Rasaratnākara · Chapter 3.14
RRĀ, 3, 14
sūtena sattvaracitena ca jāritena pakvākhyabījaguṇasaṃkhyasusāritena /
vijñāya yastu matimān sa tu vārtikendraścaṃdrārkavedhavidhinā kanakaṃ karoti
{mercury:: cāraṇa}
svarṇe nāgaṃ samāvartya māṣamātraṃ tu gharṣayet /
taptakhalve tatastasminpalamekaṃ rasaṃ kṣipet
siddhamūlīdravaṃ dattvā mardayetkāṃjikairdinam /
gharme vā taptakhalve vā tato grāsaṃ tu dāpayet
catuḥṣaṣṭyaṃśakaṃ pūrvaṃ dvaṃdvaṃ sattvaṃ vibhāvitam /
dattvā mardyaṃ dinaikaṃ tu cāraṇāyaṃtrake kṣipet
sajambīrairdinaṃ gharme dhāritaṃ carati dhruvam
{mercury:: jāraṇa}
jāraṇam trikṣāraṃ paṃcalavaṇam amlavarge snuhīpayaḥ /
gomūtrairlolayetsarvaṃ tena vastraṃ ghanaṃ lipet
tanmadhye jāritaṃ sūtaṃ baddhvā bhūrjena veṣṭayet /
siddhamūlyamlasaṃyuktaṃ dolāyaṃtre tryahaṃ pacet
uddhṛtyoṣṇāranālena kṣālayellohapātrake /
vastrapūtaṃ tataḥ kṛtvā soṣṇapātre vimardayet
hastenaiva bhavedyāvat sudhautaṃ pāradaṃ punaḥ /
caturguṇena vastreṇa kṣālayennirmalo bhavet
ajīrṇe ca punarmardyamamlaṃ dattvā dināvadhi /
dolāyāṃ svedayettadvad bhavejjīrṇaṃ na saṃśayaḥ
{mercury:: preparation for grāsana}
iṣṭikā guḍadagdhorṇā gṛhadhūmaṃ ca sarjikā /
saiṃdhavena yutaṃ sarvaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ rasasya tu
dattvā tato'mlavargeṇa gharme mardyaṃ dināvadhi /
iṣṭikādamlavargeṇa dolāyaṃtre dinaṃ pacet /
jīrṇe jīrṇe tvidaṃ kuryād grāsagrāhī bhavedrasaḥ
{mercury:: jāraṇa of bījas}
dvātriṃśāṃśaṃ tato grāsaṃ dattvā cāryaṃ ca jārayet /
pūrvavatsvedanāntaṃ ca kṛtvā grāsaṃ tṛtīyakam
ṣoḍaśāṃśaṃ pradātavyaṃ tajjīrṇe cāṣṭamāṃśakam /
jārayetpūrvayogena hyevaṃ grāsacatuṣṭayam
tataḥ kacchapayantreṇa jārayettannigadyate /
ūrdhvādhaścāṣṭamāṃśena grāse grāse biḍaṃ kṣipet
caturthāṃśaṃ tato grāsaṃ grāsaṃ deyaṃ samaṃ punaḥ /
jīrṇe jīrṇe samaṃ deyamevaṃ jāryaṃ ca ṣaḍguṇam
rāgāṇāṃ grahaṇārthaṃ ca grāse grāse tu pūrvavat /
ityevaṃ dvaṃdvayogānāṃ sattvānāṃ ca viśeṣataḥ
svarṇādisarvalohānāṃ bījānāṃ jāraṇāhitam /
kartavyaṃ vakṣyate tatra mātrāyuktiśca pūrvavat
{mercury:: jāraṇa of dvandvas}
abhāve vyomasattvasya kāntapāṣāṇasattvakam /
tīkṣṇapāṣāṇasattvaṃ vā dvaṃdvitaṃ vyomasattvavat
jārayetpūrvayogena sarveṣāṃ syātphalaṃ samam /
ityevaṃ ṣaḍguṇaṃ dvaṃdvaṃ yatkiṃcij jārayedrase
{siddhabīja:: preparation}
jāritaṃ siddhabījena sārayettannigadyate /
tāpyasattvaṃ ghoṣatāmraṃ śuddhahema samaṃ samam
āvartya dvaṃdvaliptāyāṃ mūṣāyāmandhitaṃ punaḥ /
samuddhṛtya punardhāmyaṃ mūṣāyāṃ prakaṭaṃ dhamet
mākṣikāddhautasattvaṃ ca stokaṃ stokaṃ vinikṣipet /
svarṇaśeṣaṃ bhavedyāvattāvatpācyaṃ ca tatpunaḥ
pūrvavacca dhamettāvadyāvatsvarṇāvaśeṣitam /
tāpyasattvena tāmreṇa dvaṃdvamevaṃ punaḥ punaḥ
ṣaḍvāraṃ dhamanenaiva grāhyaṃ svarṇāvaśeṣitam /
siddhabījamidaṃ khyātaṃ dāḍimīpuṣpavad bhavet
anena siddhabījena pūrvavatsāraṇātrayam /
kṛtvātha jārayettadvajjīrṇe baddhvā mukhaṃ tathā
bandhanaṃ śodhanaṃ caiva krāmaṇaṃ caiva pūrvavat /
caṃdrārke drāvite yojyaṃ sahasrāṃśena kāṃcanam
{mercury:: jāraṇa of sulfur}
athātaḥ śuddhasūtasya jāraṇe pūrvabhāvitam /
atha śuddhasya sattvasya jārayetpūrvabhāṣitam /
gaṃdhakaṃ tu tulāyantre paścātsarvaṃ grasatyalam
mukhanālānvitā ūrdhvavaktrā syād dvādaśāṅgulā /
dṛḍhā lohamayī kuryādanayā sadṛśī parā
ekasyāṃ nikṣipetsūtam anyasyāṃ gaṃdhakaṃ samam /
ekasyā mukhamadhye tu hyaparasyā mukhaṃ kṣipet
liptvā mṛllavaṇaiḥ saṃdhiṃ gaṃdhakādhaḥ puṭaṃ laghu /
rasasyādho jalaṃ sthāpyaṃ gaṃdhadhūmaṃ pibatyalam
jīrṇe gaṃdhe samudghāṭya tulyaṃ gaṃdhaṃ ca dāpayet /
ityevaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ gaṃdhaṃ jāryaṃ punaḥ punaḥ
jāritaḥ sūtarājo'yaṃ vāsanāmukhito bhavet
{mercury:: vāsanāmukhita:: ?}
vyomasattvaṃ tāpyasattvaṃ śulbaṃ śuddhaṃ samaṃ samam /
āvartya dvaṃdvaliptāyāṃ mūṣāyāmatha cūrṇayet
bhāvayedabhiṣekeṇa pūrvavatśatavārakam /
pūrvavaccārayedetadvāsanāmukhite rase
tadvajjāryaṃ prayatnena yāvad bhavati ṣaḍguṇam /
tatsūte sāritaṃ jāryaṃ siddhabījaṃ tu pūrvavat
mukhaṃ ca baṃdhanaṃ kṛtvā vedhāyāntaṃ pradāpayet /
krāmaṇena samāyuktaṃ caṃdrārkaṃ kāṃcanaṃ bhavet /
sahasrāṃśena tatsatyaṃ raso'yaṃ kāmarūpakaḥ
{silver => gold}
pūrvavat śuddhasūtasya pūrvasaṃskṛtagaṃdhakam /
jārayet ṣaḍguṇaṃ samyak tulāyaṃtreṇa pūrvavat
tiktakośātakīdrāvaṃ lāṃgalīdrāvasaṃyutam /
dāpayetpūrvasūtasya khalve mardyaṃ dināvadhi
pādāṃśaṃ pakvabījaṃ ca cārayitvātha jārayet /
pūrvavad biḍayogena evaṃ jāryaṃ samakramāt
tridhātha pakvabījaṃ tu sārayitvātha jārayet /
tāre vedhaṃ śatāṃśena dāpayetkāñcanaṃ bhavet
{śatāṃśavidhi; production of gold}
tāraṃ syādaṣṭānavatibhāgāḥ svarṇasya bhāgakam /
bhāgaikaṃ vedhakaṃ sūtaṃ saṃkhyeyaṃ śatavedhake
{gold:: production}
rasakasya tu yatsattvaṃ cūrṇitaṃ vābhiṣekitam /
pūrvavat kramayogena rase cāryaṃ ca jārayet
yāvad aṣṭaguṇaṃ paścāt samaṃ kṛṣṇābhrasattvakam /
cāryaṃ jāryaṃ krameṇaiva pakvabījaṃ caturguṇam
jārayecca punaḥ sūte kacchapākhye viḍānvite /
rāgagrahaṇaparyantaṃ kṛtvā prakṣālya taṃ rasam
unmattamunipatrāṇi rajanī kākamācikā /
dhānyāmlaiḥ peṣayettulyaṃ taddravairmardayedrasam
saptāhaṃ taptakhalve tu kacchape tu dinaṃ pacet /
tato divyauṣadhaireva mardayeddivasatrayam
taṃ ruddhvā vajramūṣāyāṃ tridinaṃ tuṣavahninā /
sveditaṃ ca punarmardyaṃ tadvadruddhvā dhamed dṛḍham
kukkuṭāṇḍanibhaṃ baddhaṃ jāyate cūrṇayetpunaḥ /
brahmapuṣpadravamardyaṃ dinaikaṃ cāndhayetpunaḥ
paced gajapuṭe'pyevaṃ deyaṃ puṭacatuṣṭayam /
vṛścikālyā dravairevaṃ tadvatpuṭacatuṣṭayam
kuṃkumasurasenaiva tadvatpuṭacatuṣṭayam /
mātuluṅgarasenaikaṃ puṭaṃ dattvā samāharet
sahasrāṃśena tenaiva taṃ śulbaṃ tu vedhayet /
śuddhaṃ vā drāvitaṃ nāgaṃ vedhaṃ syātkrāmaṇena vai /
tatsarvaṃ jāyate svarṇaṃ devābharaṇamuttamam
{bīja:: of gold}
svarṇārkaṃ tīkṣṇanāgaṃ ca samyak sasyābhrakasya ca /
vaikrāṃtasya ca sattvaṃ ca cūrṇaṃ kuryātsamaṃ samam
dvandvamelāpaliptāyāṃ mūṣāyāmandhitaṃ dhamet /
samuddhṛtya tu tatkhoṭaṃ mūṣāyāṃ prakaṭaṃ dhamet
vāpo mākṣikacūrṇena datte deyaḥ śanaiḥ śanaiḥ /
yāvatsvarṇāvaśeṣaṃ syād arkāyāṃ dāpayetpunaḥ
pūrvavatkramayogena dhametsvarṇāvaśeṣitam /
ityevaṃ ca punaḥ kuryājjāyate svarṇabījakam
{bīja:: from gold}
abhrasattvāyasaṃ tāmraṃ cūrṇaṃ kṛtvā samaṃ samam /
śuddhatāpyasya cūrṇaṃ ca tāmrasya dviguṇaṃ bhavet
mūṣāyāṃ dvaṃdvaliptāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā dhamet /
tatkhoṭaṃ sūkṣmacūrṇaṃ ca ruddhvā gajapuṭe pacet
evaṃ pañcapuṭaiḥ pakvaṃ drute svarṇe ca vāhayet /
dhametprakaṭamūṣāyāṃ yāvaddaśaguṇaṃ śanaiḥ
tāpyacūrṇaṃ pradātavyaṃ kiṃcitkiṃcittu vāpayet /
svarṇaśeṣaṃ samuddhṛtya syādidaṃ svarṇabījakam
{candrārka => gold}
svarṇabījaṃ samaṃ sūte jārayedabhrasattvavat /
tatastena śatāṃśena madhunāktena lepayet
samaṃ caṃdrārkapatrāṇi veṣṭayeccārkapatrakaiḥ /
dolāyaṃtre sāranāle daśāhaṃ pācayecchanaiḥ
uddhṛtyāvartayettāni divyaṃ bhavati kāṃcanam
{bīja:: from gold}
mṛtatīkṣṇārkabhāgaṃ ca tāpyacūrṇaṃ samam /
etadvāhyaṃ drute svarṇe yāvaddaśaguṇaṃ śanaiḥ /
svarṇaśeṣaṃ samādāya syādidaṃ svarṇabījakam
{bīja:: from gold}
tīkṣṇaṃ kāṃtaṃ mṛtaṃ caiva śulvaṃ tāraṃ samaṃ samam /
mūṣāyāṃ dvaṃdvaliptāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā dhamet
tatkhoṭaṃ drāvite svarṇe vāhyaṃ daśaguṇaiḥ śanaiḥ /
pūrvavattāpyacūrṇena svarṇabījamidaṃ param
{silver => gold}
yatheṣṭaṃ svarṇabījaikaṃ pādāṃśaṃ jārayedrase /
pūrvavatkramayogena sattvabījena sārayet
sārite jārayettadvadanusāryeṇa jārayet /
pratisārya tato jāryaṃ mukhaṃ baddhvā ca bandhayet
pañcāṃśaṃ daśayogena tāre vedhaṃ pradāpayet /
krāmaṇena samāyuktaṃ divyaṃ bhavati kāṃcanam
{silver => gold}
nāgaṃ rasakasattvaṃ ca tāmraṃ bhāgaṃ kramottaram /
dhmāpitaṃ vāhayetsvarṇe ṣaḍguṇaṃ vāpayecchanaiḥ
svarṇaśeṣaṃ tu tajjāryaṃ samāṃśaṃ pārade kramāt /
yathāpūrvaṃ māraṇādibaṃdhanāntaṃ ca kārayet
anena ṣaṣṭibhāgena pūrvavatkāṃcanaṃ bhavet
{candrārka => svarṇa}
tāpyena mārayecchulbaṃ yathāgaṃdhena māritam /
tattāmraṃ vāhayennāge mūṣāmadhye dhaman dhaman
śanaiḥ śataguṇaṃ yāvattāpyacūrṇaṃ kṣipankṣipan /
tattāmraṃ vāhayetsvarṇe dvātriṃśadguṇitaṃ kramāt
svarṇaśeṣaṃ tu tadbījaṃ samāṃśaṃ jārayedrase /
anenaiva tu bījena sārayejjārayetpunaḥ
pūrvavat kramayogena baṃdhanāntaṃ ca kārayet /
krāmaṇena samāyuktaṃ sahasrāṃśena vedhayet /
caṃdrārkaṃ jāyate svarṇaṃ devābharaṇamuttamam
{silver => gold}
rasakābhrakayoḥ sattvaṃ tāmracūrṇaṃ kramottaram /
mūṣāyāṃ dvaṃdvaliptāyāṃ ruddhvā dhmāte samuddharan
tatkhoṭāṃśaṃ tāpyacūrṇaṃ dattvā cāmlena mardayet /
ruddhvā laghupuṭe pacyādevaṃ pañcapuṭaiḥ pacet
taccūrṇaṃ vāhayetsvarṇe dhāmyamāne śanaiḥ śanaiḥ /
sahasraguṇitaṃ yāvattadbījaṃ jārayedrase
yāvacchataguṇaṃ yatnādanenaiva tu sārayet /
jāraṇaṃ sāraṇaṃ caiva baṃdhanāntaṃ ca pūrvavat
kṛtvātha lakṣabhāgena tāraṃ bhavati kāṃcanam
{silver => gold}
abhrasattvaṃ raviṃ nāgaṃ kramavṛddhyā vicūrṇayet /
mūṣāyāṃ dvaṃdvaliptāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā dhamet
tatsamaṃ tāpyacūrṇaṃ tu sarvamamlena mardayet /
ruddhvā pañcapuṭaiḥ pacyāt taccūrṇaṃ vāhayed drutam
svarṇe śataṃ yāvattāvatsvarṇaṃ ca jārayet /
yuktyā śataguṇaṃ yāvattridhānenaiva sārayet
sārite jāraṇaṃ kuryād baṃdhanāntaṃ ca pūrvavat /
ayutāṃśena tenaiva tāraṃ bhavati kāṃcanam
{candrārka => gold}
athavā pūrvacūrṇaṃ tu sahasraguṇitaṃ drute /
svarṇe vāhyaṃ krameṇaiva tadbījaṃ jārayedrase
sahasraguṇitaṃ yāvat tridhā tenaiva sārayet /
sāritaṃ jārayetpaścāt punaḥ sāryaṃ ca jārayet
saptaśṛṅkhalikāyogātsāritaṃ jārayed budhaḥ /
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā koṭivedhī bhavedrasaḥ /
krāmaṇena samāyuktaṃ caṃdrārkaṃ kāṃcanaṃ bhavet
{copper => silver}
vimalā tālakaṃ tīkṣṇaṃ bhāgavṛddhyā vicūrṇayet /
mūṣāyāṃ dvaṃdvaliptāyāṃ tatkhoṭaṃ suvicūrṇayet
amlairmardyaṃ puṭe pacyādityevaṃ paṃcadhā puṭet /
tāre daśaguṇaṃ vāhyaṃ tālacūrṇaṃ kṣipankṣipan
etad bījaṃ samaṃ sūte jārayet pūrvavat kramāt /
tatastu tārabījena sārayetsāraṇātrayam
tenaiva tu śatāṃśena drutaṃ tāmraṃ tu vedhayet /
śaṃkhakuṃdendusaṃkāśaṃ tāraṃ bhavati śobhanam
{copper => silver}
mṛtabaṃgaṃ tālasattvaṃ samaṃ cūrṇaṃ prakalpayet /
dviraṣṭaguṇitaṃ tāre vāhayettaṃ dhaman dhaman
tadbījaṃ jārayetsūte yāvaddaśaguṇaṃ kramāt /
tatastaṃ tārabījena sārayetsāraṇātrayam
sahasrāṃśena cānena tāmravedhaṃ pradāpayet /
tattāmraṃ jāyate tāraṃ śaṃkhakuṃdendusannibham
{mercury:: śatavedhin}
śvetābhratālayoḥ sattvaṃ rasakasya ca sattvakam /
caturthaṃ tāramākṣīkaṃ samaṃ cūrṇaṃ prakalpayet
cūrṇatulyaṃ baṃgacūrṇaṃ sarvamekatra taṃ dhamet /
dvaṃdvamelāpaliptāyāṃ jātaṃ khoṭaṃ vicūrṇayet
amlapiṣṭaṃ puṭe pacyādityevaṃ paṃcadhā puṭet /
taccūrṇaṃ vāhayettāre yāvaddaśaguṇaṃ dhamet
tattāraṃ rasarājasya samaṃ jāryaṃ krameṇa vai /
pūrvavacca tridhā sāryaṃ śatavedhī bhavedrasaḥ
{copper => silver}
evaṃ sattvābhrasattvaṃ ca cūrṇaṃ dvaṃdvaṃ ca pūrvavat /
pādāṃśaṃ tālakaṃ dattvā amlaiḥ piṣṭvā nirudhya ca
pacetpañcapuṭairevaṃ tāre vāhyaṃ dviṣaḍguṇam /
etadbījaṃ samaṃ jāryaṃ pratyekaṃ daśabhāgakam
baṃgaṃ śvetābhrasattvaṃ ca pratyekaṃ daśabhāgakam /
tārākhyā vimalā tīkṣṇaṃ pratyekaṃ pañcabhāgikam
dvaṃdvamelāpaliptāyāṃ mūṣāyāṃ taṃ dhamed dṛḍham /
amlapiṣṭaṃ puṭe pācyaṃ pañcavāraṃ punaḥ punaḥ
tadvāhyaṃ tārabhāgasya tāracūrṇaṃ kṣipan kṣipan /
tadbījaṃ rasarājasya jāryaṃ śataguṇaṃ kramāt
sārayettārabījena vidhinā sāraṇātrayam /
anenaivāyutāṃśena drutaṃ tāmraṃ tu vedhayet /
jāyate rajataṃ divyaṃ śaṃkhakundendusannibham
itthaṃ rase kanakabījamanantayogaiḥ kṛtvā bhiṣak tamakhilaṃ vidhivacca jāryam /
tenaiva hemanicayaṃ rajataṃ ca kṛtvā dāridryadāhamakhileṣu janeṣu kuryāt
Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0