Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasaratnākara · Chapter 3.14

3.14.1

RRĀ, 3, 14
sūtena sattvaracitena ca jāritena pakvākhyabījaguṇasaṃkhyasusāritena /
vijñāya yastu matimān sa tu vārtikendraścaṃdrārkavedhavidhinā kanakaṃ karoti

3.14.2

{mercury:: cāraṇa}
svarṇe nāgaṃ samāvartya māṣamātraṃ tu gharṣayet /
taptakhalve tatastasminpalamekaṃ rasaṃ kṣipet

3.14.3

siddhamūlīdravaṃ dattvā mardayetkāṃjikairdinam /
gharme vā taptakhalve vā tato grāsaṃ tu dāpayet

3.14.4

catuḥṣaṣṭyaṃśakaṃ pūrvaṃ dvaṃdvaṃ sattvaṃ vibhāvitam /
dattvā mardyaṃ dinaikaṃ tu cāraṇāyaṃtrake kṣipet

3.14.5

sajambīrairdinaṃ gharme dhāritaṃ carati dhruvam

3.14.6

{mercury:: jāraṇa}
jāraṇam trikṣāraṃ paṃcalavaṇam amlavarge snuhīpayaḥ /
gomūtrairlolayetsarvaṃ tena vastraṃ ghanaṃ lipet

3.14.7

tanmadhye jāritaṃ sūtaṃ baddhvā bhūrjena veṣṭayet /
siddhamūlyamlasaṃyuktaṃ dolāyaṃtre tryahaṃ pacet

3.14.8

uddhṛtyoṣṇāranālena kṣālayellohapātrake /
vastrapūtaṃ tataḥ kṛtvā soṣṇapātre vimardayet

3.14.9

hastenaiva bhavedyāvat sudhautaṃ pāradaṃ punaḥ /
caturguṇena vastreṇa kṣālayennirmalo bhavet

3.14.10

ajīrṇe ca punarmardyamamlaṃ dattvā dināvadhi /
dolāyāṃ svedayettadvad bhavejjīrṇaṃ na saṃśayaḥ

3.14.11

{mercury:: preparation for grāsana}
iṣṭikā guḍadagdhorṇā gṛhadhūmaṃ ca sarjikā /
saiṃdhavena yutaṃ sarvaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ rasasya tu

3.14.12

dattvā tato'mlavargeṇa gharme mardyaṃ dināvadhi /
iṣṭikādamlavargeṇa dolāyaṃtre dinaṃ pacet /
jīrṇe jīrṇe tvidaṃ kuryād grāsagrāhī bhavedrasaḥ

3.14.13

{mercury:: jāraṇa of bījas}
dvātriṃśāṃśaṃ tato grāsaṃ dattvā cāryaṃ ca jārayet /
pūrvavatsvedanāntaṃ ca kṛtvā grāsaṃ tṛtīyakam

3.14.14

ṣoḍaśāṃśaṃ pradātavyaṃ tajjīrṇe cāṣṭamāṃśakam /
jārayetpūrvayogena hyevaṃ grāsacatuṣṭayam

3.14.15

tataḥ kacchapayantreṇa jārayettannigadyate /
ūrdhvādhaścāṣṭamāṃśena grāse grāse biḍaṃ kṣipet

3.14.16

caturthāṃśaṃ tato grāsaṃ grāsaṃ deyaṃ samaṃ punaḥ /
jīrṇe jīrṇe samaṃ deyamevaṃ jāryaṃ ca ṣaḍguṇam

3.14.17

rāgāṇāṃ grahaṇārthaṃ ca grāse grāse tu pūrvavat /
ityevaṃ dvaṃdvayogānāṃ sattvānāṃ ca viśeṣataḥ

3.14.18

svarṇādisarvalohānāṃ bījānāṃ jāraṇāhitam /
kartavyaṃ vakṣyate tatra mātrāyuktiśca pūrvavat

3.14.19

{mercury:: jāraṇa of dvandvas}
abhāve vyomasattvasya kāntapāṣāṇasattvakam /
tīkṣṇapāṣāṇasattvaṃ vā dvaṃdvitaṃ vyomasattvavat

3.14.20

jārayetpūrvayogena sarveṣāṃ syātphalaṃ samam /
ityevaṃ ṣaḍguṇaṃ dvaṃdvaṃ yatkiṃcij jārayedrase

3.14.21

{siddhabīja:: preparation}
jāritaṃ siddhabījena sārayettannigadyate /
tāpyasattvaṃ ghoṣatāmraṃ śuddhahema samaṃ samam

3.14.22

āvartya dvaṃdvaliptāyāṃ mūṣāyāmandhitaṃ punaḥ /
samuddhṛtya punardhāmyaṃ mūṣāyāṃ prakaṭaṃ dhamet

3.14.23

mākṣikāddhautasattvaṃ ca stokaṃ stokaṃ vinikṣipet /
svarṇaśeṣaṃ bhavedyāvattāvatpācyaṃ ca tatpunaḥ

3.14.24

pūrvavacca dhamettāvadyāvatsvarṇāvaśeṣitam /
tāpyasattvena tāmreṇa dvaṃdvamevaṃ punaḥ punaḥ

3.14.25

ṣaḍvāraṃ dhamanenaiva grāhyaṃ svarṇāvaśeṣitam /
siddhabījamidaṃ khyātaṃ dāḍimīpuṣpavad bhavet

3.14.26

anena siddhabījena pūrvavatsāraṇātrayam /
kṛtvātha jārayettadvajjīrṇe baddhvā mukhaṃ tathā

3.14.27

bandhanaṃ śodhanaṃ caiva krāmaṇaṃ caiva pūrvavat /
caṃdrārke drāvite yojyaṃ sahasrāṃśena kāṃcanam

3.14.28

{mercury:: jāraṇa of sulfur}
athātaḥ śuddhasūtasya jāraṇe pūrvabhāvitam /
atha śuddhasya sattvasya jārayetpūrvabhāṣitam /
gaṃdhakaṃ tu tulāyantre paścātsarvaṃ grasatyalam

3.14.29

mukhanālānvitā ūrdhvavaktrā syād dvādaśāṅgulā /
dṛḍhā lohamayī kuryādanayā sadṛśī parā

3.14.30

ekasyāṃ nikṣipetsūtam anyasyāṃ gaṃdhakaṃ samam /
ekasyā mukhamadhye tu hyaparasyā mukhaṃ kṣipet

3.14.31

liptvā mṛllavaṇaiḥ saṃdhiṃ gaṃdhakādhaḥ puṭaṃ laghu /
rasasyādho jalaṃ sthāpyaṃ gaṃdhadhūmaṃ pibatyalam

3.14.32

jīrṇe gaṃdhe samudghāṭya tulyaṃ gaṃdhaṃ ca dāpayet /
ityevaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ gaṃdhaṃ jāryaṃ punaḥ punaḥ

3.14.33

jāritaḥ sūtarājo'yaṃ vāsanāmukhito bhavet

3.14.34

{mercury:: vāsanāmukhita:: ?}
vyomasattvaṃ tāpyasattvaṃ śulbaṃ śuddhaṃ samaṃ samam /
āvartya dvaṃdvaliptāyāṃ mūṣāyāmatha cūrṇayet

3.14.35

bhāvayedabhiṣekeṇa pūrvavatśatavārakam /
pūrvavaccārayedetadvāsanāmukhite rase

3.14.36

tadvajjāryaṃ prayatnena yāvad bhavati ṣaḍguṇam /
tatsūte sāritaṃ jāryaṃ siddhabījaṃ tu pūrvavat

3.14.37

mukhaṃ ca baṃdhanaṃ kṛtvā vedhāyāntaṃ pradāpayet /
krāmaṇena samāyuktaṃ caṃdrārkaṃ kāṃcanaṃ bhavet /
sahasrāṃśena tatsatyaṃ raso'yaṃ kāmarūpakaḥ

3.14.38

{silver => gold}
pūrvavat śuddhasūtasya pūrvasaṃskṛtagaṃdhakam /
jārayet ṣaḍguṇaṃ samyak tulāyaṃtreṇa pūrvavat

3.14.39

tiktakośātakīdrāvaṃ lāṃgalīdrāvasaṃyutam /
dāpayetpūrvasūtasya khalve mardyaṃ dināvadhi

3.14.40

pādāṃśaṃ pakvabījaṃ ca cārayitvātha jārayet /
pūrvavad biḍayogena evaṃ jāryaṃ samakramāt

3.14.41

tridhātha pakvabījaṃ tu sārayitvātha jārayet /
tāre vedhaṃ śatāṃśena dāpayetkāñcanaṃ bhavet

3.14.42

{śatāṃśavidhi; production of gold}
tāraṃ syādaṣṭānavatibhāgāḥ svarṇasya bhāgakam /
bhāgaikaṃ vedhakaṃ sūtaṃ saṃkhyeyaṃ śatavedhake

3.14.43

{gold:: production}
rasakasya tu yatsattvaṃ cūrṇitaṃ vābhiṣekitam /
pūrvavat kramayogena rase cāryaṃ ca jārayet

3.14.44

yāvad aṣṭaguṇaṃ paścāt samaṃ kṛṣṇābhrasattvakam /
cāryaṃ jāryaṃ krameṇaiva pakvabījaṃ caturguṇam

3.14.45

jārayecca punaḥ sūte kacchapākhye viḍānvite /
rāgagrahaṇaparyantaṃ kṛtvā prakṣālya taṃ rasam

3.14.46

unmattamunipatrāṇi rajanī kākamācikā /
dhānyāmlaiḥ peṣayettulyaṃ taddravairmardayedrasam

3.14.47

saptāhaṃ taptakhalve tu kacchape tu dinaṃ pacet /
tato divyauṣadhaireva mardayeddivasatrayam

3.14.48

taṃ ruddhvā vajramūṣāyāṃ tridinaṃ tuṣavahninā /
sveditaṃ ca punarmardyaṃ tadvadruddhvā dhamed dṛḍham

3.14.49

kukkuṭāṇḍanibhaṃ baddhaṃ jāyate cūrṇayetpunaḥ /
brahmapuṣpadravamardyaṃ dinaikaṃ cāndhayetpunaḥ

3.14.50

paced gajapuṭe'pyevaṃ deyaṃ puṭacatuṣṭayam /
vṛścikālyā dravairevaṃ tadvatpuṭacatuṣṭayam

3.14.51

kuṃkumasurasenaiva tadvatpuṭacatuṣṭayam /
mātuluṅgarasenaikaṃ puṭaṃ dattvā samāharet

3.14.52

sahasrāṃśena tenaiva taṃ śulbaṃ tu vedhayet /
śuddhaṃ vā drāvitaṃ nāgaṃ vedhaṃ syātkrāmaṇena vai /
tatsarvaṃ jāyate svarṇaṃ devābharaṇamuttamam

3.14.53

{bīja:: of gold}
svarṇārkaṃ tīkṣṇanāgaṃ ca samyak sasyābhrakasya ca /
vaikrāṃtasya ca sattvaṃ ca cūrṇaṃ kuryātsamaṃ samam

3.14.54

dvandvamelāpaliptāyāṃ mūṣāyāmandhitaṃ dhamet /
samuddhṛtya tu tatkhoṭaṃ mūṣāyāṃ prakaṭaṃ dhamet

3.14.55

vāpo mākṣikacūrṇena datte deyaḥ śanaiḥ śanaiḥ /
yāvatsvarṇāvaśeṣaṃ syād arkāyāṃ dāpayetpunaḥ

3.14.56

pūrvavatkramayogena dhametsvarṇāvaśeṣitam /
ityevaṃ ca punaḥ kuryājjāyate svarṇabījakam

3.14.57

{bīja:: from gold}
abhrasattvāyasaṃ tāmraṃ cūrṇaṃ kṛtvā samaṃ samam /
śuddhatāpyasya cūrṇaṃ ca tāmrasya dviguṇaṃ bhavet

3.14.58

mūṣāyāṃ dvaṃdvaliptāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā dhamet /
tatkhoṭaṃ sūkṣmacūrṇaṃ ca ruddhvā gajapuṭe pacet

3.14.59

evaṃ pañcapuṭaiḥ pakvaṃ drute svarṇe ca vāhayet /
dhametprakaṭamūṣāyāṃ yāvaddaśaguṇaṃ śanaiḥ

3.14.60

tāpyacūrṇaṃ pradātavyaṃ kiṃcitkiṃcittu vāpayet /
svarṇaśeṣaṃ samuddhṛtya syādidaṃ svarṇabījakam

3.14.61

{candrārka => gold}
svarṇabījaṃ samaṃ sūte jārayedabhrasattvavat /
tatastena śatāṃśena madhunāktena lepayet

3.14.62

samaṃ caṃdrārkapatrāṇi veṣṭayeccārkapatrakaiḥ /
dolāyaṃtre sāranāle daśāhaṃ pācayecchanaiḥ

3.14.63

uddhṛtyāvartayettāni divyaṃ bhavati kāṃcanam

3.14.64

{bīja:: from gold}
mṛtatīkṣṇārkabhāgaṃ ca tāpyacūrṇaṃ samam /
etadvāhyaṃ drute svarṇe yāvaddaśaguṇaṃ śanaiḥ /
svarṇaśeṣaṃ samādāya syādidaṃ svarṇabījakam

3.14.65

{bīja:: from gold}
tīkṣṇaṃ kāṃtaṃ mṛtaṃ caiva śulvaṃ tāraṃ samaṃ samam /
mūṣāyāṃ dvaṃdvaliptāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā dhamet

3.14.66

tatkhoṭaṃ drāvite svarṇe vāhyaṃ daśaguṇaiḥ śanaiḥ /
pūrvavattāpyacūrṇena svarṇabījamidaṃ param

3.14.67

{silver => gold}
yatheṣṭaṃ svarṇabījaikaṃ pādāṃśaṃ jārayedrase /
pūrvavatkramayogena sattvabījena sārayet

3.14.68

sārite jārayettadvadanusāryeṇa jārayet /
pratisārya tato jāryaṃ mukhaṃ baddhvā ca bandhayet

3.14.69

pañcāṃśaṃ daśayogena tāre vedhaṃ pradāpayet /
krāmaṇena samāyuktaṃ divyaṃ bhavati kāṃcanam

3.14.70

{silver => gold}
nāgaṃ rasakasattvaṃ ca tāmraṃ bhāgaṃ kramottaram /
dhmāpitaṃ vāhayetsvarṇe ṣaḍguṇaṃ vāpayecchanaiḥ

3.14.71

svarṇaśeṣaṃ tu tajjāryaṃ samāṃśaṃ pārade kramāt /
yathāpūrvaṃ māraṇādibaṃdhanāntaṃ ca kārayet

3.14.72

anena ṣaṣṭibhāgena pūrvavatkāṃcanaṃ bhavet

3.14.73

{candrārka => svarṇa}
tāpyena mārayecchulbaṃ yathāgaṃdhena māritam /
tattāmraṃ vāhayennāge mūṣāmadhye dhaman dhaman

3.14.74

śanaiḥ śataguṇaṃ yāvattāpyacūrṇaṃ kṣipankṣipan /
tattāmraṃ vāhayetsvarṇe dvātriṃśadguṇitaṃ kramāt

3.14.75

svarṇaśeṣaṃ tu tadbījaṃ samāṃśaṃ jārayedrase /
anenaiva tu bījena sārayejjārayetpunaḥ

3.14.76

pūrvavat kramayogena baṃdhanāntaṃ ca kārayet /
krāmaṇena samāyuktaṃ sahasrāṃśena vedhayet /
caṃdrārkaṃ jāyate svarṇaṃ devābharaṇamuttamam

3.14.77

{silver => gold}
rasakābhrakayoḥ sattvaṃ tāmracūrṇaṃ kramottaram /
mūṣāyāṃ dvaṃdvaliptāyāṃ ruddhvā dhmāte samuddharan

3.14.78

tatkhoṭāṃśaṃ tāpyacūrṇaṃ dattvā cāmlena mardayet /
ruddhvā laghupuṭe pacyādevaṃ pañcapuṭaiḥ pacet

3.14.79

taccūrṇaṃ vāhayetsvarṇe dhāmyamāne śanaiḥ śanaiḥ /
sahasraguṇitaṃ yāvattadbījaṃ jārayedrase

3.14.80

yāvacchataguṇaṃ yatnādanenaiva tu sārayet /
jāraṇaṃ sāraṇaṃ caiva baṃdhanāntaṃ ca pūrvavat

3.14.81

kṛtvātha lakṣabhāgena tāraṃ bhavati kāṃcanam

3.14.82

{silver => gold}
abhrasattvaṃ raviṃ nāgaṃ kramavṛddhyā vicūrṇayet /
mūṣāyāṃ dvaṃdvaliptāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā dhamet

3.14.83

tatsamaṃ tāpyacūrṇaṃ tu sarvamamlena mardayet /
ruddhvā pañcapuṭaiḥ pacyāt taccūrṇaṃ vāhayed drutam

3.14.84

svarṇe śataṃ yāvattāvatsvarṇaṃ ca jārayet /
yuktyā śataguṇaṃ yāvattridhānenaiva sārayet

3.14.85

sārite jāraṇaṃ kuryād baṃdhanāntaṃ ca pūrvavat /
ayutāṃśena tenaiva tāraṃ bhavati kāṃcanam

3.14.86

{candrārka => gold}
athavā pūrvacūrṇaṃ tu sahasraguṇitaṃ drute /
svarṇe vāhyaṃ krameṇaiva tadbījaṃ jārayedrase

3.14.87

sahasraguṇitaṃ yāvat tridhā tenaiva sārayet /
sāritaṃ jārayetpaścāt punaḥ sāryaṃ ca jārayet

3.14.88

saptaśṛṅkhalikāyogātsāritaṃ jārayed budhaḥ /
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā koṭivedhī bhavedrasaḥ /
krāmaṇena samāyuktaṃ caṃdrārkaṃ kāṃcanaṃ bhavet

3.14.89

{copper => silver}
vimalā tālakaṃ tīkṣṇaṃ bhāgavṛddhyā vicūrṇayet /
mūṣāyāṃ dvaṃdvaliptāyāṃ tatkhoṭaṃ suvicūrṇayet

3.14.90

amlairmardyaṃ puṭe pacyādityevaṃ paṃcadhā puṭet /
tāre daśaguṇaṃ vāhyaṃ tālacūrṇaṃ kṣipankṣipan

3.14.91

etad bījaṃ samaṃ sūte jārayet pūrvavat kramāt /
tatastu tārabījena sārayetsāraṇātrayam

3.14.92

tenaiva tu śatāṃśena drutaṃ tāmraṃ tu vedhayet /
śaṃkhakuṃdendusaṃkāśaṃ tāraṃ bhavati śobhanam

3.14.93

{copper => silver}
mṛtabaṃgaṃ tālasattvaṃ samaṃ cūrṇaṃ prakalpayet /
dviraṣṭaguṇitaṃ tāre vāhayettaṃ dhaman dhaman

3.14.94

tadbījaṃ jārayetsūte yāvaddaśaguṇaṃ kramāt /
tatastaṃ tārabījena sārayetsāraṇātrayam

3.14.95

sahasrāṃśena cānena tāmravedhaṃ pradāpayet /
tattāmraṃ jāyate tāraṃ śaṃkhakuṃdendusannibham

3.14.96

{mercury:: śatavedhin}
śvetābhratālayoḥ sattvaṃ rasakasya ca sattvakam /
caturthaṃ tāramākṣīkaṃ samaṃ cūrṇaṃ prakalpayet

3.14.97

cūrṇatulyaṃ baṃgacūrṇaṃ sarvamekatra taṃ dhamet /
dvaṃdvamelāpaliptāyāṃ jātaṃ khoṭaṃ vicūrṇayet

3.14.98

amlapiṣṭaṃ puṭe pacyādityevaṃ paṃcadhā puṭet /
taccūrṇaṃ vāhayettāre yāvaddaśaguṇaṃ dhamet

3.14.99

tattāraṃ rasarājasya samaṃ jāryaṃ krameṇa vai /
pūrvavacca tridhā sāryaṃ śatavedhī bhavedrasaḥ

3.14.100

{copper => silver}
evaṃ sattvābhrasattvaṃ ca cūrṇaṃ dvaṃdvaṃ ca pūrvavat /
pādāṃśaṃ tālakaṃ dattvā amlaiḥ piṣṭvā nirudhya ca

3.14.101

pacetpañcapuṭairevaṃ tāre vāhyaṃ dviṣaḍguṇam /
etadbījaṃ samaṃ jāryaṃ pratyekaṃ daśabhāgakam

3.14.102

baṃgaṃ śvetābhrasattvaṃ ca pratyekaṃ daśabhāgakam /
tārākhyā vimalā tīkṣṇaṃ pratyekaṃ pañcabhāgikam

3.14.103

dvaṃdvamelāpaliptāyāṃ mūṣāyāṃ taṃ dhamed dṛḍham /
amlapiṣṭaṃ puṭe pācyaṃ pañcavāraṃ punaḥ punaḥ

3.14.104

tadvāhyaṃ tārabhāgasya tāracūrṇaṃ kṣipan kṣipan /
tadbījaṃ rasarājasya jāryaṃ śataguṇaṃ kramāt

3.14.105

sārayettārabījena vidhinā sāraṇātrayam /
anenaivāyutāṃśena drutaṃ tāmraṃ tu vedhayet /
jāyate rajataṃ divyaṃ śaṃkhakundendusannibham

3.14.106

itthaṃ rase kanakabījamanantayogaiḥ kṛtvā bhiṣak tamakhilaṃ vidhivacca jāryam /
tenaiva hemanicayaṃ rajataṃ ca kṛtvā dāridryadāhamakhileṣu janeṣu kuryāt

Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc