Rasaratnākara · Chapter 3.10
RRĀ, 3, 10
lohair mahārasavarair viḍapakvabījaṃ kṛtvātha pāradavare vidhivacca jāryam /
yojyaṃ tathā sakalasāraṇakarmayoge tadvakṣyate vividhabījaviḍādhikāram
{pakvabīja (1)}
tāmraṃ samaṃ śuddhaṃ drāvitaṃ lepayetpunaḥ /
sāmlena tāpyakalkena dhametsvarṇāvaśeṣitam
evaṃ daśaguṇaṃ vāhyaṃ tāpyaṃ vā tutthasattvakam /
pakvabījamidaṃ khyātaṃ svarṇaśeṣaṃ samāharet
{pakvabīja}
nāgābhraṃ dvaṃdvitaṃ tulyaṃ svarṇe vāhyaṃ dviṣaḍguṇam /
pūrvavatsvarṇaśeṣaṃ tu grāhyaṃ syātpakvabījakam
{pakvabīja (3)}
svarṇaṃ pītābhrasattvaṃ ca tulyāṃśaṃ dvaṃdvitaṃ dhamet /
tāpyaṃ tālakavāpena svarṇaśeṣaṃ samāharet /
evaṃ daśaguṇaṃ sattvaṃ vāhyaṃ syātpakvabījakam
{pakvabīja (4)}
rasakābhrakayoḥ sattvaṃ tāmraṃ nāgaṃ kramottaram
cūrṇitaṃ dvaṃdvaliptāyāṃ mūṣāyāṃ cāndhitaṃ dhamet /
tatkhoṭaṃ mākṣikaṃ tuttham amlaiḥ piṣṭvā puṭe pacet
samuddhṛtya punaścāmlairmardyaṃ ruddhvā puṭe pacet /
evaṃ pañcapuṭaiḥ pakvaṃ drute svarṇe tu vāhayet /
dhameddaśaguṇaṃ yāvat tāvat syāt pakvabījakam
{bīja:: from lead}
lohasya kuṭyamānasya sutaptasya dalāni vai /
patanti tāni svīkṛtya khyāto'yaṃ lohaparpaṭaḥ
lohaparpaṭamākṣīkaṃ kaṃkuṣṭhaṃ vimalābhrakam /
mṛtaśulbaṃ śilāsūtaṃ daradārkasnuhīpayaḥ
etaiḥ samaṃ nāgacūrṇaṃ mardyaṃ ruddhvā puṭe pacet /
punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ yāvadvārāṃścaturdaśa
evaṃ śataguṇaṃ vāhyaṃ śuddhahemni dhaman dhaman /
tatsvarṇaṃ nāgabījaṃ syādgorocananibhaṃ bhavet
{bīja:: from lead:: pakva:: rañjana}
kharparasthe drute nāge brahmabījadalāni hi /
kṣiptvāgniṃ jvālayeccaṇḍaṃ brahmadaṇḍena cālayet
caturyāmāttu tad bhasma jātaṃ pātrātsamuddharet /
ruddhvā gajapuṭe pacyāt pādāṃśaṃ gaṃdhakaṃ punaḥ
dattvāmlamarditaṃ pacyādevaṃ vārāṃścaturdaśa /
raktavarṇaṃ bhavedbhasma tadbhāgaṃ kharpare kṣipet
bhāgatrayaṃ śilācūrṇaṃ pṛthakpātre vinikṣipet /
pañcāṅgaṃ vāsakācūrṇaṃ tvakcūrṇaṃ cārjunasya vai
śākakiṃśukakoraṇṭaśigrūṇāṃ puṣpamāharet /
nāginī nāgakanyā ca kumārī cāhimārakam
sarveṣāṃ pratibhāgaikaṃ śilāmadhye vinikṣipet /
sarvaṃ caturguṇair mūtraiśchāgajaiḥ kvāthamācaret
pūrvoktanāgabhūtaiśca kharparasthasya saṃkṣipet /
cālayetpācayeccullyāṃ yāvatsaptadināvadhi
yatnena mṛtanāgena vāpo deyo drutasya ca /
pakvabījasya vārāṃstrīn rañjitaṃ jāyate śubham
{lead:: mṛta:: alchem. use}
dalānāṃ caiva bījānāṃ piṣṭīstambhe viśeṣataḥ /
uccāṭe krāmaṇe yojyaṃ pūrvoktaṃ mṛtanāgakam
{bīja:: pakva:: rañjana}
mañjiṣṭhā brahmapuṣpaṃ ca puṣpaṃ ca karavīrakam
sarvāsāṃ vṛkṣajātīnāṃ raktapuṣpāṇi cāharet /
khādiraṃ devadāruṃ ca dviniśā raktacandanam
sarvaṃ lākṣārasaiḥ piṣṭvā kṣiptvā tailaṃ caturguṇam /
pacettailāvaśeṣaṃ tu tasmiṃstaile niṣecayet /
trisaptadhā pakvabījaṃ rañjate jāyate śubham
{bīja:: pakva, rañjita:: alchem. use}
garbhadrāvaiḥ prayoktavyaṃ tathā sarvatra sāraṇe /
samena jārayetsūtaṃ dviguṇena tu sārayet
triguṇena hyanenaiva kartavyaṃ pratisāraṇam /
sāritaṃ krāmaṇenaiva vedhakāle niyojayet
{bīja:: from silver}
vimalā tīkṣṇacūrṇaṃ ca sattvaṃ śvetābhrakasya ca /
rasakaṃ tāramākṣīkaṃ samabhāgaṃ vicūrṇayet
cūrṇāccaturguṇaṃ vaṅgaṃ dvaṃdvamelāpakaṃ dhamet /
mardayedamlayogena ruddhvā gajapuṭe pacet
evaṃ pañcapuṭaiḥ pakvaṃ tatastāre tu vāhayet /
dhamandaśaguṇaṃ yāvattattāraṃ tārabījakam
{bīja:: from silver}
tāpyena mārayed baṃgaṃ yathā tālena māritam /
tad dvātriṃśaguṇaṃ tāre vāhayettālavāpataḥ /
tāmrabījaṃ tu tacchreṣṭhaṃ sāraṇe rañjane hitam
{bīja:: from silver}
kuṭilaṃ vimalā tīkṣṇaṃ samaṃ cūrṇaṃ prakalpayet /
dhmātavyaṃ dvaṃdvaliptāyāṃ khoṭamamlena peṣitam
puṭitaṃ pañcavāraṃ tu tāre vāhyaṃ śanairdhamet /
yāvaddaśaguṇaṃ tattu tārabījaṃ bhavecchubham
{bīja:: from silver}
baṃgaṃ śvetābhrasattvaṃ ca tāramākṣikasattvakam /
dvaṃdvamūṣāgataṃ dhāmyaṃ tritayaṃ cūrṇitaṃ samam
vāhyaṃ daśaguṇaṃ tāre tāramākṣikavāpataḥ /
tattāraṃ jāyate bījaṃ sarvakāryakarakṣamam
{tārabījarañjana}
yathāprāptaiḥ śvetapuṣpair nānāvṛkṣasamudbhavaiḥ
rasaṃ caturguṇaṃ yojyaṃ kaṅguṇītailavāpataḥ /
pacettailāvaśeṣaṃ tu tasmiṃstaile niṣecayet
drāvitaṃ tārabījaṃ tu ekaviṃśativārakam /
rañjitaṃ jāyate tattu rasarājasya rañjakam
{sāraṇātaila}
jyotiṣmatīkarañjākṣakaṭutumbīsamudbhavam /
tailamekaṃ samādāya maṇḍūkavasayā samam
kūrmasūkarameṣāhijalūkāmatsyajāpi vā /
eteṣvekā vasā grāhyā pūrvatailaṃ samāharet
raktavargaṃ pītavargaṃ kāryaṃ kṣīraiścaturguṇaiḥ /
puṣpāṇāṃ raktapītānām ekaikānāṃ dravaṃ haret
etaddvaṃdvavibhāgaṃ syātpūrvakvāthacatuṣṭayam /
pāṭalīkākatuṇḍyutthaṃ mahārāṣṭrīdravaṃ tathā
pratyekaṃ bhāgamekaikaṃ pūrvatailavasāyutam /
yojyaṃ bhāgadvayaṃ tatra bhūlatāmalatāpyakam
dvandvamelāpayor ekaṃ tailāt ṣoḍaśakāṃśakam /
pratyekaṃ yojayettasmin sarvamekatra pācayet
grāhyaṃ tailāvaśeṣaṃ tu vastrapūtaṃ surakṣayet /
vikhyātaṃ sāraṇātailaṃ rasarājasya karmaṇi
{krāmaṇa:: substances for ~}
nāgaṃ vaṅgaṃ mṛtaṃ tulyamamlena ca vaṭīkṛtam /
krāmaṇārthe prayoktavyaṃ vedhakāle rasasya tu
{krāmaṇa:: substances for }
saurāṣṭrīṃ bhāvayed gharme gavāṃ pittaiḥ tridhātataḥ /
tatsattvaṃ somavad grāhyaṃ krāmakaṃ yojayedrase
{krāmaṇa:: substances for ~}
manaḥśilā viṣaṃ tāpyaṃ mahiṣīkarṇajaṃ malam /
kākaviṭ khararaktaṃ ca krāmaṇaṃ snukpayo'nvitam
{krāmaṇa:: substances for ~}
nararaktārkadugdhaṃ ca ṭaṃkaṇaṃ bhūlatā śilā /
samāṃśaṃ krāmakaṃ yojyaṃ vedhakāle rasasya tu
{krāmaṇasattva (5)}
indragopaṃ viṣaṃ kāṃtaṃ nararaktaṃ snuhīpayaḥ /
rasakaṃ daradaṃ tailaṃ sarvamekatra mardayet /
krāmakaṃ kṣepalepābhyāṃ vedhakāle niyojayet
{krāmaṇa:: substances for ~; vedha:: ~}
rasaṃ dhānyābhrakaṃ sattvaṃ kākaviṭ haritālakam /
nayanaṃ sahadevānāṃ bhūnāgaśca samaṃ samam
piṇḍitaṃ krāmaṇe siddhaṃ kṣepe lepe niyojayet
{krāmaṇasattva (7)}
kadalīkandasauvīraṃ kaṇṭakārīrasaplutam /
krāmaṇaṃ sarvadhātūnāṃ sarvadvaṃdveṣu melanam
krāmaṇena vinā sūto na krameddehalohayoḥ /
uktasthāneṣu yogeṣu tasmāt sarveṣu yojayet
{mahāviḍa}
dagdhaṃ śaṃkhaṃ ravikṣīrairbhāvitaṃ śatadhātape /
tataḥ pañcapuṭaiḥ pakvaṃ ruddhvā ruddhvātha saṃpuṭe
tatsamaṃ ṭaṃkaṇaṃ kṣiptvā hyamlavargeṇa bhāvayet /
rājāvartaṃ pravālaṃ ca daradaṃ gaṃdhakaṃ śilā
pañcānāṃ tu samaṃ cūrṇaṃ śaṅkhatulyaṃ niyojayet /
sarvaṃ tadamlavargeṇa mardayeddivasatrayam
ayaṃ mahāviḍaḥ khyātaḥ khoṭānāṃ jāraṇe hitaḥ /
mūṣālepaṃ tu sarvatra jāraṇe yojayetsadā
tatkṣaṇājjarate sūto vajrādīni na saṃśayaḥ
{viḍa (2)}
trikṣāraṃ pañcalavaṇaṃ navasāraṃ kaṭutrayam /
indragopaṃ ghanaṃ śigru sūraṇaṃ vanasūraṇam
bhāvayedamlavargeṇa tridinaṃ hyātape khare /
anena marditaḥ sūto bhakṣayed aṣṭalohakam
{viḍa (3)}
vyoṣaṃ gaṃdhakaṃ kāsīsaṃ svarṇapuṣpī suvarcalam /
sarjī ṭaṃkaṇaṃ sauvīraṃ saindhavaṃ śigrujairdravaiḥ /
daśāhaṃ bhāvayed gharme viḍo'yaṃ jāraṇe hitaḥ
{viḍa (4)}
dagdhaśaṅkhaṃ ravikṣīrairbhāvitaṃ śatadhātape /
tataḥ pañcapuṭaiḥ pakvaṃ jāraṇe viḍamuttamam
{viḍa (5)}
trikṣāraṃ pañcalavaṇam amlavetasasaṃyutam /
anena mardayetsūtamabhrasattvaṃ caratyalam
{viḍa (6)}
gomūtraṃ gaṃdhakaṃ gharme śatavāraṃ vibhāvayet /
śigrumūladravais tadvad dagdhaṃ śaṅkhaṃ vibhāvayet
etadgaṃdhakaśaṃkhābhyāṃ samāṃśaṃ viṣasaindhavam /
etairvimarditaṃ sūtaṃ grasate sarvalohakam
{vahnimukho viḍa (7)}
ṭaṃkaṇaṃ śatadhā bhāvyaṃ dravaiḥ pālāśavṛkṣajaiḥ /
viḍo vahnimukho nāma hitaḥ sarvasya jāraṇe
{viḍa (8)}
gaṃdhakaṃ navasāraṃ vā mukhaṃ kāṃtasya cātape /
śatadhā mūtravargeṇa bhāvitaṃ syād viḍaṃ pṛthak
{jvālāmukho viḍaḥ (9)}
trikṣāraṃ gaṃdhakaṃ tālaṃ bhūkhagaṃ navasārakam /
saiṃdhavaṃ ca samaṃ sarvaṃ mūtravargairdinaṃ pacet
jvālāmukho viḍo nāma hitaḥ sarvatra jāraṇe
{viḍa (10)}
gaṃdhakaṃ śatadhā bhāvyaṃ vanaśigruśiphādravaiḥ /
jambīrairnavasāraṃ vā bhāvitaṃ syādviḍaṃ pṛthak
{viḍa:: vaḍavānala}
vāsakairaṃḍakadalī devadālī punarnavā /
vāsāpālāśaniculaṃ tilaṃ kāñcanamokṣakam
etān samūlān ādāya nātiśuṣkān vikhaṇḍayet /
pañcāṅgaṃ mūlakaṃ dagdhvā tilakāṇḍaṃ ca tatsamam
etatkṣāraiḥ pūrvakalkaṃ mūtravargeṇa bhāvayet /
vastrapūtaṃ dravaṃ pacyāt mṛdvagnau lohapātrake
bāṣpāṇāṃ budbudānāṃ ca bahūnām udgamo yadā /
tadā kāsīsaṃ saurāṣṭrī kṣāratrayaṃ kaṭutrayam
gaṃdhakaṃ paṃcalavaṇaṃ navasāraṃ ca hiṃgulam /
eteṣāṃ nikṣipeccūrṇaṃ tasminpātre'tha cālayet
guḍapākaṃ samuttārya lohasaṃpuṭake kṣipet /
saptāhaṃ bhūmigarbhe'tha dhānyarāśau tathā punaḥ /
saptāhaṃ saṃsthitaḥ siddho viḍo'yaṃ vaḍavānalaḥ
{viḍa:: for sattvajāraṇa}
bhāvayenniculakṣāraṃ devadālīdaladravaiḥ /
ekaviṃśativāraṃ tu biḍo'yaṃ sattvajāraṇe
{viḍa:: tīvrānala}
devadālīśiphābījaṃ guṃjāsaiṃdhavaṭaṃkaṇam /
samāṃśaṃ niculakṣāramamlavargeṇa saptadhā
kośātakīdalarasairbhāvayeddinasaptakam /
tīvrānalo nāma biḍo vihito hemajāraṇe
{viḍa:: for jāraṇa of gold}
mūlakārdrakavahnīnāṃ kṣāraṃ gomūtralolitam /
vastrapūtaṃ dravaṃ grāhyaṃ gaṃdhakaṃ tena bhāvayet
śatavāraṃ khare gharme viḍo'yaṃ hemajāraṇe
{viḍa:: for jāraṇa of gold}
trikṣāraṃ paṃcalavaṇaṃ śaṅkhaṃ tālaṃ manaḥśilā /
dinaikamamlavargeṇa pakvaṃ syāddhemajāraṇe
{viḍa:: for jāraṇa of gold}
gaṃdhakaṃ navasāraṃ ca jambīrāmlena mardayet /
śatavāraṃ khare gharme biḍo'yaṃ hemajāraṇe
{viḍa:: for jāraṇa}
kanyāhayāridhattūradravairbhāvyaṃ tu gaṃdhakam /
śatadhā taṃ khare gharme viḍo'yaṃ sarvajāraṇe
anena grasate śīghraṃ śuktisaṃbhavasaṃpuṭe
{viḍa:: for improvement of grāsana}
saiṃdhavaṃ gaṃdhakaṃ tulyaṃ tāmravallīdravaiḥ plutam /
anena biḍayogena gaganaṃ grasate rasaḥ
{siddhaviḍa}
śilāgaṃdhakasindhūtthaṃ pratyekaṃ ca palaṃ palam /
palatrayaṃ ca bhūnāgaṃ sarvamekatra mardayet
śoṣayecca punardeyaṃ bhūnāgānāṃ palatrayam /
tadvanmardyaṃ punaḥ śoṣyaṃ pācayenmandavahninā
evam aṣṭaguṇaṃ dattvā mardyaṃ pācyaṃ vicūrṇayet /
ayaṃ siddhaviḍo yojyo jāraṇe hemakarmaṇi
samyak saṃskṛtagaṃdhakādyuparasaṃ sattvaṃ tato vyomajaṃ paścānmākṣikasattvahāṭakavaraṃ garbhadrutau drāvitam /
rāgai rañjitabījajālam akhilaṃ bāhyāṃ drutiṃ dvaṃdvitāṃ sūte sarvamidaṃ krameṇa vidhinā siddhairbiḍairjārayet
Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0