રસરત્નાકર · અધ્યાય 3.10

ર્રા, 3, 10
લોહૈર્ મહારસવરૈર્ વિડપક્વબીજં કૃત્વાથ પારદવરે વિધિવચ્ચ જાર્યમ્ ।
યોજ્યં તથા સકલસારણકર્મયોગે તદ્વક્ષ્યતે વિવિધબીજવિડાધિકારમ્

{પક્વબીજ (1)}
તામ્રં સમં શુદ્ધં દ્રાવિતં લેપયેત્પુનઃ ।
સામ્લેન તાપ્યકલ્કેન ધમેત્સ્વર્ણાવશેષિતમ્

એવં દશગુણં વાહ્યં તાપ્યં વા તુત્થસત્ત્વકમ્ ।
પક્વબીજમિદં ખ્યાતં સ્વર્ણશેષં સમાહરેત્

{પક્વબીજ}
નાગાભ્રં દ્વંદ્વિતં તુલ્યં સ્વર્ણે વાહ્યં દ્વિષડ્ગુણમ્ ।
પૂર્વવત્સ્વર્ણશેષં તુ ગ્રાહ્યં સ્યાત્પક્વબીજકમ્

{પક્વબીજ (3)}
સ્વર્ણં પીતાભ્રસત્ત્વં ચ તુલ્યાંશં દ્વંદ્વિતં ધમેત્ ।
તાપ્યં તાલકવાપેન સ્વર્ણશેષં સમાહરેત્ ।
એવં દશગુણં સત્ત્વં વાહ્યં સ્યાત્પક્વબીજકમ્

{પક્વબીજ (4)}
રસકાભ્રકયોઃ સત્ત્વં તામ્રં નાગં ક્રમોત્તરમ્

ચૂર્ણિતં દ્વંદ્વલિપ્તાયાં મૂષાયાં ચાન્ધિતં ધમેત્ ।
તત્ખોટં માક્ષિકં તુત્થમ્ અમ્લૈઃ પિષ્ટ્વા પુટે પચેત્

સમુદ્ધૃત્ય પુનશ્ચામ્લૈર્મર્દ્યં રુદ્ધ્વા પુટે પચેત્ ।
એવં પઞ્ચપુટૈઃ પક્વં દ્રુતે સ્વર્ણે તુ વાહયેત્ ।
ધમેદ્દશગુણં યાવત્ તાવત્ સ્યાત્ પક્વબીજકમ્

{બીજ:: fરોમ્ લેઅદ્}
લોહસ્ય કુટ્યમાનસ્ય સુતપ્તસ્ય દલાનિ વૈ ।
પતન્તિ તાનિ સ્વીકૃત્ય ખ્યાતોઽયં લોહપર્પટઃ

લોહપર્પટમાક્ષીકં કંકુષ્ઠં વિમલાભ્રકમ્ ।
મૃતશુલ્બં શિલાસૂતં દરદાર્કસ્નુહીપયઃ

એતૈઃ સમં નાગચૂર્ણં મર્દ્યં રુદ્ધ્વા પુટે પચેત્ ।
પુનર્મર્દ્યં પુનઃ પાચ્યં યાવદ્વારાંશ્ચતુર્દશ

એવં શતગુણં વાહ્યં શુદ્ધહેમ્નિ ધમન્ ધમન્ ।
તત્સ્વર્ણં નાગબીજં સ્યાદ્ગોરોચનનિભં ભવેત્

{બીજ:: fરોમ્ લેઅદ્:: પક્વ:: રઞ્જન}
ખર્પરસ્થે દ્રુતે નાગે બ્રહ્મબીજદલાનિ હિ ।
ક્ષિપ્ત્વાગ્નિં જ્વાલયેચ્ચણ્ડં બ્રહ્મદણ્ડેન ચાલયેત્

ચતુર્યામાત્તુ તદ્ ભસ્મ જાતં પાત્રાત્સમુદ્ધરેત્ ।
રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચ્યાત્ પાદાંશં ગંધકં પુનઃ

દત્ત્વામ્લમર્દિતં પચ્યાદેવં વારાંશ્ચતુર્દશ ।
રક્તવર્ણં ભવેદ્ભસ્મ તદ્ભાગં ખર્પરે ક્ષિપેત્

ભાગત્રયં શિલાચૂર્ણં પૃથક્પાત્રે વિનિક્ષિપેત્ ।
પઞ્ચાઙ્ગં વાસકાચૂર્ણં ત્વક્ચૂર્ણં ચાર્જુનસ્ય વૈ

શાકકિંશુકકોરણ્ટશિગ્રૂણાં પુષ્પમાહરેત્ ।
નાગિની નાગકન્યા ચ કુમારી ચાહિમારકમ્

સર્વેષાં પ્રતિભાગૈકં શિલામધ્યે વિનિક્ષિપેત્ ।
સર્વં ચતુર્ગુણૈર્ મૂત્રૈશ્છાગજૈઃ ક્વાથમાચરેત્

પૂર્વોક્તનાગભૂતૈશ્ચ ખર્પરસ્થસ્ય સંક્ષિપેત્ ।
ચાલયેત્પાચયેચ્ચુલ્લ્યાં યાવત્સપ્તદિનાવધિ

યત્નેન મૃતનાગેન વાપો દેયો દ્રુતસ્ય ચ ।
પક્વબીજસ્ય વારાંસ્ત્રીન્ રઞ્જિતં જાયતે શુભમ્

{લેઅદ્:: મૃત:: અલ્છેમ્. ઉસે}
દલાનાં ચૈવ બીજાનાં પિષ્ટીસ્તમ્ભે વિશેષતઃ ।
ઉચ્ચાટે ક્રામણે યોજ્યં પૂર્વોક્તં મૃતનાગકમ્

{બીજ:: પક્વ:: રઞ્જન}
મઞ્જિષ્ઠા બ્રહ્મપુષ્પં ચ પુષ્પં ચ કરવીરકમ્

સર્વાસાં વૃક્ષજાતીનાં રક્તપુષ્પાણિ ચાહરેત્ ।
ખાદિરં દેવદારું ચ દ્વિનિશા રક્તચન્દનમ્

સર્વં લાક્ષારસૈઃ પિષ્ટ્વા ક્ષિપ્ત્વા તૈલં ચતુર્ગુણમ્ ।
પચેત્તૈલાવશેષં તુ તસ્મિંસ્તૈલે નિષેચયેત્ ।
ત્રિસપ્તધા પક્વબીજં રઞ્જતે જાયતે શુભમ્

{બીજ:: પક્વ, રઞ્જિત:: અલ્છેમ્. ઉસે}
ગર્ભદ્રાવૈઃ પ્રયોક્તવ્યં તથા સર્વત્ર સારણે ।
સમેન જારયેત્સૂતં દ્વિગુણેન તુ સારયેત્

ત્રિગુણેન હ્યનેનૈવ કર્તવ્યં પ્રતિસારણમ્ ।
સારિતં ક્રામણેનૈવ વેધકાલે નિયોજયેત્

{બીજ:: fરોમ્ સિલ્વેર્}
વિમલા તીક્ષ્ણચૂર્ણં ચ સત્ત્વં શ્વેતાભ્રકસ્ય ચ ।
રસકં તારમાક્ષીકં સમભાગં વિચૂર્ણયેત્

ચૂર્ણાચ્ચતુર્ગુણં વઙ્ગં દ્વંદ્વમેલાપકં ધમેત્ ।
મર્દયેદમ્લયોગેન રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

એવં પઞ્ચપુટૈઃ પક્વં તતસ્તારે તુ વાહયેત્ ।
ધમન્દશગુણં યાવત્તત્તારં તારબીજકમ્

{બીજ:: fરોમ્ સિલ્વેર્}
તાપ્યેન મારયેદ્ બંગં યથા તાલેન મારિતમ્ ।
તદ્ દ્વાત્રિંશગુણં તારે વાહયેત્તાલવાપતઃ ।
તામ્રબીજં તુ તચ્છ્રેષ્ઠં સારણે રઞ્જને હિતમ્

{બીજ:: fરોમ્ સિલ્વેર્}
કુટિલં વિમલા તીક્ષ્ણં સમં ચૂર્ણં પ્રકલ્પયેત્ ।
ધ્માતવ્યં દ્વંદ્વલિપ્તાયાં ખોટમમ્લેન પેષિતમ્

પુટિતં પઞ્ચવારં તુ તારે વાહ્યં શનૈર્ધમેત્ ।
યાવદ્દશગુણં તત્તુ તારબીજં ભવેચ્છુભમ્

{બીજ:: fરોમ્ સિલ્વેર્}
બંગં શ્વેતાભ્રસત્ત્વં ચ તારમાક્ષિકસત્ત્વકમ્ ।
દ્વંદ્વમૂષાગતં ધામ્યં ત્રિતયં ચૂર્ણિતં સમમ્

વાહ્યં દશગુણં તારે તારમાક્ષિકવાપતઃ ।
તત્તારં જાયતે બીજં સર્વકાર્યકરક્ષમમ્

{તારબીજરઞ્જન}
યથાપ્રાપ્તૈઃ શ્વેતપુષ્પૈર્ નાનાવૃક્ષસમુદ્ભવૈઃ

રસં ચતુર્ગુણં યોજ્યં કઙ્ગુણીતૈલવાપતઃ ।
પચેત્તૈલાવશેષં તુ તસ્મિંસ્તૈલે નિષેચયેત્

દ્રાવિતં તારબીજં તુ એકવિંશતિવારકમ્ ।
રઞ્જિતં જાયતે તત્તુ રસરાજસ્ય રઞ્જકમ્

{સારણાતૈલ}
જ્યોતિષ્મતીકરઞ્જાક્ષકટુતુમ્બીસમુદ્ભવમ્ ।
તૈલમેકં સમાદાય મણ્ડૂકવસયા સમમ્

કૂર્મસૂકરમેષાહિજલૂકામત્સ્યજાપિ વા ।
એતેષ્વેકા વસા ગ્રાહ્યા પૂર્વતૈલં સમાહરેત્

રક્તવર્ગં પીતવર્ગં કાર્યં ક્ષીરૈશ્ચતુર્ગુણૈઃ ।
પુષ્પાણાં રક્તપીતાનામ્ એકૈકાનાં દ્રવં હરેત્

એતદ્દ્વંદ્વવિભાગં સ્યાત્પૂર્વક્વાથચતુષ્ટયમ્ ।
પાટલીકાકતુણ્ડ્યુત્થં મહારાષ્ટ્રીદ્રવં તથા

પ્રત્યેકં ભાગમેકૈકં પૂર્વતૈલવસાયુતમ્ ।
યોજ્યં ભાગદ્વયં તત્ર ભૂલતામલતાપ્યકમ્

દ્વન્દ્વમેલાપયોર્ એકં તૈલાત્ ષોડશકાંશકમ્ ।
પ્રત્યેકં યોજયેત્તસ્મિન્ સર્વમેકત્ર પાચયેત્

ગ્રાહ્યં તૈલાવશેષં તુ વસ્ત્રપૂતં સુરક્ષયેત્ ।
વિખ્યાતં સારણાતૈલં રસરાજસ્ય કર્મણિ

{ક્રામણ:: સુબ્સ્તન્ચેસ્ fઓર્ ~}
નાગં વઙ્ગં મૃતં તુલ્યમમ્લેન ચ વટીકૃતમ્ ।
ક્રામણાર્થે પ્રયોક્તવ્યં વેધકાલે રસસ્ય તુ

{ક્રામણ:: સુબ્સ્તન્ચેસ્ fઓર્ }
સૌરાષ્ટ્રીં ભાવયેદ્ ઘર્મે ગવાં પિત્તૈઃ ત્રિધાતતઃ ।
તત્સત્ત્વં સોમવદ્ ગ્રાહ્યં ક્રામકં યોજયેદ્રસે

{ક્રામણ:: સુબ્સ્તન્ચેસ્ fઓર્ ~}
મનઃશિલા વિષં તાપ્યં મહિષીકર્ણજં મલમ્ ।
કાકવિટ્ ખરરક્તં ચ ક્રામણં સ્નુક્પયોઽન્વિતમ્

{ક્રામણ:: સુબ્સ્તન્ચેસ્ fઓર્ ~}
નરરક્તાર્કદુગ્ધં ચ ટંકણં ભૂલતા શિલા ।
સમાંશં ક્રામકં યોજ્યં વેધકાલે રસસ્ય તુ

{ક્રામણસત્ત્વ (5)}
ઇન્દ્રગોપં વિષં કાંતં નરરક્તં સ્નુહીપયઃ ।
રસકં દરદં તૈલં સર્વમેકત્ર મર્દયેત્ ।
ક્રામકં ક્ષેપલેપાભ્યાં વેધકાલે નિયોજયેત્

{ક્રામણ:: સુબ્સ્તન્ચેસ્ fઓર્ ~; વેધ:: ~}
રસં ધાન્યાભ્રકં સત્ત્વં કાકવિટ્ હરિતાલકમ્ ।
નયનં સહદેવાનાં ભૂનાગશ્ચ સમં સમમ્

પિણ્ડિતં ક્રામણે સિદ્ધં ક્ષેપે લેપે નિયોજયેત્

{ક્રામણસત્ત્વ (7)}
કદલીકન્દસૌવીરં કણ્ટકારીરસપ્લુતમ્ ।
ક્રામણં સર્વધાતૂનાં સર્વદ્વંદ્વેષુ મેલનમ્

ક્રામણેન વિના સૂતો ન ક્રમેદ્દેહલોહયોઃ ।
ઉક્તસ્થાનેષુ યોગેષુ તસ્માત્ સર્વેષુ યોજયેત્

{મહાવિડ}
દગ્ધં શંખં રવિક્ષીરૈર્ભાવિતં શતધાતપે ।
તતઃ પઞ્ચપુટૈઃ પક્વં રુદ્ધ્વા રુદ્ધ્વાથ સંપુટે

તત્સમં ટંકણં ક્ષિપ્ત્વા હ્યમ્લવર્ગેણ ભાવયેત્ ।
રાજાવર્તં પ્રવાલં ચ દરદં ગંધકં શિલા

પઞ્ચાનાં તુ સમં ચૂર્ણં શઙ્ખતુલ્યં નિયોજયેત્ ।
સર્વં તદમ્લવર્ગેણ મર્દયેદ્દિવસત્રયમ્

અયં મહાવિડઃ ખ્યાતઃ ખોટાનાં જારણે હિતઃ ।
મૂષાલેપં તુ સર્વત્ર જારણે યોજયેત્સદા

તત્ક્ષણાજ્જરતે સૂતો વજ્રાદીનિ ન સંશયઃ

{વિડ (2)}
ત્રિક્ષારં પઞ્ચલવણં નવસારં કટુત્રયમ્ ।
ઇન્દ્રગોપં ઘનં શિગ્રુ સૂરણં વનસૂરણમ્

ભાવયેદમ્લવર્ગેણ ત્રિદિનં હ્યાતપે ખરે ।
અનેન મર્દિતઃ સૂતો ભક્ષયેદ્ અષ્ટલોહકમ્

{વિડ (3)}
વ્યોષં ગંધકં કાસીસં સ્વર્ણપુષ્પી સુવર્ચલમ્ ।
સર્જી ટંકણં સૌવીરં સૈન્ધવં શિગ્રુજૈર્દ્રવૈઃ ।
દશાહં ભાવયેદ્ ઘર્મે વિડોઽયં જારણે હિતઃ

{વિડ (4)}
દગ્ધશઙ્ખં રવિક્ષીરૈર્ભાવિતં શતધાતપે ।
તતઃ પઞ્ચપુટૈઃ પક્વં જારણે વિડમુત્તમમ્

{વિડ (5)}
ત્રિક્ષારં પઞ્ચલવણમ્ અમ્લવેતસસંયુતમ્ ।
અનેન મર્દયેત્સૂતમભ્રસત્ત્વં ચરત્યલમ્

{વિડ (6)}
ગોમૂત્રં ગંધકં ઘર્મે શતવારં વિભાવયેત્ ।
શિગ્રુમૂલદ્રવૈસ્ તદ્વદ્ દગ્ધં શઙ્ખં વિભાવયેત્

એતદ્ગંધકશંખાભ્યાં સમાંશં વિષસૈન્ધવમ્ ।
એતૈર્વિમર્દિતં સૂતં ગ્રસતે સર્વલોહકમ્

{વહ્નિમુખો વિડ (7)}
ટંકણં શતધા ભાવ્યં દ્રવૈઃ પાલાશવૃક્ષજૈઃ ।
વિડો વહ્નિમુખો નામ હિતઃ સર્વસ્ય જારણે

{વિડ (8)}
ગંધકં નવસારં વા મુખં કાંતસ્ય ચાતપે ।
શતધા મૂત્રવર્ગેણ ભાવિતં સ્યાદ્ વિડં પૃથક્

{જ્વાલામુખો વિડઃ (9)}
ત્રિક્ષારં ગંધકં તાલં ભૂખગં નવસારકમ્ ।
સૈંધવં ચ સમં સર્વં મૂત્રવર્ગૈર્દિનં પચેત્

જ્વાલામુખો વિડો નામ હિતઃ સર્વત્ર જારણે

{વિડ (10)}
ગંધકં શતધા ભાવ્યં વનશિગ્રુશિફાદ્રવૈઃ ।
જમ્બીરૈર્નવસારં વા ભાવિતં સ્યાદ્વિડં પૃથક્

{વિડ:: વડવાનલ}
વાસકૈરંડકદલી દેવદાલી પુનર્નવા ।
વાસાપાલાશનિચુલં તિલં કાઞ્ચનમોક્ષકમ્

એતાન્ સમૂલાન્ આદાય નાતિશુષ્કાન્ વિખણ્ડયેત્ ।
પઞ્ચાઙ્ગં મૂલકં દગ્ધ્વા તિલકાણ્ડં ચ તત્સમમ્

એતત્ક્ષારૈઃ પૂર્વકલ્કં મૂત્રવર્ગેણ ભાવયેત્ ।
વસ્ત્રપૂતં દ્રવં પચ્યાત્ મૃદ્વગ્નૌ લોહપાત્રકે

બાષ્પાણાં બુદ્બુદાનાં ચ બહૂનામ્ ઉદ્ગમો યદા ।
તદા કાસીસં સૌરાષ્ટ્રી ક્ષારત્રયં કટુત્રયમ્

ગંધકં પંચલવણં નવસારં ચ હિંગુલમ્ ।
એતેષાં નિક્ષિપેચ્ચૂર્ણં તસ્મિન્પાત્રેઽથ ચાલયેત્

ગુડપાકં સમુત્તાર્ય લોહસંપુટકે ક્ષિપેત્ ।
સપ્તાહં ભૂમિગર્ભેઽથ ધાન્યરાશૌ તથા પુનઃ ।
સપ્તાહં સંસ્થિતઃ સિદ્ધો વિડોઽયં વડવાનલઃ

{વિડ:: fઓર્ સત્ત્વજારણ}
ભાવયેન્નિચુલક્ષારં દેવદાલીદલદ્રવૈઃ ।
એકવિંશતિવારં તુ બિડોઽયં સત્ત્વજારણે

{વિડ:: તીવ્રાનલ}
દેવદાલીશિફાબીજં ગુંજાસૈંધવટંકણમ્ ।
સમાંશં નિચુલક્ષારમમ્લવર્ગેણ સપ્તધા

કોશાતકીદલરસૈર્ભાવયેદ્દિનસપ્તકમ્ ।
તીવ્રાનલો નામ બિડો વિહિતો હેમજારણે

{વિડ:: fઓર્ જારણ ઓf ગોલ્દ્}
મૂલકાર્દ્રકવહ્નીનાં ક્ષારં ગોમૂત્રલોલિતમ્ ।
વસ્ત્રપૂતં દ્રવં ગ્રાહ્યં ગંધકં તેન ભાવયેત્

શતવારં ખરે ઘર્મે વિડોઽયં હેમજારણે

{વિડ:: fઓર્ જારણ ઓf ગોલ્દ્}
ત્રિક્ષારં પંચલવણં શઙ્ખં તાલં મનઃશિલા ।
દિનૈકમમ્લવર્ગેણ પક્વં સ્યાદ્ધેમજારણે

{વિડ:: fઓર્ જારણ ઓf ગોલ્દ્}
ગંધકં નવસારં ચ જમ્બીરામ્લેન મર્દયેત્ ।
શતવારં ખરે ઘર્મે બિડોઽયં હેમજારણે

{વિડ:: fઓર્ જારણ}
કન્યાહયારિધત્તૂરદ્રવૈર્ભાવ્યં તુ ગંધકમ્ ।
શતધા તં ખરે ઘર્મે વિડોઽયં સર્વજારણે

અનેન ગ્રસતે શીઘ્રં શુક્તિસંભવસંપુટે

{વિડ:: fઓર્ ઇમ્પ્રોવેમેન્ત્ ઓf ગ્રાસન}
સૈંધવં ગંધકં તુલ્યં તામ્રવલ્લીદ્રવૈઃ પ્લુતમ્ ।
અનેન બિડયોગેન ગગનં ગ્રસતે રસઃ

{સિદ્ધવિડ}
શિલાગંધકસિન્ધૂત્થં પ્રત્યેકં ચ પલં પલમ્ ।
પલત્રયં ચ ભૂનાગં સર્વમેકત્ર મર્દયેત્

શોષયેચ્ચ પુનર્દેયં ભૂનાગાનાં પલત્રયમ્ ।
તદ્વન્મર્દ્યં પુનઃ શોષ્યં પાચયેન્મન્દવહ્નિના

એવમ્ અષ્ટગુણં દત્ત્વા મર્દ્યં પાચ્યં વિચૂર્ણયેત્ ।
અયં સિદ્ધવિડો યોજ્યો જારણે હેમકર્મણિ

સમ્યક્ સંસ્કૃતગંધકાદ્યુપરસં સત્ત્વં તતો વ્યોમજં પશ્ચાન્માક્ષિકસત્ત્વહાટકવરં ગર્ભદ્રુતૌ દ્રાવિતમ્ ।
રાગૈ રઞ્જિતબીજજાલમ્ અખિલં બાહ્યાં દ્રુતિં દ્વંદ્વિતાં સૂતે સર્વમિદં ક્રમેણ વિધિના સિદ્ધૈર્બિડૈર્જારયેત્