Rasaratnākara · Chapter 3.16
RRĀ, 3, 16
yāsāṃ chedena raktaṃ pravahati satataṃ prāyaśo raktabhūmau /
saṃgrāhyā bhūlatāstā viṣaharadhanadaṃ pātayetteṣu sattvam /
tadyuktyā pāradendre carati yadi samaṃ sāraṇākarmayogairbaddho'yaṃ koṭivedhī samaravirajate yojayed bhāskare vā
{bhūnāgasattva (1)}
bhūlatā kāṃtapāṣāṇaṃ cūrṇaṃ kṛtvā samaṃ samam /
tatsatvamabhravad grāhyaṃ tatratyairauṣadhaiḥ saha
{bhūnāgasattva (2)}
sauvīraṃ kāṃtapāṣāṇaṃ tīkṣṇaṃ pāṣāṇacūrṇakam /
eteṣāṃ tulyabhūnāgacūrṇamekatra kalpayet
abhravad grāhayetsatvaṃ tatratyairauṣadhairdhaman
{bhūnāgasattva (3)}
kāṃtapāṣāṇasauvīracūrṇaṃ syādbhūlatāsamam /
abhravadgrāhayetsatvaṃ rasarājasya bandhakam
{bhūnāgasattva (4)}
sauvīrakāṃtatīkṣṇānāṃ cūrṇaṃ bhūnāgamṛtsamam /
dhāryaṃ bhāṇḍe kṣipettasmin sajīvā bhūlatā punaḥ
udakaiḥ secayennityaṃ yāvattadbhakṣayanti vai /
tatsattvam abhravatpiṇḍaṃ baddhvā satvaṃ samāharet
{bhūnāgasattva (5)}
kāṃtapāṣāṇacūrṇaṃ tu bhūlatācūrṇasaṃyutam /
ajāmūtrais trisaptāhaṃ bhāvayedātape khare /
tatpiṇḍaṃ dhārayetkoṣṭhyāṃ satvaṃ grāhyaṃ suśobhanam
{bhūnāgasattva (6)}
gomūtraṃ rajanī rājī lavaṇaṃ kalkayetsamam /
tena siñcyāttu bhūnāgaṃ khare gharme dravatyalam
kaṃkuṣṭhaṃ taddravaṃ tulyaṃ kṛtvā satvaṃ samāharet /
vyomavatkramayogena rasabandhakaraṃ bhavet
{bhūnāgasattva (7)}
gaṃdhakaṃ rasakaṃ cūrṇya bhūlatācūrṇatulyakam /
vajramūṣāndhitaṃ dhmātaṃ satvaṃ bhavati śobhanam
etatsatvaṃ vicūrṇyātha pūrvavaccābhiṣekitam
{bhūnāgataila}
dinaṃ bhūnāgasaṃtulyaṃ mardyaṃ sauvīramañjanam /
pañcamāhiṣasaṃmiśraṃ kṛtvātha vaṭakīkṛtam /
tasmātpātālayaṃtreṇa tailaṃ grāhyaṃ puṭena vai
{bhūnāgataila}
bhūlatāstu gavāṃ mūtraiḥ kṣālayettābhirāharet /
tailaṃ pātālayaṃtreṇa tattailaṃ jāraṇe hitam
{guhyasūta}
taptakhalve śuddhasūtaṃ jīvadbhūnāgasaṃyutam /
tridinaṃ mardayed gāḍhaṃ tatsamastaṃ samuddhṛtam
bhūnāgacūrṇayuktāyāṃ mūṣāyāṃ saṃniveśayet /
tadūrdhvaṃ bhūlatācūrṇaṃ dattvā ruddhvātha śoṣayet
gartāntargomayaṃ sārdhaṃ kṣiptvā mūṣāṃ niveśayet /
pādamātraṃ tu tāṃ garbhe karīṣaṃ tuṣavahninā
puṭe pacyāddinaikaṃ tu samuddhṛtyātha dāpayet /
ūrdhvādho bhūlatācūrṇaṃ dattvā tadvatpuṭe pacet
māsamātramidaṃ kuryādbhavedagnisaho rasaḥ /
jāyate mūrtibaddhasya rākṣaso vaḍavāmukham
grasate sarvalohāni satvāni vividhāni ca /
vajrādisarvalohāni dattāni ca mṛtāni ca /
guhyasūtamidaṃ khyātaṃ vakṣyate cāsya jāraṇam
{candrārka => gold}
asyaiva ṣoḍaśāṃśena dattvā bhūnāgasattvakam /
taptakhalve dinaṃ mardyaṃ tataḥ siddhaviḍānvitam
bhūnāgatailaliptāyāṃ mūṣāyāṃ tanniveśayet /
ruddhvā svedyaṃ karīṣāgnau jīrṇasatvaṃ ca pūrvavat
dattvā mardyaṃ taptakhalve viḍaṃ deyaṃ daśāṃśataḥ /
pūrvavalliptamūṣāyāṃ jārayetsvedanena vai
evaṃ satvaṃ samaṃ jāryaṃ pūrvavatkacchapena vā /
garbhadrāveṇa bījaṃ ca pūrvavat ṣaḍguṇaṃ śanaiḥ
jārayed drāvitaṃ garte mūṣāyantre tu pūrvavat /
tatastu raṃjakaṃ bījaṃ jāryam asyaiva ṣaḍguṇam
tatastu pakvabījena saptaśṛṅkhalikākramāt /
sāraṇaṃ jāraṇaṃ kuryānmukhaṃ baddhvā tu bandhayet
anena koṭibhāgena caṃdrārkaṃ kāṃcanaṃ bhavet
{copper => gold}
guhyasūtaṃ suvarṇaṃ ca tulyamamlena mardayet /
yāvad golaṃ tu taṃ kṛtvā sāraṇāyāṃ tu madhyataḥ
dvayostulyaṃ tu bhūnāgasatvaṃ mūṣāgataṃ drutam /
tasmin satve tu taṃ ḍhālyaṃ sarvaṃ khoṭaṃ bhavettu tat
bhūnāgatailaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ puṭet /
yāvatsūtāvaśeṣaṃ syāttāvallaghupuṭaiḥ pacet
evaṃ punaḥ punaḥ kuryāt liptvā mūṣāgataṃ puṭam /
athavā biḍaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ puṭet
yāvatsūtāvaśeṣaṃ syāttāvallaghupuṭaiḥ pacet /
garbhadrāvaṇabījaṃ ca samaṃ tasyaiva sārayet
sāraṇāyantramadhye tu pūrvavajjārayettataḥ /
tato vyomādisatvāni tulyatulyāni tasya vai
māritāni pṛthagbhūyo jāritāni ca kārayet /
tatastu raṃjakaṃ bījaṃ sāritaṃ tasya jārayet
caturguṇaṃ yathā pūrvaṃ liptamūṣāgataṃ puṭet /
tatsāryaṃ pakvabījena yathā pūrvaṃ krameṇa vai
saptaśṛṅkhalikāyogānmukhaṃ baddhvātha bandhayet /
koṭibhāgena tenaiva tāmraṃ bhavati kāṃcanam
{candrārka => gold}
bhūnāgasatvasaṃtulyaṃ guhyasūtaṃ tu mardayet /
divyauṣadhīdravairmardyaṃ taptakhalve dinatrayam
tatsarvaṃ vajramūṣāyāṃ ruddhvā sandhiṃ viśoṣayet /
kārīṣāgnau divārātrau triśataṃ vā tuṣāgninā
svedayenmṛdupākena samuddhṛtyātha mardayet /
divyauṣadhīdravaireva taptakhalve dināvadhi
tato ruddhvā dhamed gāḍhaṃ khoṭaṃ bhavati tadrasaḥ /
guhyasūtaṃ punastulyaṃ dattvā tasmindinatrayam
mardayetsvedayettadvat kuryād bandhaṃ ca pūrvavat /
tulyena kāṃjikenaiva sārayeccātha tena vai /
vedhayecchatabhāgena caṃdrārkaṃ kāṃcanaṃ bhavet
{candrārka, copper, lead => gold}
raktavarṇaṃ tu vaikrāṃtaṃ suśuddhaṃ palamātrakam /
vyāghrīkaṃdodare pacyād dolāyāṃ hayamūtrakaiḥ
ardhayāmātsamuddhṛtya vyāghrīkaṃdadravaiḥ punaḥ /
bhāvayetsaptadhā gharme paścāttatsamakāṃcane
śuddhasūtaṃ palaikaṃ tu trayamekatra mardayet /
vyāghrīkaṃdadravaiścāśvamūtrairyāmacatuṣṭayam
tadgolaṃ haṇḍikāyantre yāmaṃ laghvagninā pacet /
uddhṛtya mardayedyāmaṃ pūrvadrāvaiḥ samūtrakaiḥ
śataṃ palaṃ svarṇapatre anenaiva tu lepayet /
ruddhvā laghupuṭaiḥ pacyādviṃśadvāraṃ punaḥ punaḥ
vyāghrīkaṃdadravaiścāśvamūtraiścaiva tu mardayet /
etatsvarṇaṃ sābhiṣiktaṃ satvavatsamukhe rase
cārayejjārayedevaṃ yāvacchataguṇaṃ śanaiḥ /
tadrasaṃ cāśvamūtreṇa vyāghrīkaṃdadraveṇa ca
bījairdivyauṣadhīnāṃ ca taptakhalve vimardayet /
tridinānte samuddhṛtya vajramūṣāndhitaṃ puṭet
divārātrau karīṣāgnau trirātraṃ ca tuṣāgninā /
evaṃ punaḥ punaḥ kuryānmardanaṃ puṭapācanam
saptadhā tatprayatnena tadraso mriyate dhruvam /
anenaivāyutāṃśena krāmaṇāntena vedhayet
caṃdrārkaṃ vā drutaṃ tāmraṃ nāgaṃ vā kāṃcanaṃ bhavet /
cāritaṃ pūrvasūtaṃ yanmāraṇena vinā tu tat
mārayet pakvabījāni tridhā taṃ jārayet kramāt /
pūrvavadbaṃdhanatvaṃ ca kṛtvā taṃ krāmaṇena vai
yojayellakṣabhāgena caṃdrārke drāvite tu tam /
svarṇaṃ bhavati rūpāḍhyaṃ śaṃbhunā parikīrtitam
{mercury:: koṭivedhin}
pītavarṇaṃ tu vaikrāṃtaṃ śuddhaṃ bhāvyaṃ dināvadhi /
vyāghrīdravāśvamūtrābhyāṃ vyāghrīkaṃdagataṃ pacet
dolāyaṃtre divārātraṃ samuddhṛtyātha cūrṇayet /
etaccūrṇaṃ palaikaṃ tu sūte daśaguṇe kṣipet
vyāghrīkaṃdadravaiścāśvamūtrairmardyaṃ dināvadhi /
anena lepayetsvarṇapatraṃ śatapalaṃ punaḥ
vajramūṣāgataṃ ruddhvā tridinaṃ tuṣavahninā /
svedayedvā divārātrau kārīṣāgnāvathoddharet
vyāghrīkaṃdāśvamūtrābhyāṃ mardyaṃ tadvatpuṭe pacet /
evaṃ śatapuṭaiḥ pakvam abhiṣiktaṃ ca kārayet
samukhe rasarājendre cāryametacca jārayet /
vyomasatvakrameṇaiva yāvat śataguṇaṃ śanaiḥ
mūṣāyantre 'thavā jāryaṃ yathā pūrvaṃ krameṇa vai /
tatrasthasya rasendrasya garbhadrāvaṇabījakam
pūrvavad drāvitaṃ garte kramājjāryaṃ caturguṇam /
tatrasthaṃ pakvabījena jārayetsaptaśṛṅkhalaiḥ
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā koṭivedhī bhaved rasaḥ
{copper => silver}
kṛṣṇavarṇaṃ tu vaikrāṃtaṃ vyāghrīkaṃdodare kṣipet /
aśvamūtrairdinaṃ svedyaṃ tadbhāgaikaṃ vicūrṇayet
śuddhasūtasya bhāgaikaṃ taptakhalve dināvadhi /
vyāghrīkaṃdadravaiścāśvamūtraiścaiva tu mardayet
tāraṃ dattvā ṣaḍaṃśena punastadvacca mardayet /
sarvatulyaṃ punaḥ sūtaṃ dattvā tatraiva mardayet
jātaṃ golaṃ samuddhṛtya nigalena tu lepayet /
vajramūṣāgataṃ ruddhvā tridinaṃ tuṣavahninā
svedayedvā divārātrau nirvāte kariṣāgninā /
uddhṛtya mardayeccātha bījairdivyauṣadhīdravaiḥ
tridinaṃ taptakhalve tu hayamūtreṇa saṃyutam /
pūrvavallepitaṃ ruddhvā tadvatpācyaṃ puṭena vai
anena kramayogena saptadhā pācayetpuṭaiḥ /
anena vedhayettāmraṃ drāvitaṃ śatamāṃśataḥ /
pūrvavat krāmaṇaṃ dattvā tāraṃ bhavati śobhanam
{copper => silver}
śvetavarṇaṃ tu vaikrāṃtaṃ suśuddhaṃ pūrvavat kramāt /
raktavaikrāṃtayogena tāraṃ tenaiva mārayet
tattāraṃ jārayet sūte tadvacchataguṇaiḥ śanaiḥ /
tadvanmāryaṃ puṭenaiva bhavedayutavedhakaḥ
tadvat vai tārabījena sāritaṃ jārayet kramāt /
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā lakṣavedhī bhavedrasaḥ
drute tāmre pradātavyaṃ tattāraṃ jāyate śubham
{silver => gold}
tāmravarṇaṃ tu vaikrāṃtaṃ śuddhahiṃgulasaṃyutam /
mardayedamlavargeṇa taptakhalve dinatrayam
anena svarṇapatrāṇi praliptāni puṭe pacet /
samuddhṛtya punarmardyamamlavargeṇa saṃyutam
pacetsaptapuṭairevaṃ tadbhasma palamātrakam /
śuddhasūtapalaikaṃ tu divyauṣadhīdravais tryaham
marditaṃ kārayed golaṃ nirmalena ca lepayet /
ruddhvā dinatrayaṃ svedyaṃ karīṣatuṣavahninā
tato divyauṣadhīdrāvairmarditaṃ nigalena ca /
ruddhvā liptvā dhamed gāḍhaṃ baṃdhamāyāti niścitam
anena śatamāṃśena tāraṃ bhavati kāṃcanam
{silver => gold}
raktavaikrāṃtasatvaṃ tu saha hemnā tu cūrṇayet /
dvaṃdvamelāpaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ dhamet
tatkhoṭaṃ vābhiṣiktaṃ tu samukhe jārayedrase /
abhrasatvaprakāreṇa jārayetpāradaṃ samam
tadrasaṃ pakvabījena sārayetpūrvavattridhā /
tadvacca jāraṇā kāryā mukhaṃ baddhvātha bandhayet
sahasrāṃśena tenaiva tāraṃ bhavati kāṃcanam
{silver, copper, lead => gold}
raktavaikrāṃtasatvaṃ ca śuddhasūtaṃ samaṃ samam /
mardyaṃ divyauṣadhīdrāvaistaptakhalve dinatrayam
tato nigalaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ puṭet /
karīṣāgnau divārātrau tridinaṃ ca tuṣāgninā
samuddhṛtya punarlepyaṃ tadgolaṃ nigalena ca /
mūṣānte lavaṇaṃ dattvā ruddhvā saṃdhiṃ viśoṣayet
punaśca lavaṇaṃ dattvā ruddhvā saṃdhiṃ viśoṣayet /
lepayet śaṃkhacūrṇena tāṃ mūṣāṃ sarvato'ṅgulam /
koṣṭhīyantre haṭhād dhāmyaṃ baddho bhavati tadrasaḥ
tāre tāmre bhujaṃge vā sahasrāṃśena vedhayet /
jāyate kanakaṃ divyaṃ devābharaṇamuttamam
{capalābhedāḥ}
raktā pītā sitā kṛṣṇā capalā tu caturvidhā /
vaikrāṃtasya prakāreṇa śodhyāḥ syū rasabandhakāḥ
{capalā:: vedha with ~}
lāṃgalī karavīrāgnigirikarṇī ca ṭaṃkaṇam /
sauvīrāñjanatulyāṃśaṃ nārīstanyena peṣayet
vajramūṣodaraṃ tena lepayetsarvato'ṅgulam /
capalā raktapītā vā bhāgamekaṃ vicūrṇayet
suvarṇabhāgāścatvāro dvibhāgaṃ śuddhapāradam /
divyauṣadhīdravairmardyaṃ sarvametaddinatrayam
pūrvamūṣāṃ nirudhyātha chāyāśuṣkaṃ dhameddhaṭhāt /
tatsarvaṃ jāyate khoṭaṃ śatāṃśena tu tena vai
suśuddhaṃ vedhayennāgaṃ bhaved guṃjānibhaṃ tu tat /
nāgenānena śulbaṃ tu śatāṃśenaiva vedhayet
aruṇābhaṃ bhavecchulbaṃ tena śulbena vedhayet /
śuddhatāraṃ śatāṃśena tattāraṃ kāṃcanaṃ bhavet
tadvacca jāraṇā kāryā mukhaṃ baddhvātha bandhayet /
sahasrāṃśena tenaiva tāraṃ bhavati kāṃcanam
suśuddhaṃ vedhayennāgaṃ bhavedguṃjānibhaṃ ca tat /
nāgenānena śulbaṃ tu śatāṃśenaiva vedhayet
{lead => copper => silver => gold}
ṣaḍbhāgaṃ capalācūrṇaṃ tāraṃ syātsaptabhāgakam /
bhāgāṣṭakaṃ suvarṇaṃ ca navabhāgaṃ ca pāradam
sarvaṃ divyauṣadhīdrāvairmardayeddivasatrayam /
tadgolaṃ nigalenaiva sarvato lepayed ghanam
lāṃgalī karavīrāgnigṛdhraviṣṭhā samaṃ samam /
peṣayenmātuliṃgāmlaistena mūṣāṃ pralepayet
tadruddhvā pūrvavadgolaṃ dhametkhoṭaṃ bhavettu tat /
tenaiva tu śatāṃśena nāge vedhaṃ pradāpayet
tena nāgena śulbaṃ ca śatāṃśenaiva vedhayet /
tāmreṇa vedhayettāraṃ pūrvavatkāṃcanaṃ bhavet
{silver => gold}
palaikaṃ śuddhasūtaṃ ca kācapātre vinikṣipet /
pūrvavajjāritaṃ gaṃdhaṃ kṣipettasminpalatrayam
jaṃbīrāṇāṃ dravaṃ dattvā gaṃdhatulyaṃ śanaiḥ pacet /
vālukābhāṇḍamadhye tu yāvajjīryati gaṃdhakam
pūrvasaṃskṛtadhānyābhraṃ palamekaṃ ca tatra vai /
kṣiptvā jaṃbīranīraṃ ca biḍaṃ dattvātha pācayet
jīrṇe yāvad bhavettattu hyamlaṃ tāvatkṣipanpacet /
tasminsvarṇaṃ palaikaṃ tu cūrṇitaṃ cābhiṣekitam
kṣipettasminviḍaṃ cātha deyaṃ jaṃbīrasaṃyutam /
pacejjīrṇaṃ bhavedyāvattatraiva mṛduvahninā
biḍamamlaṃ kṣipanneva jīrṇe coddhṛtya mardayet /
tridinaṃ taptakhalve tu divyauṣadhīdravairyutam
mūlamīśvaraliṅgyutthaṃ śigrumūlaṃ ca peṣayet /
vajramūṣāmanenaiva liptvā pūrvarasaṃ kṣipet
ruddhvā svedyaṃ karīṣāgnāvahorātrāt samuddharet /
pūrvavanmarditaṃ ruddhvā dhamed baddho bhavedrasaḥ
catuḥṣaṣṭitamāṃśena datte tāramanena vai /
vedhayejjārayed divyaṃ kāṃcanaṃ siddhasaṃmatam
{silver => gold}
śataniṣkaṃ śuddhasūtaṃ daśaniṣkaṃ tu gaṃdhakam /
kṣaṇaṃ kanyādravair mardyaṃ pātanāyaṃtragaṃ pacet
ūrdhvalagnaṃ samādāya gaṃdhakaṃ daśaniṣkakam /
dattvā mardyaṃ punastadvadyaṃtre pacyāt samuddharet
evaṃ punaḥ punaḥ kuryādekaviṃśativārakam /
gaurīyantre tu tatsūtaṃ kṣiptvā deyaṃ tu gaṃdhakam
bhāvitaṃ pūrvayogena viṃśatyaṃśena cūrṇitam /
ruddhvā laghupuṭe pacyājjīrṇe gaṃdhaṃ pradāpayet
evaṃ punaḥ punarjāryaṃ yathāśakti krameṇa vai /
jīrṇe śataguṇe gandhe śatavedhī bhavedrasaḥ
sahasraguṇite jīrṇe sahasrāṃśena vedhayet /
lakṣajīrṇe lakṣavedhī koṭivedhī bhavedrasaḥ
jīrṇe koṭiguṇe gandhe'pyevaṃ syāduttarottaram /
sārayet pakvabījena pūrvavajjārayet kramāt
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā tāre vedhaṃ pradāpayet /
jāyate kanakaṃ divyaṃ devābharaṇabhūṣaṇam
bhūsattvakaiḥ paramaguhyatamaiḥ sasūtair vaikrāntakaiḥ sacapalai rasagaṃdhakaiśca /
dṛṣṭvānubhūya sakalaṃ sukhasādhyayogaiḥ samyak suvarṇakaraṇaṃ gaditaṃ sudhīnām
Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0