Rasaratnākara · Chapter 3.15
RRĀ, 3, 15
garbhayogyamatha bījasādhanamanekayogato rañjane hitam /
jāritasya narapāradasya vai tatsamastamadhunā nigadyate
{bīja:: preparation}
gaṃdhakaṃ mākṣikaṃ nāgaṃ sarvaṃ tulyaṃ vicūrṇayet /
triguṇaṃ vāhayetsvarṇaṃ drāvitaṃ tu dhaman dhaman
pūtibījamidaṃ sthūlaṃ garbhe dravati tatkṣaṇāt
{bīja:: preparation}
nāgaṃ svarṇaṃ samaṃ tāpyaṃ śilācūrṇaṃ kṣipan kṣipan /
jīrṇe nāge punardeyam evaṃ vāratrayaṃ śanaiḥ /
etad bījaṃ dravatyeva rasagarbhe tu mardanāt
{bījasādhanam (3)}
tāpyasattvaṃ suvarṇaṃ ca dhamettāpyaṃ kṣipankṣipan /
ityevaṃ triguṇaṃ vāhyaṃ tāpyasattvaṃ ca hāṭake /
tadbījaṃ rasarājasya garbhe dravati tatkṣaṇam
{bījasādhana (4)}
tāpyasattvaṃ suvarṇaṃ ca samāṃśaṃ drāvayettataḥ /
kaṇṭavedhīkṛtaṃ patraṃ gaṃdhena lavaṇena ca
kṣiptvā sāmlena tatpacyātpuṭe hemāvaśeṣitam /
etadbījaṃ rasendrasya garbhe dravati mardanāt
{bījasādhana (5)}
saindhavena samaṃ tāpyamamlairmardyaṃ puṭe pacet /
punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ yāvaddvādaśavārakam
asya tulyaṃ mṛtaṃ nāgaṃ sarvamamlena peṣayet /
anena svarṇapatrāṇi liptvā liptvā dhamed dṛḍham
drutaṃ ca vāpayettaṃ tu saptavāraṃ punaḥ punaḥ /
etadbījaṃ rasendrasya garbhe dravati mardanāt
{bījasādhana (6)}
śilā sauvarcalaṃ tāpyagaṃdhakāsīsaṭaṃkaṇam /
mardayeccaṇakāmlaiśca sarvametaddināvadhi
rasasyaitat ṣoḍaśāṃśaṃ dattvā bījaṃ ca dāpayet /
mucyate yatra yatraiva tattad dravati tatkṣaṇāt
{mercury:: grāsa of a bīja}
apāmārgapalāśotthabhasmakṣāraṃ samāharet /
ṭaṃkaṇaṃ ca yavakṣāraṃ kāsīsaṃ ca suvarcalam
sāmudraṃ saiṃdhavaṃ rājī mākṣikaṃ navasārakam /
karpūraṃ kāṃjikaṃ tulyaṃ snuhyarkakṣīramarditam
mūṣālepamanenaiva kṛtvā kuryādbiḍena ca /
lepamaṅgulamānena mūṣāyantramidaṃ bhavet
garbhadrāvitabījāttu sūtamatra vinikṣipet /
ruddhvā svedyaṃ dinaikaṃ tu kārīṣāgnau grasatyalam
{mercury (?):: rañjana (?)}
tāpyasattvābhrayoḥ sattvaṃ dvaṃdvitaṃ drāvayetpunaḥ /
mṛtaśulbaṃ tāpyacūrṇaṃ tasminvāhyaṃ śanaiḥ śanaiḥ
triguṇe vāhite tasmin rañjitaṃ vāhitaṃ tu tat
{mercury:: rañjana (of ~)}
gomūtrai raktavargaṃ tu piṣṭvā tenaiva bhāvayet /
hiṅgulaṃ mākṣikaṃ gaṃdhaṃ śilācūrṇaṃ samaṃ samam
bhāvitaṃ saptavārāṇi śoṣyaṃ peṣyaṃ punaḥ punaḥ /
tīkṣṇaṃ tāmraṃ samaṃ cūrṇya pūrvavad dvaṃdvamelitam
tasmin drutaṃ pūrvacūrṇaṃ vāpayitvātha secayet /
raktavargasamāyukte taile jyotiṣmatībhave /
ityevaṃ daśadhā kuryātsyādidaṃ rasarañjakam
{rasarañjakam (3)}
raktavargeṇa gomūtrairbhāvayeddaradaṃ tridhā /
samāṃśe vimale tāmre drāvite vāhayeddhaman /
saptadhā daradaṃ taṃ tu syādidaṃ rasarañjakam
{rasarañjakam (4)}
svarṇanāgaṃ vyomasattvaṃ samāṃśaṃ dvaṃdvamelitam /
śilā gairikaṃ mākṣīkaṃ rasakaṃ raktavargakam
samāṃśaṃ cūrṇayetsarvaṃ vāpo deyo hyanena vai /
pūrvadvaṃdvitakhoṭasya drāvitasya punaḥ punaḥ
daśavāraṃ kṛte vāpe rañjako'yaṃ rasasya ca
{lead => gold}
yavaciñcārasairbhāvyā raktavarṇā manaḥśilā /
viṃśavāraṃ prayatnena tena kalkena lepayet
nāgapatraṃ puṭe pacyād yāvaccūrṇamupāgatam /
rasakasya tu bhāgāṃstrīnbhāgaikaṃ daradasya ca
śilāgaṃdhaviṣāṇāṃ ca trayāṇāmekabhāgakam /
peṣayenmātuluṃgāmlaistena kalkena lepayet
mūṣāgarbhe kṣipettatra pūrvanāgaṃ kṣipettataḥ /
drutaṃ yāvatsamuddhṛtya liptvā mūṣāṃ punardhamet
ityevaṃ saptadhā dhāmyaṃ nāgaṃ svarṇanibhaṃ bhavet /
{tārāriṣṭa, lead, copper => gold}
pītābhrakasya sattvaṃ tu pūrvanāgaṃ ca tatsamam
dvaṃdvitaṃ pūrvayogena hyabhiṣiktaṃ ca kārayet /
samukhe sūtarāje tu pūrvavat ṣaḍguṇaṃ kramāt
tatastasya rasendrasya garbhadrāvaṇabījakam /
pādāṃśaṃ dāpayetkhalve mātuluṃgadravaiḥ saha
mardayeccaṇakāmlairvā garbhadrāvaṇakena vā /
dravatyeva tu tadgarbhe mūṣāyantre'tha jārayet
ityevaṃ drāvitaṃ jāryaṃ yāvad bījasamaṃ rase /
sāraṇāditrayeṇāntaṃ pūrvavatkārayet kramāt
tārāriṣṭamahiṃ śulbaṃ yatheṣṭaikaṃ tu vedhayet /
sahasrāṃśena tenaiva divyaṃ bhavati kāṃcanam
{candrārka => gold}
svarṇena dvaṃdvitaṃ vajraṃ pūrvavaccābhiṣekitam /
jārayetsamukhe sūte samāṃśam abhrasattvavat
jāritaṃ jārayettena svarṇavajreṇa vai tridhā /
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā krāmaṇena tu yojayet /
caṃdrārke tu sahasrāṃśaṃ divyaṃ bhavati kāṃcanam
{gandhanāgadrutiḥ}
vṛṣasya mūtramādāya gajasya mahiṣasya vā /
tanmadhye sūtanāgaṃ tu drāvitaṃ saptadhā kṣipet
tatastasyaiva patrāṇi kaṇṭavedhyāni kārayet /
gaṃdhakaṃ cūrṇitaṃ śuddhaṃ patrāṇāṃ tu caturguṇam
alaktakena saṃsiktaṃ kārpāsapatravatkṛtam /
tasya śuṣkasya pṛṣṭhe tu nararomāṇi dāpayet
tatpṛṣṭhe cūrṇitaṃ gaṃdhaṃ tato nāgadalāni ca /
gaṃdhakaṃ nararomāṇi tatkārpāsaṃ ca pṛṣṭhataḥ
anena kārayedvartiṃ bahiḥ sūtreṇa veṣṭayet /
karaṃjatailamadhye tu daśarātraṃ tu dhārayet
prajvālya cobhayāgre tu drutaṃ tailaṃ samāharet /
bhāṇḍe sakāṃjike caiva tasmāduddhṛtya rakṣayet /
kācakūpyāṃ prayatnena gandhanāgadrutistviyam
{mercury:: preparation for jāraṇa}
śuddhasūtaṃ dṛḍhaṃ mardyaṃ rajanīcūrṇasaṃyutam /
cūrṇaṃ yāvad bhavetkṛṣṇaṃ kṣālayeduṣṇakāṃjikaiḥ
evaṃ trisaptadhā kuryāttato jāraṇamārabhet /
{mercury:: garbhadruti}
amlairmanaḥśilāṃ piṣṭvā tena lepaṃ tu kārayet
gostanākāramūṣāyāmasyāṃ pūrvarasaṃ kṣipet /
catuḥṣaṣṭyaṃśataḥ pūrvā deyā gaṃdhadrutiḥ kramāt
ruddhvā mūṣāṃ viśoṣyātha garte gomayapūrite /
mūṣārdhaṃ vinyasettatra karīṣatuṣavahninā
kapotākhyaṃ puṭaṃ deyaṃ svāṃgaśītaṃ samuddharet /
dadyād ajīrṇaśaṅkāyāṃ siṃhavallīrasasya tu
caturbindupramāṇaṃ tu tadvadgarte puṭe pacet /
evaṃ punaḥ punarjāryaṃ gandhanāgadrutiḥ kramāt
triguṇaṃ jāritaḥ sūto bhavejjāṃbūnadaprabhaḥ /
asya sūtasya pādāṃśaṃ pakvabījaṃ sucūrṇitam /
mardayeccaṇakāmlena yāmād garbhe dravatyalam
{gold:: drāvaṇa}
mūṣāyantragataṃ drāvyaṃ pūrvavat svedanena vai /
jīrṇe bījaṃ punardattvā drāvyaṃ garbhe'tha jārayet
evaṃ bījaṃ samaṃ jāryaṃ pakvaṃ vā rañjane kramāt /
garbhaṃ drāvaṇabījaṃ vā yatheṣṭaikaṃ tu jārayet
tatastu triguṇaṃ rītistāraṃ vāhyaṃ dhaman dhaman /
tārāriṣṭaṃ bhavettattu kṛtvā patraṃ pralepayet
sakṣaudraṃ pūrvasūtena dvātriṃśāṃśena tatpunaḥ /
veṣṭyamarkadalaiḥ pacyāddolāyaṃtre sakāṃjikaiḥ
daśāhānte samuddhṛtya drāvitaṃ kāṃcanaṃ bhavet
{mercury:: jāraṇa with abhrasattva}
samukhe nirmukhe vātha rasarāje tu jārayet /
pūrvavadvyomacūrṇaṃ tu cāritaṃ jārayet kramāt
catuḥṣaṣṭiguṇaṃ yāvattataḥ sāryaṃ ca jārayet /
cārayejjārayettadvat yāvat ṣaṣṭiguṇaṃ bhavet /
tato mākṣikasatvaṃ ca pādāṃśaṃ tatra jārayet
{mercury:: garbhadruti}
mahārasaiścoparasairyatkiṃcitsatvamāharet /
tanmadhyagaṃ tu pādāṃśaṃ sūte dattvā vimardayet
taptakhalve caturyāmaṃ garbhadrāvakasaṃyutam /
tattatsarvaṃ dravatyeva mūṣāyantre'tha jārayet
ityevaṃ sarvasatvāni drāvayogācca jārayet /
{mercury:: garbhadruti, jāraṇa}
rañjitaṃ pakvabījaṃ ca śuddhaṃ tāmraṃ ca hāṭakam
garbhadrāvaṇabījaṃ ca mṛtatīkṣṇaṃ samaṃ samam /
sarvaṃ ca marditaṃ khoṭaṃ kṛtvā dhāmyaṃ punaḥ punaḥ
kṣipenmākṣikacūrṇaṃ ca tāmre tīkṣṇe kṣayaṃ gate /
samuddhṛtya tu tad bījaṃ pādāṃśaṃ pūrvapārade
pūrvavad drāvayed garbhe mūṣāyantre'tha jārayet /
dvātriṃśadguṇitaṃ bījaṃ krameṇānena jārayet /
jīrṇe garbhe drutaṃ sūtaṃ rañjayettannigadyate
{mercury:: jāraṇa}
gaṃdhena yanmṛtaṃ nāgaṃ pakvabījasya sādhanam /
tannāgaṃ hemasaṃtulyamaṃdhamūṣāgataṃ dhamet
taccūrṇamabhiṣiktaṃ ca pādāṃśaṃ dāpayedrase /
mardayedamlavargeṇa garbhadrāvaṇakena vā
taptakhalve caturyāmaṃ mūṣāyantre'tha jārayet /
anena kramayogena jārayettaṃ kalāguṇam
{copper => gold}
mṛtaṃ śulbaṃ mṛtaṃ tīkṣṇaṃ svarṇe vāhyaṃ tu ṣaḍguṇam /
etad bījaṃ tato jāryaṃ kramād yāvaccaturguṇam
pūrvavad drāvitaṃ khalve mūṣāyantre ca pūrvavat /
baddharāgastadā sūto jāyate kuṃkumaprabhaḥ
ityevaṃ rañjanaṃ sūte kṛtvā sāryaṃ tridhā kramāt /
sāritaṃ jārayenmūtre mūṣāyantre puṭanpuṭan
jāritaṃ sārayetpaścātsāritaṃ caiva jārayet /
anena kramayogena saptaśṛṅkhalikākramāt
tatastasya mukhaṃ baddhvā pūrvavad bandhayecca tam /
krāmaṇena samāyuktaṃ koṭibhāgena vedhayet /
drutaṃ tāmraṃ tu taddivyaṃ bhavetsvarṇaṃ na saṃśayaḥ
{silver => gold}
hiṃgulotthitasūtaṃ ca bhūnāgairmardayet tryaham /
taptakhalve tataḥ pātyam ūrdhvalagnaṃ samāharet
pādāṃśaṃ jārayettasya dvaṃdvitaṃ vyomasattvakam /
tato mākṣikasatvaṃ ca pādāṃśaṃ tatra jārayet
pūrvavad dvaṃdvayogena mātrāpākaṃ ca pūrvavat /
mahārasaiścoparasairyatsattvaṃ pātitaṃ purā
tatsattvaṃ ca pṛthakpādaṃ sūte dattvā vimardayet /
taptakhalve dinaikaṃ tu garbhadrāvaṇasaṃyutam
dravatyeva tato jāryaṃ mūṣāyantraṃ tu pūrvavat /
jīrṇe jīrṇe punardeyaṃ pratisattvaṃ krameṇa vai
tatastathaiva pādāṃśaṃ garbhadrāvaṇabījakam /
pūrvavad drāvitaṃ jāryaṃ krameṇānena ṣaḍguṇam
sāraṇādikrāmaṇāntaṃ tāre vedhaṃ pradāpayet /
sahasrāṃśena tatsvarṇaṃ bhavejjāṃbūnadaprabham
{mercury:: jāraṇa of sulfur}
śākavṛkṣasya patrāṇāṃ komalānāṃ dravaṃ haret /
dravaṃ ca brahmapuṣpāṇāṃ viṣṇukrāntādravaṃ tathā
dravairebhiḥ śuddhagaṃdhaṃ bhāvayeddinasaptakam /
iṣṭikāgarbhamadhye tu suśuddhaṃ pāradaṃ kṣipet
mukhaṃ svacchena vastreṇa chādayettasya pṛṣṭhataḥ /
daśāṃśaṃ pūrvagaṃdhaṃ tu dattvā śrāveṇa rodhayet
pṛṣṭhe laghupuṭaṃ deyaṃ jīrṇe gaṃdhaṃ punaḥ kṣipet /
tadvajjāryaṃ puṭenaiva punardeyaṃ ca gaṃdhakam
evaṃ jāryaṃ samaṃ gaṃdhaṃ tato yaṃtrātsamuddharet /
athavā gaṃdhatulyaṃ tu jāryaṃ tena rasasya tu
jārayetpūrvayogena kācakūpyantare'pi vā
{copper, lead => gold}
asyaiva rasarājasya samāṃśaṃ vyomasattvakam /
dvaṃdvitaṃ pūrvavajjāryaṃ mātrāyuktiśca pūrvavat
tato rasakasatvaṃ ca jāryam aṣṭaguṇaṃ rase /
tīkṣṇaśulboragaṃ caiva kramād aṣṭaguṇaṃ rase
pratyekaṃ jārayedyatnādabhiṣiktaṃ tu pūrvavat /
pakvabījaṃ tato jāryaṃ dvātriṃśadguṇitaṃ kramāt
athāsya rasarājasya garbhadrāvaṇabījakam /
taptakhalve samaṃ dattvā garbhadrāvakasaṃyutam
mardayeddinamekaṃ tu garbhe dravati tad drutam /
mūṣāyantre tato jāryaṃ pūrvavatsvedanena vai
tajjīrṇe raṃjakaṃ bījaṃ tulyaṃ dattvātha pūrvavat /
drāvayet dravagarbhe tu tadvajjāryaṃ krameṇa vai
yāvaccaturguṇaṃ yatnād drutaṃ garbhe'tha jārayet /
anena kramayogena bhavellākṣānibho rasaḥ
tatastaṃ pakvabījena sāritaṃ jārayet kramāt /
pratisāraṇakaṃ kuryājjārayeccātha sārayet
saptaśṛṅkhalikāyogānmukhaṃ baddhvātha bandhayet /
krāmaṇena samāyuktaṃ śulbe vedhaṃ pradāpayet
nāge vā koṭibhāgena divyaṃ bhavati kāṃcanam
{rasabīja}
tintiṇībrahmamāṇḍūkīdravairdhānyābhrakaṃ kramāt /
mardayet tridinaṃ cātha bhāvayet tiṃtiṇīdravaiḥ
gharme dinatrayaṃ yāvat śoṣyaṃ peṣyaṃ punaḥ punaḥ /
mṛtkharpare śuddhasūtaṃ kṣiptvā soṣṇaṃ tu kārayet
gaṃdhakaṃ truṭimātraṃ tu pūrvābhraṃ truṭimātrakam /
dattvā dattvā ca mṛdvagnau pacetsyādabhrapiṣṭikā
ekavīrārasairbhāvyaṃ gaṃdhaṃ gharme trisaptadhā /
taṃ gaṃdhakaṃ snigdhabhāṇḍe drāvya mṛdvagninā kṣipet
tanmadhye pūrvapiṣṭiṃ tu dolāyaṃtre vidhau pacet /
ṣaḍguṇaṃ jārayedevaṃ gaṃdhakaṃ mṛduvahninā
tadrasaṃ bhāgamekaṃ tu pakvabījasya ṣoḍaśa /
bhāgāḥ surañjitasyaiva cūrṇīkṛtvātha dvaṃdvayet
pūrvavad dvaṃdvaliptāyāṃ mūṣāyāṃ dhamanena ca /
rasabījamidaṃ khyātaṃ cūrṇitaṃ cābhiṣecayet
{mercury:: jāraṇa:: with rasabīja}
athātaḥ śuddhasūtasya kācakūpyāṃ gatasya ca /
pūrvavad bhāvitaṃ gaṃdhaṃ jāryaṃ tasyaiva ṣaḍguṇam
jārayedvā tulāyaṃtre gaurīyaṃtrakrameṇa vai /
tasyaiva rasarājasya pādāṃśaṃ rasabījakam
pūrvavad drāvayed garbhe mūṣāyantre'tha jārayet /
anena kramayogena drāvyaṃ jāryaṃ punaḥ punaḥ /
dviraṣṭaguṇitaṃ yāvad rasabījaṃ rasasya vai
{silver => gold}
bhāgadvayaṃ śuddhatāraṃ bhāgaikaṃ śuddhahāṭakam /
samāvartya tu tatpatraṃ kṛtvā pūrvarasena vai
lepayenmadhunāktena sahasrāṃśena tatpunaḥ /
veṣṭayedarkajaiḥ patrairdolāyaṃtre sakāṃjike
daśāhaṃ pācitaṃ drāvyaṃ divyaṃ bhavati kāṃcanam
{mercury:: koṭivedhin}
suśuddhaṃ nāgacūrṇaṃ tu pūrvavaccābhiṣekitam /
samukhe sūtarājendre jārayedabhrasatvavat
ṣaṭtriṃśaguṇitaṃ yāvattāvajjāryaṃ krameṇa vai /
garbhadrāvaṇabījaṃ ca pūrvavad drāvitaṃ kramāt
jārayettriguṇaṃ tasya bījaṃ yadraṃjakaṃ punaḥ /
samaṃ jāryaṃ punaḥ jāryaṃ pakvabījena vai kramāt
saptaśṛṃkhalikāyogānmukhaṃ ruddhvātha bandhayet /
krāmaṇena samāyuktaṃ koṭivedhī bhavedrasaḥ
{copper => silver}
nāgavajjārayed baṃgaṃ ṣaṭtriṃśaguṇitaṃ kramāt /
pūrvavaddrāvitaṃ garbhe tārabījaṃ tu jārayet
triguṇaṃ tu bhavedyāvattatastenaiva sārayet /
saptaśṛṅkhalikāyogānmukhaṃ baddhvātha bandhayet
krāmaṇena samāyuktaṃ tāmre vedhaṃ pradāpayet /
koṭibhāgena tattāraṃ bhavetkuṃdendusannibham
{silver, copper, lead => gold}
samukhe nirmukhe vātha sūtarāje tu jārayet /
dvaṃdvitaṃ vyomasatvaṃ tu yāvad aṣṭaguṇaṃ tathā
tato rasakasatvaṃ ca jāryam aṣṭaguṇaṃ tathā /
pakvabījaṃ samāṃśaṃ ca jārayedabhrasatvavat
svarṇena dvaṃdvitaṃ vajraṃ samāṃśena tu jārayet /
pūrvavatkacchape yantre biḍayogena vai tathā
garbhadrāvaṇabījaṃ ca pādāṃśaṃ taptakhalvake /
mardayenmātuliṃgāmlairgarbhe dravati tatkṣaṇāt
garbhadrāvaṇayogaṃ vā dattvā dravati mardanāt /
mūṣāyantreṇa tatsūtaṃ pacetkārīṣavahninā
jīrṇe bījaṃ punardrāvyaṃ jārayed drāvayetpunaḥ /
evaṃ caturguṇaṃ jāryaṃ garbhe drāvaṇabījakam
tatastu raṃjakaṃ bījaṃ tadvajjāryaṃ samaṃ kramāt /
sāraṇādikrāmaṇāntaṃ pūrvavatkārayet kramāt
tāre tāmre bhujaṃge vā koṭibhāgena yojayet /
karoti kanakaṃ divyaṃ devābharaṇamuttamam
{mercury:: dhūmavedhin; copper => gold}
samukhe sūtarājendre jārayedabhrasatvavat /
svarṇādimuṇḍaparyantam aṣṭalohaṃ pṛthak kramāt
pratyekamaṣṭaguṇitam abhiṣekaṃ ca pūrvavat /
abhrādisatvaṃ yatsarvaṃ pratyekaṃ triguṇaṃ kramāt
pṛthagjāryaṃ kūrmayantre biḍayogena pūrvavat /
tatastu pādapādāṃśaṃ garbhadrāvaṇabījakam
pūrvavaddrāvitaṃ jāryaṃ triguṇaṃ tu yadā bhavet /
tatastu pakvabījena sārayejjārayettridhā
ityevaṃ saptadhā kuryānmukhaṃ baddhvātha bandhayet /
dhūmāvalokavedhī syāttāmraṃ bhavati kāṃcanam
evaṃ cāraṇajāraṇaṃ bahuvidhaṃ kṛtvā rase saṃkramaṃ garbhe drāvaṇabījakaṃ ca vidhinā garbhadrutaṃ kārayet /
jīrṇe raṃjanasāraṇāmukhamatho baddhvātha baddhvā rasaṃ kuryātkāṃcanamabhramerusadṛśaṃ dānāya bhogāya vai
Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0