Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasaratnākara · Chapter 3.16

3.16.1

RRĀ, 3, 16
yāsāṃ chedena raktaṃ pravahati satataṃ prāyaśo raktabhūmau /
saṃgrāhyā bhūlatāstā viṣaharadhanadaṃ pātayetteṣu sattvam /
tadyuktyā pāradendre carati yadi samaṃ sāraṇākarmayogairbaddho'yaṃ koṭivedhī samaravirajate yojayed bhāskare vā

3.16.2

{bhūnāgasattva (1)}
bhūlatā kāṃtapāṣāṇaṃ cūrṇaṃ kṛtvā samaṃ samam /
tatsatvamabhravad grāhyaṃ tatratyairauṣadhaiḥ saha

3.16.3

{bhūnāgasattva (2)}
sauvīraṃ kāṃtapāṣāṇaṃ tīkṣṇaṃ pāṣāṇacūrṇakam /
eteṣāṃ tulyabhūnāgacūrṇamekatra kalpayet

3.16.4

abhravad grāhayetsatvaṃ tatratyairauṣadhairdhaman

3.16.5

{bhūnāgasattva (3)}
kāṃtapāṣāṇasauvīracūrṇaṃ syādbhūlatāsamam /
abhravadgrāhayetsatvaṃ rasarājasya bandhakam

3.16.6

{bhūnāgasattva (4)}
sauvīrakāṃtatīkṣṇānāṃ cūrṇaṃ bhūnāgamṛtsamam /
dhāryaṃ bhāṇḍe kṣipettasmin sajīvā bhūlatā punaḥ

3.16.7

udakaiḥ secayennityaṃ yāvattadbhakṣayanti vai /
tatsattvam abhravatpiṇḍaṃ baddhvā satvaṃ samāharet

3.16.8

{bhūnāgasattva (5)}
kāṃtapāṣāṇacūrṇaṃ tu bhūlatācūrṇasaṃyutam /
ajāmūtrais trisaptāhaṃ bhāvayedātape khare /
tatpiṇḍaṃ dhārayetkoṣṭhyāṃ satvaṃ grāhyaṃ suśobhanam

3.16.9

{bhūnāgasattva (6)}
gomūtraṃ rajanī rājī lavaṇaṃ kalkayetsamam /
tena siñcyāttu bhūnāgaṃ khare gharme dravatyalam

3.16.10

kaṃkuṣṭhaṃ taddravaṃ tulyaṃ kṛtvā satvaṃ samāharet /
vyomavatkramayogena rasabandhakaraṃ bhavet

3.16.11

{bhūnāgasattva (7)}
gaṃdhakaṃ rasakaṃ cūrṇya bhūlatācūrṇatulyakam /
vajramūṣāndhitaṃ dhmātaṃ satvaṃ bhavati śobhanam

3.16.12

etatsatvaṃ vicūrṇyātha pūrvavaccābhiṣekitam

3.16.13

{bhūnāgataila}
dinaṃ bhūnāgasaṃtulyaṃ mardyaṃ sauvīramañjanam /
pañcamāhiṣasaṃmiśraṃ kṛtvātha vaṭakīkṛtam /
tasmātpātālayaṃtreṇa tailaṃ grāhyaṃ puṭena vai

3.16.14

{bhūnāgataila}
bhūlatāstu gavāṃ mūtraiḥ kṣālayettābhirāharet /
tailaṃ pātālayaṃtreṇa tattailaṃ jāraṇe hitam

3.16.15

{guhyasūta}
taptakhalve śuddhasūtaṃ jīvadbhūnāgasaṃyutam /
tridinaṃ mardayed gāḍhaṃ tatsamastaṃ samuddhṛtam

3.16.16

bhūnāgacūrṇayuktāyāṃ mūṣāyāṃ saṃniveśayet /
tadūrdhvaṃ bhūlatācūrṇaṃ dattvā ruddhvātha śoṣayet

3.16.17

gartāntargomayaṃ sārdhaṃ kṣiptvā mūṣāṃ niveśayet /
pādamātraṃ tu tāṃ garbhe karīṣaṃ tuṣavahninā

3.16.18

puṭe pacyāddinaikaṃ tu samuddhṛtyātha dāpayet /
ūrdhvādho bhūlatācūrṇaṃ dattvā tadvatpuṭe pacet

3.16.19

māsamātramidaṃ kuryādbhavedagnisaho rasaḥ /
jāyate mūrtibaddhasya rākṣaso vaḍavāmukham

3.16.20

grasate sarvalohāni satvāni vividhāni ca /
vajrādisarvalohāni dattāni ca mṛtāni ca /
guhyasūtamidaṃ khyātaṃ vakṣyate cāsya jāraṇam

3.16.21

{candrārka => gold}
asyaiva ṣoḍaśāṃśena dattvā bhūnāgasattvakam /
taptakhalve dinaṃ mardyaṃ tataḥ siddhaviḍānvitam

3.16.22

bhūnāgatailaliptāyāṃ mūṣāyāṃ tanniveśayet /
ruddhvā svedyaṃ karīṣāgnau jīrṇasatvaṃ ca pūrvavat

3.16.23

dattvā mardyaṃ taptakhalve viḍaṃ deyaṃ daśāṃśataḥ /
pūrvavalliptamūṣāyāṃ jārayetsvedanena vai

3.16.24

evaṃ satvaṃ samaṃ jāryaṃ pūrvavatkacchapena vā /
garbhadrāveṇa bījaṃ ca pūrvavat ṣaḍguṇaṃ śanaiḥ

3.16.25

jārayed drāvitaṃ garte mūṣāyantre tu pūrvavat /
tatastu raṃjakaṃ bījaṃ jāryam asyaiva ṣaḍguṇam

3.16.26

tatastu pakvabījena saptaśṛṅkhalikākramāt /
sāraṇaṃ jāraṇaṃ kuryānmukhaṃ baddhvā tu bandhayet

3.16.27

anena koṭibhāgena caṃdrārkaṃ kāṃcanaṃ bhavet

3.16.28

{copper => gold}
guhyasūtaṃ suvarṇaṃ ca tulyamamlena mardayet /
yāvad golaṃ tu taṃ kṛtvā sāraṇāyāṃ tu madhyataḥ

3.16.29

dvayostulyaṃ tu bhūnāgasatvaṃ mūṣāgataṃ drutam /
tasmin satve tu taṃ ḍhālyaṃ sarvaṃ khoṭaṃ bhavettu tat

3.16.30

bhūnāgatailaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ puṭet /
yāvatsūtāvaśeṣaṃ syāttāvallaghupuṭaiḥ pacet

3.16.31

evaṃ punaḥ punaḥ kuryāt liptvā mūṣāgataṃ puṭam /
athavā biḍaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ puṭet

3.16.32

yāvatsūtāvaśeṣaṃ syāttāvallaghupuṭaiḥ pacet /
garbhadrāvaṇabījaṃ ca samaṃ tasyaiva sārayet

3.16.33

sāraṇāyantramadhye tu pūrvavajjārayettataḥ /
tato vyomādisatvāni tulyatulyāni tasya vai

3.16.34

māritāni pṛthagbhūyo jāritāni ca kārayet /
tatastu raṃjakaṃ bījaṃ sāritaṃ tasya jārayet

3.16.35

caturguṇaṃ yathā pūrvaṃ liptamūṣāgataṃ puṭet /
tatsāryaṃ pakvabījena yathā pūrvaṃ krameṇa vai

3.16.36

saptaśṛṅkhalikāyogānmukhaṃ baddhvātha bandhayet /
koṭibhāgena tenaiva tāmraṃ bhavati kāṃcanam

3.16.37

{candrārka => gold}
bhūnāgasatvasaṃtulyaṃ guhyasūtaṃ tu mardayet /
divyauṣadhīdravairmardyaṃ taptakhalve dinatrayam

3.16.38

tatsarvaṃ vajramūṣāyāṃ ruddhvā sandhiṃ viśoṣayet /
kārīṣāgnau divārātrau triśataṃ vā tuṣāgninā

3.16.39

svedayenmṛdupākena samuddhṛtyātha mardayet /
divyauṣadhīdravaireva taptakhalve dināvadhi

3.16.40

tato ruddhvā dhamed gāḍhaṃ khoṭaṃ bhavati tadrasaḥ /
guhyasūtaṃ punastulyaṃ dattvā tasmindinatrayam

3.16.41

mardayetsvedayettadvat kuryād bandhaṃ ca pūrvavat /
tulyena kāṃjikenaiva sārayeccātha tena vai /
vedhayecchatabhāgena caṃdrārkaṃ kāṃcanaṃ bhavet

3.16.42

{candrārka, copper, lead => gold}
raktavarṇaṃ tu vaikrāṃtaṃ suśuddhaṃ palamātrakam /
vyāghrīkaṃdodare pacyād dolāyāṃ hayamūtrakaiḥ

3.16.43

ardhayāmātsamuddhṛtya vyāghrīkaṃdadravaiḥ punaḥ /
bhāvayetsaptadhā gharme paścāttatsamakāṃcane

3.16.44

śuddhasūtaṃ palaikaṃ tu trayamekatra mardayet /
vyāghrīkaṃdadravaiścāśvamūtrairyāmacatuṣṭayam

3.16.45

tadgolaṃ haṇḍikāyantre yāmaṃ laghvagninā pacet /
uddhṛtya mardayedyāmaṃ pūrvadrāvaiḥ samūtrakaiḥ

3.16.46

śataṃ palaṃ svarṇapatre anenaiva tu lepayet /
ruddhvā laghupuṭaiḥ pacyādviṃśadvāraṃ punaḥ punaḥ

3.16.47

vyāghrīkaṃdadravaiścāśvamūtraiścaiva tu mardayet /
etatsvarṇaṃ sābhiṣiktaṃ satvavatsamukhe rase

3.16.48

cārayejjārayedevaṃ yāvacchataguṇaṃ śanaiḥ /
tadrasaṃ cāśvamūtreṇa vyāghrīkaṃdadraveṇa ca

3.16.49

bījairdivyauṣadhīnāṃ ca taptakhalve vimardayet /
tridinānte samuddhṛtya vajramūṣāndhitaṃ puṭet

3.16.50

divārātrau karīṣāgnau trirātraṃ ca tuṣāgninā /
evaṃ punaḥ punaḥ kuryānmardanaṃ puṭapācanam

3.16.51

saptadhā tatprayatnena tadraso mriyate dhruvam /
anenaivāyutāṃśena krāmaṇāntena vedhayet

3.16.52

caṃdrārkaṃ vā drutaṃ tāmraṃ nāgaṃ vā kāṃcanaṃ bhavet /
cāritaṃ pūrvasūtaṃ yanmāraṇena vinā tu tat

3.16.53

mārayet pakvabījāni tridhā taṃ jārayet kramāt /
pūrvavadbaṃdhanatvaṃ ca kṛtvā taṃ krāmaṇena vai

3.16.54

yojayellakṣabhāgena caṃdrārke drāvite tu tam /
svarṇaṃ bhavati rūpāḍhyaṃ śaṃbhunā parikīrtitam

3.16.55

{mercury:: koṭivedhin}
pītavarṇaṃ tu vaikrāṃtaṃ śuddhaṃ bhāvyaṃ dināvadhi /
vyāghrīdravāśvamūtrābhyāṃ vyāghrīkaṃdagataṃ pacet

3.16.56

dolāyaṃtre divārātraṃ samuddhṛtyātha cūrṇayet /
etaccūrṇaṃ palaikaṃ tu sūte daśaguṇe kṣipet

3.16.57

vyāghrīkaṃdadravaiścāśvamūtrairmardyaṃ dināvadhi /
anena lepayetsvarṇapatraṃ śatapalaṃ punaḥ

3.16.58

vajramūṣāgataṃ ruddhvā tridinaṃ tuṣavahninā /
svedayedvā divārātrau kārīṣāgnāvathoddharet

3.16.59

vyāghrīkaṃdāśvamūtrābhyāṃ mardyaṃ tadvatpuṭe pacet /
evaṃ śatapuṭaiḥ pakvam abhiṣiktaṃ ca kārayet

3.16.60

samukhe rasarājendre cāryametacca jārayet /
vyomasatvakrameṇaiva yāvat śataguṇaṃ śanaiḥ

3.16.61

mūṣāyantre 'thavā jāryaṃ yathā pūrvaṃ krameṇa vai /
tatrasthasya rasendrasya garbhadrāvaṇabījakam

3.16.62

pūrvavad drāvitaṃ garte kramājjāryaṃ caturguṇam /
tatrasthaṃ pakvabījena jārayetsaptaśṛṅkhalaiḥ

3.16.63

mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā koṭivedhī bhaved rasaḥ

3.16.64

{copper => silver}
kṛṣṇavarṇaṃ tu vaikrāṃtaṃ vyāghrīkaṃdodare kṣipet /
aśvamūtrairdinaṃ svedyaṃ tadbhāgaikaṃ vicūrṇayet

3.16.65

śuddhasūtasya bhāgaikaṃ taptakhalve dināvadhi /
vyāghrīkaṃdadravaiścāśvamūtraiścaiva tu mardayet

3.16.66

tāraṃ dattvā ṣaḍaṃśena punastadvacca mardayet /
sarvatulyaṃ punaḥ sūtaṃ dattvā tatraiva mardayet

3.16.67

jātaṃ golaṃ samuddhṛtya nigalena tu lepayet /
vajramūṣāgataṃ ruddhvā tridinaṃ tuṣavahninā

3.16.68

svedayedvā divārātrau nirvāte kariṣāgninā /
uddhṛtya mardayeccātha bījairdivyauṣadhīdravaiḥ

3.16.69

tridinaṃ taptakhalve tu hayamūtreṇa saṃyutam /
pūrvavallepitaṃ ruddhvā tadvatpācyaṃ puṭena vai

3.16.70

anena kramayogena saptadhā pācayetpuṭaiḥ /
anena vedhayettāmraṃ drāvitaṃ śatamāṃśataḥ /
pūrvavat krāmaṇaṃ dattvā tāraṃ bhavati śobhanam

3.16.71

{copper => silver}
śvetavarṇaṃ tu vaikrāṃtaṃ suśuddhaṃ pūrvavat kramāt /
raktavaikrāṃtayogena tāraṃ tenaiva mārayet

3.16.72

tattāraṃ jārayet sūte tadvacchataguṇaiḥ śanaiḥ /
tadvanmāryaṃ puṭenaiva bhavedayutavedhakaḥ

3.16.73

tadvat vai tārabījena sāritaṃ jārayet kramāt /
mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā lakṣavedhī bhavedrasaḥ

3.16.74

drute tāmre pradātavyaṃ tattāraṃ jāyate śubham

3.16.75

{silver => gold}
tāmravarṇaṃ tu vaikrāṃtaṃ śuddhahiṃgulasaṃyutam /
mardayedamlavargeṇa taptakhalve dinatrayam

3.16.76

anena svarṇapatrāṇi praliptāni puṭe pacet /
samuddhṛtya punarmardyamamlavargeṇa saṃyutam

3.16.77

pacetsaptapuṭairevaṃ tadbhasma palamātrakam /
śuddhasūtapalaikaṃ tu divyauṣadhīdravais tryaham

3.16.78

marditaṃ kārayed golaṃ nirmalena ca lepayet /
ruddhvā dinatrayaṃ svedyaṃ karīṣatuṣavahninā

3.16.79

tato divyauṣadhīdrāvairmarditaṃ nigalena ca /
ruddhvā liptvā dhamed gāḍhaṃ baṃdhamāyāti niścitam

3.16.80

anena śatamāṃśena tāraṃ bhavati kāṃcanam

3.16.81

{silver => gold}
raktavaikrāṃtasatvaṃ tu saha hemnā tu cūrṇayet /
dvaṃdvamelāpaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ dhamet

3.16.82

tatkhoṭaṃ vābhiṣiktaṃ tu samukhe jārayedrase /
abhrasatvaprakāreṇa jārayetpāradaṃ samam

3.16.83

tadrasaṃ pakvabījena sārayetpūrvavattridhā /
tadvacca jāraṇā kāryā mukhaṃ baddhvātha bandhayet

3.16.84

sahasrāṃśena tenaiva tāraṃ bhavati kāṃcanam

3.16.85

{silver, copper, lead => gold}
raktavaikrāṃtasatvaṃ ca śuddhasūtaṃ samaṃ samam /
mardyaṃ divyauṣadhīdrāvaistaptakhalve dinatrayam

3.16.86

tato nigalaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ puṭet /
karīṣāgnau divārātrau tridinaṃ ca tuṣāgninā

3.16.87

samuddhṛtya punarlepyaṃ tadgolaṃ nigalena ca /
mūṣānte lavaṇaṃ dattvā ruddhvā saṃdhiṃ viśoṣayet

3.16.88

punaśca lavaṇaṃ dattvā ruddhvā saṃdhiṃ viśoṣayet /
lepayet śaṃkhacūrṇena tāṃ mūṣāṃ sarvato'ṅgulam /
koṣṭhīyantre haṭhād dhāmyaṃ baddho bhavati tadrasaḥ

3.16.89

tāre tāmre bhujaṃge vā sahasrāṃśena vedhayet /
jāyate kanakaṃ divyaṃ devābharaṇamuttamam

3.16.90

{capalābhedāḥ}
raktā pītā sitā kṛṣṇā capalā tu caturvidhā /
vaikrāṃtasya prakāreṇa śodhyāḥ syū rasabandhakāḥ

3.16.91

{capalā:: vedha with ~}
lāṃgalī karavīrāgnigirikarṇī ca ṭaṃkaṇam /
sauvīrāñjanatulyāṃśaṃ nārīstanyena peṣayet

3.16.92

vajramūṣodaraṃ tena lepayetsarvato'ṅgulam /
capalā raktapītā vā bhāgamekaṃ vicūrṇayet

3.16.93

suvarṇabhāgāścatvāro dvibhāgaṃ śuddhapāradam /
divyauṣadhīdravairmardyaṃ sarvametaddinatrayam

3.16.94

pūrvamūṣāṃ nirudhyātha chāyāśuṣkaṃ dhameddhaṭhāt /
tatsarvaṃ jāyate khoṭaṃ śatāṃśena tu tena vai

3.16.95

suśuddhaṃ vedhayennāgaṃ bhaved guṃjānibhaṃ tu tat /
nāgenānena śulbaṃ tu śatāṃśenaiva vedhayet

3.16.96

aruṇābhaṃ bhavecchulbaṃ tena śulbena vedhayet /
śuddhatāraṃ śatāṃśena tattāraṃ kāṃcanaṃ bhavet

3.16.97

tadvacca jāraṇā kāryā mukhaṃ baddhvātha bandhayet /
sahasrāṃśena tenaiva tāraṃ bhavati kāṃcanam

3.16.98

suśuddhaṃ vedhayennāgaṃ bhavedguṃjānibhaṃ ca tat /
nāgenānena śulbaṃ tu śatāṃśenaiva vedhayet

3.16.99

{lead => copper => silver => gold}
ṣaḍbhāgaṃ capalācūrṇaṃ tāraṃ syātsaptabhāgakam /
bhāgāṣṭakaṃ suvarṇaṃ ca navabhāgaṃ ca pāradam

3.16.100

sarvaṃ divyauṣadhīdrāvairmardayeddivasatrayam /
tadgolaṃ nigalenaiva sarvato lepayed ghanam

3.16.101

lāṃgalī karavīrāgnigṛdhraviṣṭhā samaṃ samam /
peṣayenmātuliṃgāmlaistena mūṣāṃ pralepayet

3.16.102

tadruddhvā pūrvavadgolaṃ dhametkhoṭaṃ bhavettu tat /
tenaiva tu śatāṃśena nāge vedhaṃ pradāpayet

3.16.103

tena nāgena śulbaṃ ca śatāṃśenaiva vedhayet /
tāmreṇa vedhayettāraṃ pūrvavatkāṃcanaṃ bhavet

3.16.104

{silver => gold}
palaikaṃ śuddhasūtaṃ ca kācapātre vinikṣipet /
pūrvavajjāritaṃ gaṃdhaṃ kṣipettasminpalatrayam

3.16.105

jaṃbīrāṇāṃ dravaṃ dattvā gaṃdhatulyaṃ śanaiḥ pacet /
vālukābhāṇḍamadhye tu yāvajjīryati gaṃdhakam

3.16.106

pūrvasaṃskṛtadhānyābhraṃ palamekaṃ ca tatra vai /
kṣiptvā jaṃbīranīraṃ ca biḍaṃ dattvātha pācayet

3.16.107

jīrṇe yāvad bhavettattu hyamlaṃ tāvatkṣipanpacet /
tasminsvarṇaṃ palaikaṃ tu cūrṇitaṃ cābhiṣekitam

3.16.108

kṣipettasminviḍaṃ cātha deyaṃ jaṃbīrasaṃyutam /
pacejjīrṇaṃ bhavedyāvattatraiva mṛduvahninā

3.16.109

biḍamamlaṃ kṣipanneva jīrṇe coddhṛtya mardayet /
tridinaṃ taptakhalve tu divyauṣadhīdravairyutam

3.16.110

mūlamīśvaraliṅgyutthaṃ śigrumūlaṃ ca peṣayet /
vajramūṣāmanenaiva liptvā pūrvarasaṃ kṣipet

3.16.111

ruddhvā svedyaṃ karīṣāgnāvahorātrāt samuddharet /
pūrvavanmarditaṃ ruddhvā dhamed baddho bhavedrasaḥ

3.16.112

catuḥṣaṣṭitamāṃśena datte tāramanena vai /
vedhayejjārayed divyaṃ kāṃcanaṃ siddhasaṃmatam

3.16.113

{silver => gold}
śataniṣkaṃ śuddhasūtaṃ daśaniṣkaṃ tu gaṃdhakam /
kṣaṇaṃ kanyādravair mardyaṃ pātanāyaṃtragaṃ pacet

3.16.114

ūrdhvalagnaṃ samādāya gaṃdhakaṃ daśaniṣkakam /
dattvā mardyaṃ punastadvadyaṃtre pacyāt samuddharet

3.16.115

evaṃ punaḥ punaḥ kuryādekaviṃśativārakam /
gaurīyantre tu tatsūtaṃ kṣiptvā deyaṃ tu gaṃdhakam

3.16.116

bhāvitaṃ pūrvayogena viṃśatyaṃśena cūrṇitam /
ruddhvā laghupuṭe pacyājjīrṇe gaṃdhaṃ pradāpayet

3.16.117

evaṃ punaḥ punarjāryaṃ yathāśakti krameṇa vai /
jīrṇe śataguṇe gandhe śatavedhī bhavedrasaḥ

3.16.118

sahasraguṇite jīrṇe sahasrāṃśena vedhayet /
lakṣajīrṇe lakṣavedhī koṭivedhī bhavedrasaḥ

3.16.119

jīrṇe koṭiguṇe gandhe'pyevaṃ syāduttarottaram /
sārayet pakvabījena pūrvavajjārayet kramāt

3.16.120

mukhaṃ baddhvā rasaṃ baddhvā tāre vedhaṃ pradāpayet /
jāyate kanakaṃ divyaṃ devābharaṇabhūṣaṇam

3.16.121

bhūsattvakaiḥ paramaguhyatamaiḥ sasūtair vaikrāntakaiḥ sacapalai rasagaṃdhakaiśca /
dṛṣṭvānubhūya sakalaṃ sukhasādhyayogaiḥ samyak suvarṇakaraṇaṃ gaditaṃ sudhīnām

Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc