રસરત્નાકર · અધ્યાય 3.11

ર્રા, 3, 11
{રસસ્ય 18 સંસ્કારાઃ}
સિદ્ધૈઃ સૂતવરસ્ય કર્મ વિવિધં ખ્યાતં વિચિત્રૈઃ ક્રમૈઃ સાધ્યાસાધ્યવિવેકતો હ્ય્ અનુભવન્ દૃષ્ટ્વા સમસ્તં મયા ।
યુક્ત્યાષ્ટાદશધા વિશેષવિધિના સ્વેદાદિવેધાન્તકં દક્ષાણાં સુખસાધ્યમેવ સુખદં સંતન્યતે સામ્પ્રતમ્

{18 સંસ્કારસ્}
સ્વેદનં મર્દનં મૂર્છોત્થાપનં પાતનં ત્રિધા ।
નિરોધનં નિયામશ્ચ દીપનં ચાનુવાસનમ્

જારણં ચારણં ચૈવ ગર્ભબાહ્યદ્રુતિસ્ તથા ।
રઞ્જનં સારણં ચાનુસારણા પ્રતિસારણા ક્રામણં દેહલોહેષુ

{કાઞ્જિક:: પ્રોદુચ્તિઓન્}
નાનાધાન્યૈર્યથાપ્રાપ્તૈસ્ તુષવર્જૈર્ જલાન્વિતૈઃ ।
મૃદ્ભાણ્ડં પૂરિતં રક્ષેદ્યાવદમ્લત્વમાપ્નુયાત્

તન્મધ્યે ભૃઙ્ગરાઙ્મુણ્ડી વિષ્ણુક્રાન્તા પુનર્નવા ।
મીનાક્ષી ચૈવ સર્પાક્ષી સહદેવી શતાવરી

ત્રિફલા ગિરિકર્ણી ચ હંસપાદી ચ ચિત્રકમ્ ।
સમૂલં ખણ્ડયિત્વા તુ યથાલાભં નિવેશયેત્

પૂર્વામ્લભાણ્ડમધ્યે તુ ધાન્યામ્લકમિદં ભવેત્ ।
{કાઞ્જ્ક:: ઉસે}
સ્વેદનાદિષુ સર્વત્ર રસરાજસ્ય યોજયેત્ ।
{કાઞ્જિક:: સુબ્સ્તિતુતેદ્ બ્ય્ આરનાલ}
અત્યમ્લમ્ આરનાલં વા તદભાવે નિયોજયેત્

{સ્વેદનમ્}
ત્ર્યૂષણં લવણં રાજી ચિત્રકં ત્રિફલાર્દ્રકમ્ ।
મહાબલા નાગબલા મેઘનાદઃ પુનર્નવા

મેષશૃઙ્ગી ચિત્રકં ચ નવસારં સમં સમમ્ ।
એતત્ સમસ્તં વ્યસ્તં વા પૂર્વામ્લેનૈવ મર્દયેત્

તત્કલ્કેન લિમ્પેદ્ વસ્ત્રે યાવદ્ અઙ્ગુલમાત્રકમ્ ।
તન્મધ્યે નિક્ષિપેત્સૂતં બદ્ધ્વા પચ્યાદ્દિનત્રયમ્ ।
દોલાયન્ત્રે ઽમ્લસંયુક્તે સ્વેદિતો જાયતે રસઃ

{મર્દનમ્}
પ્રક્ષાલ્ય કાઞ્જિકૈઃ સોષ્ણૈસ્ તમાદાય વિમર્દયેત્ ।
અત્યમ્લમ્ આરનાલં તત્તદભાવે નિયોજયેત્

ગૃહધૂમેષ્ટિકાચૂર્ણં દગ્ધોર્ણા લવણં ગુડમ્ ।
રાજિકા ત્રિફલા કન્યા ચિત્રકં બૃહતી કણા

વન્ધ્યાકર્કોટકી ચાથ વ્યસ્તં વાથ સમસ્તકમ્ ।
ક્વાથયેદારનાલેન તેન મર્દ્યં ત્ર્યહં રસમ્ ।
પ્રક્ષાલ્ય કાઞ્જિકેનૈવ સમાદાય વિમૂર્છયેત્

{મૂર્છનમ્}
મેષશૃઙ્ગી કૃષ્ણધૂર્તો બલા શ્વેતાપરાજિતા

કન્યાગ્નિત્રિફલા ચૈવ સર્પાક્ષી સૂરણં વચા ।
ગોજિહ્વા ચાઙ્ગુલી નીલી મુરુણ્ડી ક્ષીરકન્દકમ્

રાજિકા કાકમાચી ચ રવિક્ષીરં ચ કાઞ્ચનમ્ ।
વ્યસ્તાનાં વા સમસ્તાનાં દ્રાવૈશ્ચૈષાં વિમર્દયેત્

યામૈકં રસરાજં ચ મૂષાયાં સંનિરોધયેત્ ।
પુટૈકેન પચેત્તં તુ ભૂધરે વાથ મર્દયેત્

સર્વદ્રાવૈર્ યથાપૂર્વં રુદ્ધ્વા રુદ્ધ્વા વિપાચયેત્ ।
ઇત્યેવં સપ્તધા કુર્યાજ્જાયતે મૂર્છિતો રસઃ

{ઉત્થાપનમ્}
જલૈઃ સોષ્ણારનાલૈર્ વા લોલનાદુત્થિતો ભવેત્ ।
અથવા પાતનાયન્ત્રે પાચનાદુત્થિતો ભવેત્ ।
એવમુત્થાપિતઃ સૂતસ્ત્રિધા પાત્યઃ ક્રમેણ તુ

{ઊર્ધ્વપાતનમ્}
કાકમાચી જયા બ્રાહ્મી ચાઙ્ગેરી રક્તચિત્રકમ્ ।
અઙ્કોલી રાજવૃક્ષશ્ચ તિલપર્ણી કુમારિકા

મણ્ડૂકી ચિત્રકં પાઠા કાકજઙ્ઘા શતાવરી ।
ભૂપાટલી દેવદાલી નિર્ગુણ્ડી ગિરિકર્ણિકા

શણપુષ્પ્યાર્દ્રકં શૃઙ્ગી ગોજિહ્વા ક્ષીરકન્દકમ્ ।
નીલી ચૈષાં સમસ્તાનાં વ્યસ્તાનાં ચ દ્રવૈર્દિનમ્

તામ્રપાદયુતં સૂતં મર્દયેદમ્લકૈઃ સહ ।
તત્પિષ્ટઃ પાતયેદ્યન્ત્રે ચોર્ધ્વપાતનકે પુનઃ

આદાય મર્દયેત્તદ્વત્તામ્રચૂર્ણેન સંયુતમ્ ।
પાતયેન્મર્દયેચ્ચૈવ તામ્રં દત્ત્વા પુનઃ પુનઃ ।
ઇત્યેવં સપ્તધા કુર્યાન્મર્દનં પાતનં ક્રમાત્

ઊર્ધ્વલગ્નં સમાદાય અધઃપાતેન પાતયેત્

{અધઃપાતનમ્}
ત્રિફલા રાજિકા શિગ્રુસ્ત્ર્યૂષં લવણચિત્રકમ્ ।
સૂતતુલ્યં તુ તત્સર્વં કાઞ્જિકૈર્ મર્દયેદ્દિનમ્

તેન લિમ્પેદ્ ઊર્ધ્વભાણ્ડં પૃષ્ઠે દેયં પુટં લઘુ ।
અધઃપાતનયન્ત્રે તુ પાતિતં તુ સમુદ્ધરેત્

{તિર્યક્પાતનમ્}
ત્રિફલા રાજિકા શિગ્રુસ્ત્ર્યૂષં લવણચિત્રકમ્ ।
ધાન્યાભ્રકં રસં સર્વં મર્દયેદારનાલકૈઃ

નષ્ટપિષ્ટં તુ તત્ પાત્યં તિર્યગ્યન્ત્રે દૃઢાગ્નિના

{નિરોધનમ્}
લવણેનામ્બુપિષ્ટેન હણ્ડિકાન્તર્ગતં રસમ્ ।
આચ્છાદ્યાથ જલં કિંચિત્ ક્ષિપ્ત્વા શ્રાવેણ રોધયેત્ ।
ઊર્ધ્વં લઘુપુટં દેયં લબ્ધ્વાપ્યધો ભવેદ્રસઃ

{દીપનમ્}
ત્રિક્ષારં પઞ્ચલવણં ભૂખગં શિગ્રુમૂલકમ્ ।
સ્વર્ણપુષ્પી ચ કાસીસં મરિચં રાજિકા મધુ

ક્ષીરકન્દો જયા કન્યા વિજયા ગિરિકર્ણિકા ।
કાકજઙ્ઘા શોણપુષ્પી પાતાલગરુડી કણા

વન્ધ્યાકર્કોટકી વહ્નિર્વ્યસ્તં વાથ સમસ્તકમ્ ।
પેષયેદમ્લવર્ગેણ તદ્દ્રવૈર્મર્દયેદ્રસમ્

દિનાન્તે બન્ધયેદ્વસ્ત્રે દોલાયન્ત્રે ત્ર્યહં પચેત્ ।
પૂર્વદ્રાવૈર્ઘટે પૂર્ણે ગ્રાસાર્થી જાયતે રસઃ

{અનુવાસનમ્}
દીપિતં રસરાજં તુ જમ્બીરરસસંયુતમ્ ।
દિનૈકં ધારયેદ્ ઘર્મે મૃત્પાત્રે વાસિતો ભવેત્

સ્વેદનાદિશુભકર્મસંસ્કૃતઃ સપ્તકઞ્ચુકવિવર્જિતો ભવેત્ ।
અષ્ટમાંશમ્ અવશિષ્યતે તદા શુદ્ધસૂત ઇતિ કથ્યતે બુધૈઃ