Rasaratnākara · Chapter 3.11

RRĀ, 3, 11
{rasasya 18 saṃskārāḥ}
siddhaiḥ sūtavarasya karma vividhaṃ khyātaṃ vicitraiḥ kramaiḥ sādhyāsādhyavivekato hy anubhavan dṛṣṭvā samastaṃ mayā /
yuktyāṣṭādaśadhā viśeṣavidhinā svedādivedhāntakaṃ dakṣāṇāṃ sukhasādhyameva sukhadaṃ saṃtanyate sāmpratam

{18 saṃskāras}
svedanaṃ mardanaṃ mūrchotthāpanaṃ pātanaṃ tridhā /
nirodhanaṃ niyāmaśca dīpanaṃ cānuvāsanam

jāraṇaṃ cāraṇaṃ caiva garbhabāhyadrutis tathā /
rañjanaṃ sāraṇaṃ cānusāraṇā pratisāraṇā krāmaṇaṃ dehaloheṣu

{kāñjika:: production}
nānādhānyairyathāprāptais tuṣavarjair jalānvitaiḥ /
mṛdbhāṇḍaṃ pūritaṃ rakṣedyāvadamlatvamāpnuyāt

tanmadhye bhṛṅgarāṅmuṇḍī viṣṇukrāntā punarnavā /
mīnākṣī caiva sarpākṣī sahadevī śatāvarī

triphalā girikarṇī ca haṃsapādī ca citrakam /
samūlaṃ khaṇḍayitvā tu yathālābhaṃ niveśayet

pūrvāmlabhāṇḍamadhye tu dhānyāmlakamidaṃ bhavet /
{kāñjka:: use}
svedanādiṣu sarvatra rasarājasya yojayet /
{kāñjika:: substituted by āranāla}
atyamlam āranālaṃ vā tadabhāve niyojayet

{svedanam}
tryūṣaṇaṃ lavaṇaṃ rājī citrakaṃ triphalārdrakam /
mahābalā nāgabalā meghanādaḥ punarnavā

meṣaśṛṅgī citrakaṃ ca navasāraṃ samaṃ samam /
etat samastaṃ vyastaṃ vā pūrvāmlenaiva mardayet

tatkalkena limped vastre yāvad aṅgulamātrakam /
tanmadhye nikṣipetsūtaṃ baddhvā pacyāddinatrayam /
dolāyantre 'mlasaṃyukte svedito jāyate rasaḥ

{mardanam}
prakṣālya kāñjikaiḥ soṣṇais tamādāya vimardayet /
atyamlam āranālaṃ tattadabhāve niyojayet

gṛhadhūmeṣṭikācūrṇaṃ dagdhorṇā lavaṇaṃ guḍam /
rājikā triphalā kanyā citrakaṃ bṛhatī kaṇā

vandhyākarkoṭakī cātha vyastaṃ vātha samastakam /
kvāthayedāranālena tena mardyaṃ tryahaṃ rasam /
prakṣālya kāñjikenaiva samādāya vimūrchayet

{mūrchanam}
meṣaśṛṅgī kṛṣṇadhūrto balā śvetāparājitā

kanyāgnitriphalā caiva sarpākṣī sūraṇaṃ vacā /
gojihvā cāṅgulī nīlī muruṇḍī kṣīrakandakam

rājikā kākamācī ca ravikṣīraṃ ca kāñcanam /
vyastānāṃ vā samastānāṃ drāvaiścaiṣāṃ vimardayet

yāmaikaṃ rasarājaṃ ca mūṣāyāṃ saṃnirodhayet /
puṭaikena pacettaṃ tu bhūdhare vātha mardayet

sarvadrāvair yathāpūrvaṃ ruddhvā ruddhvā vipācayet /
ityevaṃ saptadhā kuryājjāyate mūrchito rasaḥ

{utthāpanam}
jalaiḥ soṣṇāranālair vā lolanādutthito bhavet /
athavā pātanāyantre pācanādutthito bhavet /
evamutthāpitaḥ sūtastridhā pātyaḥ krameṇa tu

{ūrdhvapātanam}
kākamācī jayā brāhmī cāṅgerī raktacitrakam /
aṅkolī rājavṛkṣaśca tilaparṇī kumārikā

maṇḍūkī citrakaṃ pāṭhā kākajaṅghā śatāvarī /
bhūpāṭalī devadālī nirguṇḍī girikarṇikā

śaṇapuṣpyārdrakaṃ śṛṅgī gojihvā kṣīrakandakam /
nīlī caiṣāṃ samastānāṃ vyastānāṃ ca dravairdinam

tāmrapādayutaṃ sūtaṃ mardayedamlakaiḥ saha /
tatpiṣṭaḥ pātayedyantre cordhvapātanake punaḥ

ādāya mardayettadvattāmracūrṇena saṃyutam /
pātayenmardayeccaiva tāmraṃ dattvā punaḥ punaḥ /
ityevaṃ saptadhā kuryānmardanaṃ pātanaṃ kramāt

ūrdhvalagnaṃ samādāya adhaḥpātena pātayet

{adhaḥpātanam}
triphalā rājikā śigrustryūṣaṃ lavaṇacitrakam /
sūtatulyaṃ tu tatsarvaṃ kāñjikair mardayeddinam

tena limped ūrdhvabhāṇḍaṃ pṛṣṭhe deyaṃ puṭaṃ laghu /
adhaḥpātanayantre tu pātitaṃ tu samuddharet

{tiryakpātanam}
triphalā rājikā śigrustryūṣaṃ lavaṇacitrakam /
dhānyābhrakaṃ rasaṃ sarvaṃ mardayedāranālakaiḥ

naṣṭapiṣṭaṃ tu tat pātyaṃ tiryagyantre dṛḍhāgninā

{nirodhanam}
lavaṇenāmbupiṣṭena haṇḍikāntargataṃ rasam /
ācchādyātha jalaṃ kiṃcit kṣiptvā śrāveṇa rodhayet /
ūrdhvaṃ laghupuṭaṃ deyaṃ labdhvāpyadho bhavedrasaḥ

{dīpanam}
trikṣāraṃ pañcalavaṇaṃ bhūkhagaṃ śigrumūlakam /
svarṇapuṣpī ca kāsīsaṃ maricaṃ rājikā madhu

kṣīrakando jayā kanyā vijayā girikarṇikā /
kākajaṅghā śoṇapuṣpī pātālagaruḍī kaṇā

vandhyākarkoṭakī vahnirvyastaṃ vātha samastakam /
peṣayedamlavargeṇa taddravairmardayedrasam

dinānte bandhayedvastre dolāyantre tryahaṃ pacet /
pūrvadrāvairghaṭe pūrṇe grāsārthī jāyate rasaḥ

{anuvāsanam}
dīpitaṃ rasarājaṃ tu jambīrarasasaṃyutam /
dinaikaṃ dhārayed gharme mṛtpātre vāsito bhavet

svedanādiśubhakarmasaṃskṛtaḥ saptakañcukavivarjito bhavet /
aṣṭamāṃśam avaśiṣyate tadā śuddhasūta iti kathyate budhaiḥ