રસરત્નાકર · અધ્યાય 3.3

ર્રા, 3, 3
ષટ્કાષ્ટકં હ્યષ્ટકમષ્ટકં ચ શોધ્યં વિમર્દ્યં ચ યથોદિતં તત્ ।
વજ્રાદિલોહાન્તકમુક્તપૂર્વં તદ્વક્ષ્યતે સૂતવરસ્ય સિદ્ધ્યૈ

{વજ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
શ્વેતા રક્તાઃ પીતકૃષ્ણા દ્વિજાદ્યા વજ્રજાતયઃ ।
પુંસ્ત્રીનપુંસકાશ્ ચેતિ લક્ષણેન તુ લક્ષયેત્

{પુંવજ્ર:: પરીક્ષા}
વૃત્તાઃ ફલકસમ્પૂર્ણાસ્ તેજસ્વન્તો બૃહત્તરાઃ ।
પુરુષાસ્તે સમાખ્યાતા રેખાબિન્દુવિવર્જિતાઃ

{સ્ત્રીવજ્ર:: પરીક્ષા}
રેખાબિન્દુસમાયુક્તાઃ ષડસ્રાસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ સ્મૃતાઃ ।
{નપુંસક:: પરીક્ષા}
ત્રિકોણં પત્ત્રદેહં યદ્દીર્ઘં યત્સ્યાન્નપુંસકમ્

સર્વેષાં પુરુષાઃ શ્રેષ્ઠા વેધકા રસબન્ધકાઃ ।
સ્ત્રીવજ્રા દેહસિદ્ધ્યર્થં ક્રામકં સ્યાન્નપુંસકમ્

{દિવ્યૌષધિ}
અજામારી કાકમાચી દેવદાલીન્દ્રવારુણી ।
કાકજઙ્ઘા શિખિશિખા સર્પાક્ષી નાગવલ્લિકા

મીનાક્ષી કૃષ્ણધત્તૂરો બલા નાગવલ્લી જયા ।
મુણ્ડી મહાબલા પૂગી ત્રિવિધં ચિત્રકં નિશા

મૂર્વા કાઞ્ચાનનં કન્યા પેટારી સૂર્યવર્તકઃ ।
વિષ્ણુક્રાન્તા કારવલ્લી વાકુચી સિન્દુવારિકા

સ્વર્ણપુષ્પી ખણ્ડજારી મઞ્જિષ્ઠા પીલુકં વચા ।
સ્નુહી રક્તસ્નુહી બિલ્વં કાર્પાસઃ કંગુણી ઘના

પલાશાઙ્કોલવિજયા મેઘનાદાર્કસર્ષપાઃ ।
બ્રહ્મદણ્ડી મહારાષ્ટ્રી શ્વેતા રક્તા પુનર્નવા

ઉદુમ્બરસોમલતા કુમ્ભી પુષ્કરમૂલકમ્ ।
તિલપર્ણી કૃષ્ણજીરા વૃશ્ચિકાલી ચ કાલિકા

કરવીરોઽગ્નિદમની બૃહતી ભૂમિપાટલી ।
યવચિઞ્ચી ચન્દ્રલતા મર્કટી વનરાજકમ્

બદરી લજ્જરી લાક્ષા ચણા વર્તુલપત્રકા ।
અપામાર્ગો ભૂકદમ્બો વિષમુષ્ટ્યેકવીરકઃ

ગોરમ્ભા કદલી જાતી મુસલી સહદેવિકા ।
એરણ્ડઃ સૈન્ધવં પથ્યા શુંઠી મણ્ડૂકપર્ણિકા

મરૂવકો હિંગુ વાલો લક્ષ્મણા હસ્તિમૂલિકા ।
ક્ષીરવૃક્ષાશ્ચ યે સર્વે તથા નાનાવિધં વિષમ્

દિવ્યૌષધિગણઃ ખ્યાતો રસરાજસ્ય સાધને ।
વ્યસ્તં વાથ સમસ્તં વા યથાલાભં નિયોજયેત્

{વિષવર્ગઃ}
તીવ્રગન્ધરસસ્પર્શૈર્વિવિધૈસ્તુ વનોદ્ભવૈઃ ।
મર્દનાત્સ્વેદનાત્સૂતો મ્રિયતે બધ્યતેઽપિ ચ

રક્તશૃઙ્ગી કાલકૂટં હારિદ્રં સક્તૂકં તથા ।
મૌસ્તિકં વિષવર્ગઃ સ્યાત્ મૂષાકરણમુચ્યતે ।
{વજ્રમૂષા:: પ્રોદુચ્તિઓન્}
તુષં વસ્ત્રં સમં દગ્ધં તત્પાદાંશા ચ મૃત્તિકા ।
કૂપીપાષાણપાદં ચ વજ્રવલ્લ્યા દ્રવૈર્દિનમ્

મર્દયેત્ કારયેન્મૂષાં વજ્રાખ્યાં રસબન્ધકામ્ ।
{વજ્રમૂષા (2)}
વલ્મીકમૃત્તિકાઙ્ગારાઃ પુરાણં લોહકિટ્ટકમ્

શ્વેતપાષાણકં ચૈતત્ સર્વં ચૂર્ણ્યં સમં સમમ્ ।
સર્વતુલ્યં તુષં દગ્ધં સર્વં તોયૈશ્ચ મર્દયેત્

મૂષાસંપુટકં કુર્યાત્ સન્ધિં લિપ્યાચ્ચ તેન વૈ ।
સર્વકાર્યકરા એષા વજ્રમૂષા મહાબલા

{વજ્રમૂષા (3)}
ગારા દગ્ધાસ્તુષા દગ્ધા દગ્ધા વલ્મીકમૃત્તિકા ।
ગજાશ્વાનાં મલં દગ્ધં યાવત્તત્ કૃષ્ણતાં ગતમ્

પાષાણભેદીપત્રાણિ કૃષ્ણા મૃચ્ ચ સમં સમમ્ ।
વજ્રવલ્લ્યા દ્રવૈર્મર્દ્યં દિનં વા શોષયેદ્ દૃઢમ્

તેન કોષ્ઠં વઙ્કનાલં વજ્રમૂષાં ચ કારયેત્ ।
વર્તુલા ગોસ્તનાકારા વજ્રમૂષા પ્રકીર્તિતા

મૂર્છને મારણે બન્ધે દ્વંદ્વમેલાપકે હિતા ।
સૈવ છિદ્રાન્વિતા મધ્યગમ્ભીરા સારણોચિતા

પ્રકટા શરાવકાકારા બીજનિર્વાપણે હિતા ।
{વજ્ર:: મારણ}
સૂતં ધાન્યાભ્રકં તુલ્યં દિનં પુનર્નવાદ્રવૈઃ ।
મર્દિતં તપ્તખલ્વે તુ વજ્રમૂષાન્ધિતં પચેત્

ચિઞ્ચાબીજં મેષશૃંગી સ્ત્રીપુષ્પં ચામ્લવેતસમ્ ।
પઞ્ચાઙ્ગં શરપુઙ્ખાયાઃ શશદન્તાઃ શિલાજતુ

એતત્સમસ્તં વ્યસ્તં વા યથાલાભં સુચૂર્ણયેત્ ।
સ્નુહ્યર્કોન્મત્તવારુણ્યાઃ ક્ષીરૈઃ સ્તન્યૈર્વિમર્દયેત્

તદ્ગોલકે ક્ષિપેદ્વજ્રં રુદ્ધ્વા મૂષાં ધમેદ્ દૃઢમ્ ।
ગુડૂચીં સૈન્ધવં હિંગુ સમુસ્તોત્તરવારુણીમ્

ક્વાથૈઃ કૌલત્થકૈઃ પિષ્ટ્વા તસ્મિન્દ્રાવે નિષેચયેત્ ।
તદ્વજ્રં પૂર્વવદ્ગોલે ક્ષિપ્ત્વા રુદ્ધ્વા ધમેત્તથા

સેચનાન્તં પુનઃ કુર્યાદેકવિંશતિવારકમ્ ।
તાલમત્કુણયોગેન સપ્તવારં પુનર્ધમેત્

સેચયેદશ્વમૂત્રેણ તદ્વજ્રં મ્રિયતે ધ્રુવમ્ ।
{વજ્ર:: મારણ}
ત્રિવર્ષરૂઢકાર્પાસમૂલમાદાય પેષયેત્

ત્રિવર્ષનાગવલ્લ્યા વા નિજદ્રાવૈઃ પ્રપેષયેત્ ।
તદ્ગોલકે ક્ષિપેદ્વજ્રં રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

એવં સપ્તપુટૈઃ પક્વ એકૈકેન મૃતો ભવેત્ ।
{વજ્રમારણમ્ (6)}
તાલકાસીસસૌરાષ્ટ્રયોર્ હ્યપામાર્ગસ્ય ભસ્મ ચ

પિષ્ટ્વા કૌલત્થકૈઃ ક્વાથૈસ્તસ્મિન્વજ્રં સુતાપિતમ્ ।
ક્ષિપ્ત્વા ત્રિસપ્તવારાણિ મ્રિયતે નાત્ર સંશયઃ

{વજ્રમારણમ્ (7)}
વૈક્રાન્તભસ્મના સાર્ધં પેષયેદમ્લવેતસમ્ ।
તદ્ગોલકે ક્ષિપેદ્વજ્રમન્ધમૂષાગતં ધમેત્

સેચયેદશ્વમૂત્રેણ પૂર્વગોલે પુનઃ ક્ષિપેત્ ।
રુદ્ધ્વા ધ્માતં પુનઃ સેચ્યમેવં કુર્યાત્ત્રિસપ્તકમ્

મ્રિયતે નાત્ર સન્દેહઃ સર્વકર્મસુ યોજયેત્ ।
{વજ્રમારણમ્ (8)}
ઉત્તરાવારુણીક્ષીરૈઃ કાન્તપાષાણજં મુખમ્

ક્ષણં પિષ્ટ્વા તુ તદ્ગોલે વજ્રં ક્ષિપ્ત્વા પચેદનુ ।
નૃતૈલે ગન્ધતૈલે વા મ્રિયતે નાત્ર સંશયઃ

{વજ્રમારણમ્ (9)}
ભૂનાગં ગન્ધકં વાથ નારીસ્તન્યેન પેષયેત્ ।
તદ્ગોલસ્ય પચેદ્વજ્રં પૂર્વતૈલે મૃતં ભવેત્

{વજ્રમારણમ્ (10)}
સ્નુહીક્ષીરેણ વિમલાં પિષ્ટ્વા તદ્ગોલકે ક્ષિપેત્ ।
વજ્રં નિરુધ્ય મૂષાં તાં શુષ્કાં તીવ્રાગ્નિના ધમેત્

તપ્તમશ્વસ્ય મૂત્રે તુ ક્ષિપ્ત્વા વજ્રં સમાહરેત્ ।
ઇત્યેવં સપ્તધા કાર્યં તતસ્તાલકમત્કુણાઃ

કૃત્વા ગોલં ક્ષિપેત્તસ્મિન્વજ્રમૂષાં નિરુધ્ય ચ ।
ધામિતં પૂર્વવત્સેચ્યં સપ્તવારૈર્મૃતં ભવેત્

{વજ્રમારણમ્ (11)}
વજ્રં મત્કુણરક્તેષુ ક્ષિપ્ત્વા લિપ્ત્વાતપે ક્ષિપેત્ ।
શુષ્કં લેપ્યં પુનઃ શોષ્યં યાવત્ સપ્તદિનાવધિ

વિષ્ણુક્રાન્તાપેટકાર્યોર્ દ્રવૈઃ સિઞ્ચેત્ પુનઃ પુનઃ ।
તપ્તં તપ્તં તુ તદ્વજ્રં શતવારાન્મૃતં ભવેત્

{વજ્રમારણમ્ (12)}
ગન્ધકં ચૂર્ણિતં ભાવ્યં સ્ત્રીપુષ્પેણ તુ સપ્તધા ।
પુનઃ સ્ત્રીરજસાલોડ્ય તસ્મિન્વજ્રં સુતાપિતમ્

સેચયેત્તાપયેદેવં મૃતં સ્યાત્તુ ત્રિસપ્તધા ।
{વજ્ર:: મૃદૂકરણ}
માતુલુઙ્ગગતં વજ્રં રુદ્ધ્વા બાહ્યે મૃદા લિપેત્ ।
પચેત્ પુટે સમુદ્ધૃત્ય તદ્વચ્છતપુટૈઃ પચેત્

નાગવલ્લ્યા દ્રવૈર્ લિપ્તં તત્પત્રેણૈવ વેષ્ટિતમ્ ।
જાનુમધ્યસ્થિતં યામં તદ્વજ્રં મૃદુતાં વ્રજેત્

{વજ્રૌદનં વજ્રમૃદૂકરણમ્ (2)}
માતૃવાહકજીવસ્ય મધ્યે વજ્રં વિનિક્ષિપેત્ ।
જમ્બીરોદરગં વાથ દોલાયન્ત્રે દિનં પચેત્

કુલત્થકોદ્રવક્વાથૈસ્ ત્રૈફલે વા કષાયકે ।
અહોરાત્રાત્ સમુદ્ધૃત્ય જમ્બીરે તુ પુનઃ ક્ષિપેત્

માતૃવાહકજીવે વા ક્ષિપ્ત્વા પક્ત્વા ચ પૂર્વવત્ ।
પુનઃ ક્ષેપ્યં પુનઃ પાચ્યં ત્રિદિનાન્તે સમુદ્ધરેત્

બદરીવટનિમ્બાનામ્ અઙ્કુરાણિ સમાહરેત્ ।
પિષ્ટ્વા તદ્ગોલકે વજ્રં પૂર્વપક્વં વિનિક્ષિપેત્

અશ્વત્થપત્રકૈર્ વેષ્ટ્યં તદ્ગોલં જાનુમધ્યગમ્ ।
દિનં વા ધારયેત્ કક્ષે મૃદુર્ભવતિ નિશ્ચિતમ્

{વજ્રમૃદૂકરણમ્ (3)}
પારદં તીક્ષ્ણચૂર્ણં ચ દિનમમ્લેન મર્દયેત્ ।
તદ્ગોલે નિક્ષિપેદ્વજ્રં સૂત્રેણાવેષ્ટયેદ્બહિઃ

નાગવલ્લીદ્રવૈશ્ચૈવ વેષ્ટિતં ધાન્યરાશિગમ્ ।
માસાન્તે તત્સમુદ્ધૃત્ય નાગવલ્લ્યા દ્રવૈર્લિપેત્ ।
તદ્દલૈર્વેષ્ટિતં જાનુમધ્યસ્થં મૃદુતાં વ્રજેત્

{વજ્રમૃદૂકરણમ્ (4)}
કાન્તપાષાણવજ્રં વા ચૂર્ણં વા કાન્તલોહજમ્

સસૂતમ્ અમ્લયોગેન દિનમેકં વિમર્દયેત્ ।
તદ્ગોલે નિક્ષિપેદ્વજ્રં નિમ્બકાર્પાસકોલજૈઃ

પત્રૈઃ પિષ્ટૈસ્તુ સંવેષ્ટ્ય નાગવલ્લીદલૈસ્તતઃ ।
વેષ્ટ્યં તજ્જાનુમધ્યસ્થં દિનાન્તે મૃદુતાં વ્રજેત્

{વર્જમૃદૂકરણમ્ (5)}
એરણ્ડવૃક્ષમધ્યે તુ તત્ફલે વા ક્ષિપેત્પવિમ્ ।
માસમાત્રાત્સમુદ્ધૃત્ય જાનુમધ્યે તુ પૂર્વવત્

કોમલં જાયતે વજ્રં દિનાન્તે નાત્ર સંશયઃ ।
{વજ્રમૃદૂકરણમ્ (6)}
વજ્રં તિત્તિરમાંસેન વેષ્ટયેન્નિક્ષિપેન્મુખે

અતિસ્થૂલસ્ય ભેકસ્ય મુખં સૂત્રેણ વેષ્ટયેત્ ।
નિખનેદ્ધસ્તમાત્રાયાં ભૂમૌ માસાત્સમુદ્ધરેત્

મણ્ડૂકસંપુટે રુદ્ધ્વા સમ્યગ્ગજપુટે પચેત્ ।
તદ્વજ્રં પૂર્વગોલસ્થં જાનુમધ્યે ગતં દિનમ્

ભવેદ્વજ્રૌદનં સાક્ષાન્માર્યં પશ્ચાચ્ચ યોજયેત્ ।
સર્વવજ્રૌદનાનાં તુ મારણં પૂર્વવદ્ભવેત્

{વૈક્રાન્તશોધનમ્}
ત્રિક્ષારૈઃ પઞ્ચલવણૈર્ વસામૂત્રામ્લકોદ્રવૈઃ ।
મત્સ્યપિત્તૈસ્તૈલઘૃતૈઃ કુલત્થૈઃ કાઞ્જિકાન્વિતૈઃ

સપ્તાહં દોલકાયન્ત્રે વ્યાઘ્રીકન્દગતં પચેત્ ।
સપ્તવર્ણં તુ વૈક્રાન્તં શુદ્ધિમાયાતિ નિશ્ચિતમ્

{ઉપરસાનાં શોધનમ્}
જમ્બીરાણાં દ્રવે મગ્નમાતપે ધારયેદ્દિનમ્ ।
શુધ્યન્તિ ટઙ્કણં શંખો વરાટાઞ્જનગૈરિકમ્ ।
કાસીસં ભૂખગં ચૈવ શુદ્ધં યોગેષુ યોજયેત્

{ગન્ધકશુદ્ધિઃ (1)}
યામૈકં ગન્ધકં મર્દ્યં દ્રવૈર્ નિમ્બાજગન્ધયોઃ ।
શૃઙ્ગીધત્તૂરયોર્વાથ તિલપર્ણ્યાશ્ચ વા દ્રવૈઃ ।
તદાદાય ઘૃતૈસ્તુલ્યં લોહપાત્રે ક્ષણં પચેત્

લઘ્વગ્નિના દ્રુતં તદ્વૈ અજાક્ષીરે વિનિક્ષિપેત્ ।
ઇત્યેવં સપ્તધા કુર્યાચ્છુદ્ધિમાયાતિ ગન્ધકમ્

{ગન્ધકશોધનમ્ (2)}
કરઞ્જૈરણ્ડતૈલં ચ છાગીદુગ્ધં ચ ભાણ્ડકે

ક્ષિપ્ત્વા તસ્ય મુખં રુદ્ધ્વા સ્વચ્છવસ્ત્રેણ બુદ્ધિમાન્ ।
ગન્ધકં ધૂર્તજૈર્ દ્રાવૈર્દિનં ભાવ્યં વિશોષયેત્

તચ્ચૂર્ણં પૂર્વભાણ્ડસ્ય વસ્ત્રોપરિ નિધારયેત્ ।
આચ્છાદ્ય ચ શરાવેણ પૃષ્ઠે દેયં પુટં લઘુ

દ્રુતં ગન્ધં સમાદાય ભાવ્યં ધત્તૂરજૈર્દ્રવૈઃ ।
તદ્વદ્દ્રાવ્યં પુનર્ભાવ્યં દ્રાવયેચ્ચ પુનસ્તતઃ

આદાય મત્સ્યપિત્તેન સપ્તધા ભાવ્યમાતપે ।
તતઃ કોશાતકીબીજચૂર્ણેન સહ પેષયેત્

ભાવયેદ્ભૃઙ્ગજૈર્દ્રાવૈઃ સપ્તાહમ્ આતપે ખરે ।
તોયેન ક્ષાલિતં શોષ્યં તતો મૃદ્વગ્નિના ક્ષણમ્

ઘૃતાક્તે લોહપાત્રે તુ દ્રાવિતં ઢાલયેત્તતઃ ।
ભૃઙ્ગરાજદ્રવાન્તસ્થં સમ્યક્ શુદ્ધં ભવેત્તુ તત્

{ગન્ધતૈલ}
અથ શુદ્ધસ્ય ગન્ધસ્ય તૈલપાતનમુચ્યતે ।
અમ્લપર્ણી દેવદાલી દાડિમં માતુલુઙ્ગકમ્

નારઙ્ગં વા યથાલાભં દ્રવમેકસ્ય ચાહરેત્ ।
ગન્ધકસ્ય તુ પાદાંશં ટઙ્કણં દ્રવસંયુતમ્

એતાભ્યાં ગન્ધકં ભાવ્યં ઘર્મે વારત્રયં પુનઃ ।
ધત્તૂરસ્તુલસી કૃષ્ણા લશુનં દેવદાલિકા

શિગ્રુમૂલં કાકમાચી કર્પૂરં શઙ્ખપુષ્પિકા ।
કૃષ્ણાગુરુ ચ કસ્તૂરી વન્ધ્યાકર્કોટકી સમમ્

માતુલુઙ્ગરસૈઃ પિષ્ટ્વા ક્ષિપેદેરણ્ડતૈલકે ।
અનેન લોહપાત્રસ્થં ભાવયેત્પૂર્વગન્ધકમ્

ત્રિવારં ક્ષૌદ્રતુલ્યં તજ્જાયતે ગન્ધવર્જિતમ્ ।
ઇદં ગન્ધકતૈલં સ્યાત્તત્તદ્યોગેષુ યોજયેત્

{હરિતાલશુદ્ધિઃ (1)}
સચૂર્ણેણારનાલેન દોલાયન્ત્રેણ તાલકમ્ ।
દિનં પક્વં વિચૂર્ણ્યાથ ભાવ્યં કૂષ્માણ્ડજૈર્દ્રવૈઃ

શોષ્યં પેષ્યં પુનર્ભાવ્યં શતવારં વિશુદ્ધયે ।
{હરિતાલશુદ્ધિઃ (2)}
તાલકં કણશઃ કૃત્વા તાલાત્ પાદાંશટઙ્કણમ્

દ્વયં જમ્બીરજૈર્ દ્રાવૈઃ ક્ષાલયેત્કાઞ્જિકૈસ્તથા ।
તચ્છુષ્કં પોટલીબદ્ધં સચૂર્ણે કાઞ્જિકે પચેત્

દ્વિદિનં દોલકાયન્ત્રે તદ્વત્કૂષ્માણ્ડજૈર્દ્રવૈઃ ।
પાચિતં શુદ્ધિમાયાતિ તાલં સર્વત્ર યોજયેત્

{વિમલશુદ્ધિઃ}
સુવર્ણવર્ણં વિમલં તાપ્યં વા કણશઃ કૃતમ્ ।
પુનર્નવાયાઃ કલ્કસ્થં કૌલત્થે સ્વેદયેજ્જલે

સૈન્ધવૈર્બીજપૂરાક્તૈર્યુક્તં વા પોટલીકૃતમ્ ।
દોલાયન્ત્રે દિનં સ્વેદ્યં શુદ્ધિમાયાતિ નિશ્ચિતમ્

{રસકશુદ્ધિઃ}
રજસ્વલારજોમૂત્રૈ રસકં ભાવયેદ્દિનમ્ ।
તૈરેવ દિનમેકં તુ મર્દયેચ્છુદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્

{ઉપરસ:: શોધન}
પુનર્નવામેઘનાદકપિજમ્બીરતિન્દુકૈઃ ।
અગસ્તિપુષ્પકુમુદયવચિઞ્ચામ્લવેતસૈઃ

યવસૂરણભૂધાત્રીમાણ્ડૂકીકરવીરકૈઃ ।
કારવલ્લીક્ષીરકન્દરક્તોત્પલશમીવનૈઃ

મેષશૃઙ્ગ્યા ચોષ્ટ્રવસાશક્રવારુણિટઙ્કણૈઃ ।
તૈલમત્સ્યવસાવ્યોષૈર્ દ્રવૈરેતૈઃ સકાઞ્જિકૈઃ

એતૈઃ સમસ્તૈર્વ્યસ્તૈર્વા દોલાયન્ત્રે દિનત્રયમ્ ।
અભ્રપત્રાદ્યુપરસાન્ શુદ્ધિહેતોસ્તુ પાચયેત્

{ઉપરસ:: શોધન}
સૂર્યાવર્તો વજ્રકન્દઃ કદલી દેવદાલિકા ।
શિગ્રુઃ કોશાતકી વન્ધ્યા કાકમાચી ચ વાલુકમ્

આસામેકરસેનૈવ ત્રિક્ષારપટુપઞ્ચકમ્ ।
ભાવયેદમ્લવર્ગેણ તીવ્રઘર્મે દિનાવધિ

એતત્કલ્કેન સંલેપ્યમભ્રકં વજ્રમાક્ષિકમ્ ।
વૈક્રાંતં સસ્યકં તાલં કાન્તપાષાણમ્ અઞ્જનમ્

વિમલાં ચ શિલાં તુત્થમન્યાનુપરસાંસ્તથા ।
દોલાયન્ત્રે સારનાલે પૂર્વકલ્કયુતે પચેત્ ।
તીવ્રાનલે દિનૈકેન શુદ્ધિમાયાન્તિ તાનિ વૈ

{ધાન્યાભ્રકરણમ્}
શુદ્ધમભ્રં ભિન્નપત્રં કૃત્વા વ્રીહિયુતે દૃઢે ।
વસ્ત્રે બદ્ધ્વા સારનાલે ભાણ્ડમધ્યે વિમર્દયેત્

હસ્તાભ્યાં સ્વયમાયાતિ યાવદમ્લાન્તરે તુ તત્ ।
દ્રવં ત્યક્ત્વા તુ તચ્છોષ્યં દિનં ધાન્યાભ્રકં ભવેત્

{અભ્ર:: મારણ:: નિશ્ચન્દ્ર}
એતદ્ધાન્યાભ્રકં મર્દ્યં ભાનુદુગ્ધૈર્ દિનાવધિ ।
કૃત્વા પૂપં ભાનુપત્રૈર્વેષ્ટિતં પાચયેત્પુટે

ઇત્યેવં દશધા પાચ્યં દુગ્ધૈર્ભાવ્યં પુનઃ પુનઃ ।
તતો વટજટાક્વાથૈર્મર્દ્યં દશપુટૈઃ પચેત્

સઘૃતૈર્ મહિષીક્ષીરૈર્મર્દ્યં દેયં પુટત્રયમ્ ।
નિશ્ચન્દ્રં જાયતે હ્યભ્રં યોજનીયં રસાયને

{અભ્રકભસ્મ (2)}
પુનર્નવાદ્યૌષધાનિ ખ્યાતાનિ હ્યભ્રશોધને

ધાન્યાભ્રકં તુ તૈરેવ ત્રિદિનં તુ પુટે પચેત્ ।
પૂર્વવત્ક્રમયોગેન મ્રિયતે પઞ્ચભિઃ પુટૈઃ

{મેતલ્સ્:: શોધન}
તૈલે તક્રે ગવાં મૂત્રે કાઞ્જિકે રવિદુગ્ધકે ।
કુલત્થાનાં કષાયે ચ જમ્બીરાણાં દ્રવે તથા

તપ્ત્વા તપ્ત્વા નિષિઞ્ચેદ્ એકૈકસ્મિંસ્તુ સપ્તધા ।
સ્વર્ણાદિલોહપત્રાણિ શુદ્ધિમાયાન્તિ નિશ્ચિતમ્

{લેઅદ્, તિન્:: શોધન}
દ્રાવિતે નાગવઙ્ગે ચ પચેત્તદ્વદ્વિશુદ્ધયે ।
{બ્રોન્zએ, ચોપ્પેર્:: શોધન}
ત્રિક્ષારં પંચલવણં જમ્બીરામ્લેન સપ્તધા

ભાવયેદાતપે તીવ્રે તત્કલ્કેન વિલેપ્ય ચ ।
ઘોષારતામ્રપત્રાણાં શુદ્ધ્યૈ ગજપુટે પચેત્

{લેઅદ્:: મારણ}
લોહપાત્રે પચેન્નાગં તુલ્યં યાવદ્દ્રુતં ભવેત્ ।
ચાલ્યં પલાશદણ્ડેન ભસ્મીભૂતં સમુદ્ધરેત્

ભસ્મતુલ્યાં શિલાં તસ્મિન્ક્ષિપ્ત્વા ચામ્લેન કેનચિત્ ।
પેષયેદ્યામમાત્રં તુ રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

સ્વાઙ્ગશીતં પુનઃ પિષ્ટ્વા વિંશત્યંશશિલાયુતમ્ ।
અમ્લેન યામમાત્રં ચ રુદ્ધ્વા પચેચ્ચ પૂર્વવત્ ।
એવં ષષ્ટિપુટૈઃ પક્વો મૃતો ભવતિ પન્નગઃ

{ઇરોન્ (ગેન્.):: મારણ}
નારીસ્તન્યેન સમ્પિષ્ટં હિઙ્ગૂલં પલપઞ્ચકમ્

તેન લોહસ્ય પત્રાણિ લેપયેત્ પલપઞ્ચકમ્ ।
રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચ્યાત્ કષાયૈસ્ત્રૈફલૈઃ પુનઃ

જમ્બીરૈર્ આરનાલૈર્વા વિંશાંશદરદેન ચ ।
પિષ્ટ્વા રુદ્ધ્વા પુટેલ્લોહં તદ્વત્પાચ્યં પુનઃ પુનઃ

ચત્વારિંશત્પુટૈરેવ તીક્ષ્ણં કાન્તં ચ મુણ્ડકમ્ ।
મ્રિયતે નાત્ર સંદેહો દત્ત્વા દત્ત્વૈવ હિઙ્ગુલમ્

{વઙ્ગભસ્મ}
લોહપાત્રે દ્રુતે વઙ્ગે પાદાંશં તાલકં ક્ષિપેત્ ।
ચાલ્યમ્ અશ્વત્થદણ્ડેન જાતં ભસ્મ સમુદ્ધરેત્

તદ્ભસ્મ હરિતાલં તુ તુલ્યમમ્લેન મર્દયેત્ ।
પલાશકદ્રવૈર્વાથ યામાન્તે ચોદ્ધૃતં પુટેત્

ઉદ્ધૃત્ય દશમાંશેન તાલેન સહ મર્દયેત્ ।
પૂર્વદ્રાવૈસ્તુ યામૈકં રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્ ।
ચત્વારિંશત્પુટૈરેવં પક્વં સ્યાન્મૃતવઙ્ગકમ્

{ચોપ્પેર્:: મારણ}
કણ્ટવેધીકૃતં તામ્રપત્રં તુલ્યાંશગન્ધકૈઃ

અમ્લપિષ્ટૈઃ પ્રલિપ્યાથ રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્ ।
ઉદ્ધૃત્ય ચૂર્ણયેત્તસ્મિન્ પાદાંશં ગન્ધકં ક્ષિપેત્

જમ્બીરૈરારનાલૈર્વા પિષ્ટ્વા રુદ્ધ્વા પુટેત્ પુનઃ ।
એવં ચતુઃપુટૈઃ પચ્યાદ્ગન્ધો દેયઃ પુટે પુટે

માતુલુઙ્ગદ્રવૈરેવં પુટમેકં પ્રદાપયેત્ ।
સિતશર્કરયા પઞ્ચપુટં દેયં મૃતં ભવેત્

{સિલ્વેર્:: મારણ}
માક્ષિકેનામ્લપિષ્ટેન તત્તુલ્યં તારપત્રકમ્ ।
લિપ્ત્વા રુદ્ધ્વા પુટે પક્ત્વા સમુદ્ધૃત્ય વિચૂર્ણયેત્

કણામાક્ષિકસિન્ધૂત્થભૂધાત્ર્યશ્ચ સમં સમમ્ ।
પૂર્વચૂર્ણેન તુલ્યાંશમિદમમ્લેન મર્દયેત્

રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચ્યાત્તૈરેવ મર્દયેત્પુટેત્ ।
એવં સપ્તપુટૈઃ પક્વં તારં ભસ્મત્વમાપ્નુયાત્

{ગોલ્દ્:: મારણ}
મૃતં નાગં સ્નુહીક્ષીરૈરથવામ્લેન કેનચિત્ ।
પિષ્ટ્વા તેન સમાંશેન સ્વર્ણપત્રાણિ લેપયેત્

રુદ્ધ્વા ગજપુટે પક્ત્વા સમુદ્ધૃત્ય વિચૂર્ણયેત્ ।
તસ્મિન્નેવં મૃતં નાગમષ્ટમાંશેન લેપયેત્

યામૈકં મર્દયેદ્ અમ્લૈ રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્ ।
એવમષ્ટપુટૈઃ પક્વં મૃતં ભવતિ હાટકમ્ ।
{બ્રસ્સ્, બ્રોન્zએ:: મારણ}
આરે ઘોષે પ્રકર્તવ્યં તામ્રવન્મારણં પરમ્

વિવિધપરમયોગૈર્ યુક્તિર્યુક્તૈઃ પ્રસિદ્ધૈરનુભવપથદૃષ્ટૈઃ શોધનં મારણં ચ ।
પવિબલિગગનાનાં સર્વલોહે વિશેષાદ્ ગદિતમિહ હિતાર્થં વાર્તિકાનાં વિભૂત્યૈ