaṃ devadālikā

śigrumūlaṃ kākamācī karpūraṃ śaṅkhapuṣpikā /
kṛṣṇāguru ca kastūrī vandhyākarkoṭakī samam

mātuluṅgarasaiḥ piṣṭvā kṣipederaṇḍatailake /
anena lohapātrasthaṃ bhāvayetpūrvagandhakam

trivāraṃ kṣaudratulyaṃ tajjāyate gandhavarjitam /
idaṃ gandhakatailaṃ syāttattadyogeṣu yojayet

{haritālaśuddhiḥ (1)}
sacūrṇeṇāranālena dolāyantreṇa tālakam /
dinaṃ pakvaṃ vicūrṇyātha bhāvyaṃ kūṣmāṇḍajairdravaiḥ

śoṣyaṃ peṣyaṃ punarbhāvyaṃ śatavāraṃ viśuddhaye /
{haritālaśuddhiḥ (2)}
tālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā tālāt pādāṃśaṭaṅkaṇam

dvayaṃ jambīrajair drāvaiḥ kṣālayetkāñjikaistathā /
tacchuṣkaṃ poṭalībaddhaṃ sacūrṇe kāñjike pacet

dvidinaṃ dolakāyantre tadvatkūṣmāṇḍajairdravaiḥ /
pācitaṃ śuddhimāyāti tālaṃ sarvatra yojayet

{vimalaśuddhiḥ}
suvarṇavarṇaṃ vimalaṃ tāpyaṃ vā kaṇaśaḥ kṛtam /
punarnavāyāḥ kalkasthaṃ kaulatthe svedayejjale

saindhavairbījapūrāktairyuktaṃ vā poṭalīkṛtam /
dolāyantre dinaṃ svedyaṃ śuddhimāyāti niścitam

{rasakaśuddhiḥ}
rajasvalārajomūtrai rasakaṃ bhāvayeddinam /
taireva dinamekaṃ tu mardayecchuddhim āpnuyāt

{uparasa:: śodhana}
punarnavāmeghanādakapijambīratindukaiḥ /
agastipuṣpakumudayavaciñcāmlavetasaiḥ

yavasūraṇabhūdhātrīmāṇḍūkīkaravīrakaiḥ /
kāravallīkṣīrakandaraktotpalaśamīvanaiḥ

meṣaśṛṅgyā coṣṭravasāśakravāruṇiṭaṅkaṇaiḥ /
tailamatsyavasāvyoṣair dravairetaiḥ sakāñjikaiḥ

etaiḥ samastairvyastairvā dolāyantre dinatrayam /
abhrapatrādyuparasān śuddhihetostu pācayet

{uparasa:: śodhana}
sūryāvarto vajrakandaḥ kadalī devadālikā /
śigruḥ kośātakī vandhyā kākamācī ca vālukam

āsāmekarasenaiva trikṣārapaṭupañcakam /
bhāvayedamlavargeṇa tīvragharme dināvadhi

etatkalkena saṃlepyamabhrakaṃ vajramākṣikam /
vaikrāṃtaṃ sasyakaṃ tālaṃ kāntapāṣāṇam añjanam

vimalāṃ ca śilāṃ tutthamanyānuparasāṃstathā /
dolāyantre sāranāle pūrvakalkayute pacet /
tīvrānale dinaikena śuddhimāyānti tāni vai

{dhānyābhrakaraṇam}
śuddhamabhraṃ bhinnapatraṃ kṛtvā vrīhiyute dṛḍhe /
vastre baddhvā sāranāle bhāṇḍamadhye vimardayet

hastābhyāṃ svayamāyāti yāvadamlāntare tu tat /
dravaṃ tyaktvā tu tacchoṣyaṃ dinaṃ dhānyābhrakaṃ bhavet

{abhra:: māraṇa:: niścandra}
etaddhānyābhrakaṃ mardyaṃ bhānudugdhair dināvadhi /
kṛtvā pūpaṃ bhānupatrairveṣṭitaṃ pācayetpuṭe

ityevaṃ daśadhā pācyaṃ dugdhairbhāvyaṃ punaḥ punaḥ /
tato vaṭajaṭākvāthairmardyaṃ daśapuṭaiḥ pacet

saghṛtair mahiṣīkṣīrairmardyaṃ deyaṃ puṭatrayam /
niścandraṃ jāyate hyabhraṃ yojanīyaṃ rasāyane

{abhrakabhasma (2)}
punarnavādyauṣadhāni khyātāni hyabhraśodhane

dhānyābhrakaṃ tu taireva tridinaṃ tu puṭe pacet /
pūrvavatkramayogena mriyate pañcabhiḥ puṭaiḥ

{metals:: śodhana}
taile takre gavāṃ mūtre kāñjike ravidugdhake /
kulatthānāṃ kaṣāye ca jambīrāṇāṃ drave tathā

taptvā taptvā niṣiñced ekaikasmiṃstu saptadhā /
svarṇādilohapatrāṇi śuddhimāyānti niścitam

{lead, tin:: śodhana}
drāvite nāgavaṅge ca pacettadvadviśuddhaye /
{bronze, copper:: śodhana}
trikṣāraṃ paṃcalavaṇaṃ jambīrāmlena saptadhā

bhāvayedātape tīvre tatkalkena vilepya ca /
ghoṣāratāmrapatrāṇāṃ śuddhyai gajapuṭe pacet

{lead:: māraṇa}
lohapātre pacennāgaṃ tulyaṃ yāvaddrutaṃ bhavet /
cālyaṃ palāśadaṇḍena bhasmībhūtaṃ samuddharet

bhasmatulyāṃ śilāṃ tasminkṣiptvā cāmlena kenacit /
peṣayedyāmamātraṃ tu ruddhvā gajapuṭe pacet

svāṅgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā viṃśatyaṃśaśilāyutam /
amlena yāmamātraṃ ca ruddhvā pacecca pūrvavat /
evaṃ ṣaṣṭipuṭaiḥ pakvo mṛto bhavati pannagaḥ

{iron (gen.):: māraṇa}
nārīstanyena sampiṣṭaṃ hiṅgūlaṃ palapañcakam

tena lohasya patrāṇi lepayet palapañcakam /
ruddhvā gajapuṭe pacyāt kaṣāyaistraiphalaiḥ punaḥ

jambīrair āranālairvā viṃśāṃśadaradena ca /
piṣṭvā ruddhvā puṭellohaṃ tadvatpācyaṃ punaḥ punaḥ

catvāriṃśatpuṭaireva tīkṣṇaṃ kāntaṃ ca muṇḍakam /
mriyate nātra saṃdeho dattvā dattvaiva hiṅgulam

{vaṅgabhasma}
lohapātre drute vaṅge pādāṃśaṃ tālakaṃ kṣipet /
cālyam aśvatthadaṇḍena jātaṃ bhasma samuddharet

tadbhasma haritālaṃ tu tulyamamlena mardayet /
palāśakadravairvātha yāmānte coddhṛtaṃ puṭet

uddhṛtya daśamāṃśena tālena saha mardayet /
pūrvadrāvaistu yāmaikaṃ ruddhvā gajapuṭe pacet /
catvāriṃśatpuṭairevaṃ pakvaṃ syānmṛtavaṅgakam

{copper:: māraṇa}
kaṇṭavedhīkṛtaṃ tāmrapatraṃ tulyāṃśagandhakaiḥ

amlapiṣṭaiḥ pralipyātha ruddhvā gajapuṭe pacet /
uddhṛtya cūrṇayettasmin pādāṃśaṃ gandhakaṃ kṣipet

jambīrairāranālairvā piṣṭvā ruddhvā puṭet punaḥ /
evaṃ catuḥpuṭaiḥ pacyādgandho deyaḥ puṭe puṭe

mātuluṅgadravairevaṃ puṭamekaṃ pradāpayet /
sitaśarkarayā pañcapuṭaṃ deyaṃ mṛtaṃ bhavet

{silver:: māraṇa}
mākṣikenāmlapiṣṭena tattulyaṃ tārapatrakam /
liptvā ruddhvā puṭe paktvā samuddhṛtya vicūrṇayet

kaṇāmākṣikasindhūtthabhūdhātryaśca samaṃ samam /
pūrvacūrṇena tulyāṃśamidamamlena mardayet

ruddhvā gajapuṭe pacyāttaireva mardayetpuṭet /
evaṃ saptapuṭaiḥ pakvaṃ tāraṃ bhasmatvamāpnuyāt

{gold:: māraṇa}
mṛtaṃ nāgaṃ snuhīkṣīrairathavāmlena kenacit /
piṣṭvā tena samāṃśena svarṇapatrāṇi lepayet

ruddhvā gajapuṭe paktvā samuddhṛtya vicūrṇayet /
tasminnevaṃ mṛtaṃ nāgamaṣṭamāṃśena lepayet

yāmaikaṃ mardayed amlai ruddhvā gajapuṭe pacet /
evamaṣṭapuṭaiḥ pakvaṃ mṛtaṃ bhavati hāṭakam /
{brass, bronze:: māraṇa}
āre ghoṣe prakartavyaṃ tāmravanmāraṇaṃ param

vividhaparamayogair yuktiryuktaiḥ prasiddhairanubhavapathadṛṣṭaiḥ śodhanaṃ māraṇaṃ ca /
pavibaligaganānāṃ sarvalohe viśeṣād gaditamiha hitārthaṃ vārtikānāṃ vibhūtyai