Rasaratnākara · Chapter 3.9
RRĀ, 3, 9
vajreṇa hemamilitena tu rañjitena sūtena hemamilitena surañjitena /
yogaiḥ susundarataraiḥ kanakādrikūṭaṃ kṛtvātha śakrapadahetumakhāṃśca kuryāt
{dvandvamelāpana}
ayaskāṃtamukhaṃ guṃjāṃ tayordviguṇagaṃdhakam /
strīstanyaiḥ peṣitaṃ lepyaṃ mūṣāyāṃ dvaṃdvamelakam
{dvandvamelana:: vajra}
gaṃdhaśaśadantāśca bhrāmakasya mukhaṃ tathā /
amlavetasaḥ śilādhātuḥ sarvaṃ tulyaṃ prapeṣayet
mūṣālepena tenaiva vajradvaṃdvaṃ milatyalam
{vajradvandvamelāpana (3)}
mahiṣīkarṇanetrotthamalaṃ cūrṇaṃ ca ṭaṃkaṇam /
strīstanyaṃ karkaṭāsthīni śilājatu samaṃ samam /
piṣṭvā mūṣāṃ pralepena vajradvandveṣu melakam
{vajradvandvamelāpana (4)}
bhramarāsthinṛkeśāṃśca ṭaṃkaṇaṃ kāṃtajaṃ mukham /
bālavatsapurīṣaṃ ca strīstanyena tu peṣayet /
tatkalkaliptamūṣāyāṃ vajradvaṃdvaṃ milatyalam
{vajrasūtamelāpana}
bhūnāgaṃ kāṃtapāṣāṇaṃ mākṣikaṃ ṭaṃkaṇaṃ madhu /
snukpayaḥkarkaṭāsthīni kācamarkapayaḥ samam
strīstanyaiḥ peṣitaṃ sarvaṃ mūṣālepaṃ tu kārayet /
tanmadhyasthaṃ vajrasūtaṃ haṭhāddhmāte milatyalam
{svarṇavajramelāpana (dvandakhoṭa)}
mṛtavajrasya catvāro bhāgā dvādaśahāṭakam /
nāgasya ca trayo bhāgāḥ ṣaṭ śuddhasya ca pāradāt
ekīkṛtya tu tanmardyaṃ dinamamlena kenacit /
taptakhalve tu tatkalkaṃ samuddhṛtya nirodhayet
mūṣāyāṃ dvandvaliptāyāṃ haṭhāddhmāte milatyalam
{svarṇavajramelāpana (2)}
kṣārairutpalasāriṇyā mṛtaṃ vajraṃ vibhāvayet /
dinaikaṃ śodhitaṃ piṣṭam ekaikāṃ kārayedvaṭīm
tribhāgaṃ pāradaṃ caiva bhāgāścatvāri hāṭakam /
amlena kārayetpiṣṭīṃ tadgarbhe tāṃ kṣipedvaṭīm
bhūrjapatreṇa tadbaddhvā dhānyarāśau vinikṣipet /
pakṣamātrātsamuddhṛtya pūrvamūṣāgataṃ dhamet
milatyeva na saṃdeho dhāmyamānaṃ punaḥ punaḥ
{svarṇavajramelāpana (dvandvakhoṭa, 2)}
mṛtavajrasya bhāgaikaṃ svarṇapatreṇa veṣṭayet /
samyak ṣoḍaśabhāgena mūṣāyāṃ pūrvavatkṣipet
svarṇatulyaṃ sitaṃ kācam athavā nṛkapālakam /
cūrṇayitvā kṣipettasyāṃ ruddhvā tīvrāgninā dhamet
samuddhṛtya punardeyaṃ kācaṃ vā nṛkapālakam /
liptvā mūṣāṃ dhamettadevaṃ mūṣāsu saptasu
hemnā milati tadvajram ityevaṃ melayetpunaḥ /
yāvanmilati pādāṃśaṃ suvarṇe mṛtavajrakam
{copper => gold}
dvibhāgaṃ dvaṃdvakhoṭasya tribhāgaṃ drutasūtakam /
mardayedamlayogena dinānte taṃ ca golakam
meṣaśṛṃgyāstu pañcāṅgaṃ strīstanyena tu peṣayet /
anena vedhayed golaṃ tadbahirnigalena ca
svedādimelanāntaṃ ca kārayeddhemapiṣṭivat /
meṣaśṛṃgībhavaiḥ kṣāraistatkhoṭaṃ mardayetkṣaṇam
mūṣāntarlepayettena tattulyaṃ hāṭakaṃ kṣipet /
yāvajjīrṇaṃ dhamettāvatpunaḥ svarṇaṃ ca dāpayet
jārayeddhamanenaiva dattvā viḍavaṭīṃ kramāt /
evaṃ viṃśaguṇaṃ yāvattāvatsvarṇaṃ ca jārayet
svarṇena tu samāvartya sāraṇātrayayogataḥ /
tenaiva vedhayecchulbaṃ sahasrāṃśena kāṃcanam /
jāyate divyarūpāḍhyaṃ jāṃbūnadasamaprabham
{sitasvarṇa => gold}
vajramūṣāgataṃ dhmātaṃ dvaṃdvakhoṭaṃ haṭhāgninā /
mākṣikāddhautasattvaṃ vā sattvaṃ vā mākṣikodbhavam
stokaṃ stokaṃ kṣipettasmindhmāte jīrṇe punaḥ punaḥ /
yāvattatkuṃkumābhaṃ syāttāvadvajraṃ samuddharet
lakṣāṃśena tu tenaiva sitahemaṃ tu vedhayet /
jāyate kanakaṃ divyaṃ devābharaṇamuttamam
{sitasvarṇa => gold}
vaikrāṃtaṃ mākṣikaṃ tutthaṃ rasakāñjanagairikam /
vimalā caiva vaiḍūryam eteṣvekaṃ palārdhakam
nāgabaṃgārkakeṣvekaṃ yathālābhaṃ palārdhakam /
dvaṃdvacūrṇaṃ tato ruddhvā vajramūṣāgataṃ dhamet
pūrvavad gaṃdhakāmlena mardyaṃ ruddhvā puṭe pacet /
caturdaśapuṭairevaṃ bālārkasadṛśaṃ bhavet
anena vajrakhoṭaṃ tu yathāpūrvaṃ tu rañjayet /
tadvadvadhyaṃ sitaṃ hema lakṣāṃśātkāṃcanaṃ bhavet
athavā dvaṃdvakhoṭaṃ tu sūkṣmacūrṇaṃ tu kārayet /
etatkhoṭaṃ śuddhacūrṇam aṃdhamūṣāgataṃ dhamet
āroṭarasatastulyaṃ jambīrairmardayet dinam /
vastre baddhvā dinaṃ svedyaṃ dolāyaṃtre sakāṃjike
savastraṃ pācayetpaścād gandhataile dināvadhi /
tato vastrātsamuddhṛtya nigaḍena tule pacet
svedādidhamanāntaṃ ca kārayeddhemapiṣṭivat /
tatkhoṭaṃ tu samuddhṛtya rañjayettan nigadyate
tīkṣṇaṃ śulbaṃ samaṃ cūrṇya aṃdhamūṣāgataṃ dhamet /
tatkhoṭaṃ palamekaṃ tu siddhacūrṇena saṃyutam
cūrṇaṃ ruddhvā dhamed gāḍhaṃ tatkhoṭaṃ mardayetpunaḥ /
pūrvavadgaṃdhakāmlena puṭāndadyāccaturdaśa
anena pūrvakhoṭaṃ tu mūṣāmadhye ca pūrvavat /
yāvatkuṃkumavarṇaṃ syāttāvadvāraṃ śanaiḥ śanaiḥ
svarṇena ca samāvartya sāraṇātrayasāritam /
anena lakṣabhāgena drutaṃ śulvaṃ tu vedhayet
jāyate kanakaṃ divyaṃ satyaṃ śaṃkarabhāṣitam
{mercury:: red bhasman}
karṣaikaṃ drutasūtasya hyaṣṭaguṃjaṃ tu hāṭakam /
caturguṃjaṃ mṛtaṃ vajraṃ haṃsapādyā dravairdinam
mardayettaptakhalve tu vajramūṣāndhitaṃ pacet /
bhūdharākhyapuṭaikena samuddhṛtyātha mardayet
haṃsapādyā dravairevaṃ taptakhalve dināvadhi /
pūrvavadbhūdhare pacyādevaṃ śatapuṭaiḥ pacet
raktavarṇaṃ bhaved bhasma sarvayogeṣu yojayet
{mercury:: jāraṇa:: of abhra}
dravairvartulapatrāyāḥ somavallyā dravaiśca vā /
dhānyābhraṃ saptadhā bhāvyaṃ tato jāraṇamārabhet
gostanākāramūṣāyāṃ sūtaṃ śuddhaṃ vinikṣipet /
pūrvābhraṃ ṣoḍaśāṃśaṃ ca mūṣāyāṃ caṇakadravaiḥ
vālukābhāṇḍamadhye tu cullyāṃ mṛdvagninā pacet /
abhrake caṇakadrāvaṃ jīrṇe jīrṇe kṣipetpunaḥ
ityevaṃ jārayettulyaṃ pārade gaganaṃ kramāt /
{abhra:: piṣṭī}
somavallīrasairyāmaṃ mardyaṃ dhānyābhrakaṃ tataḥ
ruddhvā vanotpalair dadyāt kramād evaṃ puṭatrayam /
saptadhā bhāvayed gharme somavallyā dravairdinam
śvetāyāḥ śarapuṅkhāyā mūlairgokṣīragharṣitaiḥ /
kalkitairmṛṇmayaṃ pātraṃ liptvā tatrābhrakaṃ kṣipet
tanmadhye nikṣipetsūtaṃ tatpṛṣṭhe cābhrakaṃ punaḥ /
somavallīdravaiḥ pūrvaṃ tatpātraṃ cātape khare
dhārayeccarate dīrghaṃ jāyate vyomapiṣṭikā /
{copper => gold; koṭivedha}
pūrvoktā gandhapiṣṭī yā stambhitā jāraṇaṃ vinā
tathā hyabhrakapiṣṭī ca abhrasattvaṃ tṛtīyakam /
caturthaṃ raktabhasmāpi pūrvaṃ vajreṇa yatkṛtam
catvāraḥ pratikarṣāṃśaṃ jāritaṃ pāradaṃ palam /
sarvametattaptakhalve haṃsapādyā dravairdinam
marditaṃ tatsamuddhṛtya pacetkacchapayaṃtrake /
yāvatsūtāvaśeṣaṃ tu tāvajjāryaṃ puṭena vai
asya sūtasya tulyāṃśaṃ vajradvaṃdvaṃ niyojayet /
dolāsvedena paktavyaṃ yāvad bhavati golakam
jārayetkacchape yaṃtre yāvatsūtāvaśeṣitam /
ityevaṃ ṣaḍguṇaṃ jāryaṃ vajradvaṃdvaṃ prayatnataḥ
tenaiva vajradvaṃdvena sārayetsāraṇātrayam /
anena koṭibhāgena drutaṃ śulbaṃ tu vedhayet /
jāyate kanakaṃ divyaṃ devābharaṇabhūṣaṇam
{candrārka => gold}
bhāgaikaṃ mṛtavajrasya śuddhasūtasya ṣoḍaśa /
mardayedamlavargeṇa taptakhalve dināvadhi
pakvabījasya patrāṇi tulyānyetena lepayet /
supakvabhānupatraistu liptapatrāṇi veṣṭayet
śarāvasaṃpuṭe ruddhvā nikhaneccullimadhyataḥ /
tridinaṃ jvālayettatra vahnimalpālpaśaḥ kramāt
tato nigaḍaliptāyāṃ mūṣāyāṃ tena rodhayet /
kārīṣavahninā pacyāt ahorātrātsamuddharet
madhunā mardayetkiṃcit tatastena śatāṃśataḥ /
liptvā candrārkapatrāṇi hyaṃdhamūṣāgataṃ dhamet /
svarṇaṃ bhavati rūpāḍhyaṃ satyaṃ śaṃkarabhāṣitam
{copper => gold}
mṛtavajrasya bhāgaikaṃ bhāgaikaṃ hāṭakasya ca /
tribhāgaṃ drutasūtasya sarvaṃ stanyena mardayet
tadgolaṃ bandhayedvastre gandhataile tryahaṃ pacet /
tatastulyena svarṇena samāvartaṃ tu kārayet
dattvā viḍavaṭīṃ caiva ekaviṃśativārakam /
ekaviṃśaguṇe jīrṇe sārayetsāraṇātrayam
sahasrāṃśena tenaiva śulbe vedhaṃ pradāpayet /
jāyate kanakaṃ divyaṃ devābharaṇabhūṣaṇam
{silver, copper => gold}
śuddhasūtaṃ mṛtaṃ vajraṃ haṃsapādyā dravaiḥ samam /
mardayettaptakhalve tu tridinānte samuddharet
bījair divyauṣadhānāṃ ca piṣṭvā mūṣāṃ pralepayet /
tatra pūrvarasaṃ kṣiptvā ruddhvā tat kariṣāgninā
samuddhṛtya punastasmin śuddhasūtaṃ samaṃ kṣipet /
haṃsapādyā dravairmardyaṃ pūrvavad divasatrayam
tadgolaṃ pūrvamūṣāyāṃ ruddhvā gajapuṭe pacet /
jāyate bhasma sūto'yaṃ sarvakarmasu yojayet
asya tulyaṃ śuddhasūtaṃ sūtapādaṃ ca ṭaṃkaṇam /
sarvamamlairdinaṃ mardyaṃ kṛtvā golaṃ samuddharet
raktakārpāsayorbījaṃ rājikā yavaciñcikā /
vandhyākarkoṭakī caiva piṣṭvā golaṃ pralepayet
ūrdhvādho lavaṇaṃ dattvā ruddhvā mūṣāṃ viśoṣayet /
kārīṣāgnau divārātrau pācayitvā samuddharet
pūrvakalkena tadgolaṃ kṣiptvā ruddhvātha pūrvavat /
puṭe pacyāddivārātrau evaṃ kuryācca saptadhā
tatastenaiva kalkena liptvā ruddhvātha śoṣayet /
samyaggajapuṭe pacyāttato mūṣāgataṃ dhamet
śatamāṃśena tenaiva candrārkau vedhayed drutam /
jāyate kanakaṃ divyaṃ devābharaṇabhūṣaṇam
{candrārka => gold}
athavā bhasmasūtaṃ tatkāryaṃ ṭaṃkaṇasaṃyutam /
aṃdhamūṣāgataṃ dhmātaṃ khoṭaṃ bhavati śobhanam
khoṭatulyaṃ śuddhahema sarvamekatra drāvayet /
candrārkaṃ vedhayettena pūrvavatkāṃcanaṃ bhavet
{śatavedhikalkaḥ - tāre tāmre}
vajrabhasma snuhīkṣīrairdinam ekaṃ vimardayet /
ruddhvā gajapuṭe pacyāt evaṃ śatapuṭaiḥ pacet
tattulyaṃ pāradaṃ śuddhaṃ kṣiptvā mardyaṃ dinatrayam /
devadālyā dravairevaṃ tadgolaṃ cāndhitaṃ puṭet
kārīṣāgnau divārātrau samuddhṛtyātha mardayet /
devadālyā dravais tryahaṃ tadvadruddhvā puṭe pacet
evaṃ daśapuṭaiḥ pācyaṃ vajratulyaṃ ca hāṭakam /
kṣiptvā kāṃcanakadrāvair mardayeddivasatrayam
pūrvavatpuṭapākena evaṃ daśapuṭaiḥ pacet /
svarṇatulyaṃ tatastīkṣṇaṃ cūrṇaṃ kṛtvā niyojayet
mardayettriphalādrāvais tatsarvaṃ divasatrayam /
puṭayetpūrvayogena evaṃ daśapuṭaiḥ pacet
tīkṣṇatulyaṃ mṛtaṃ nāgaṃ dattvā sarvaṃ vimardayet /
vāsāraktāśvamārotthadrāvaiḥ khalve dinatrayam
ruddhvā gajapuṭe pacyāt punarmardyaṃ ca pācayet /
evaṃ daśapuṭaiḥ pakvaṃ samuddhṛtyātha mardayet
amlavargeṇa tatsarvaṃ mardyaṃ yāmacatuṣṭayam /
ruddhvā gajapuṭe pacyāt punarmardyaṃ ca pācayet
evaṃ daśapuṭaiḥ pācyaṃ sindūrasadṛśaṃ bhavet /
anena śatamāṃśena candrārkaṃ vedhayed drutam
athavā madhunāktena candrārkau lepayettataḥ /
jāyate kanakaṃ divyaṃ puṭe datte na hīyate
athavā tārapatrāṇi madhunāktena lepayet /
catuḥṣaṣṭitamāṃśena divyaṃ bhavati kāṃcanam
{candrārka => gold (śatavedhikalkaḥ)}
catuḥṣaṣṭiguṇaṃ sūtaṃ bhāgaikaṃ mṛtavajrakam /
mardayedamlavargeṇa taptakhalve dinatrayam
bhāgatrayaṃ hemapatram anenaiva pralepayet /
ruddhvātha bhūdhare pacyātsamuddhṛtyātha mardayet
śuddhena sūtarājena triguṇena ca saṃyutam /
amlavargaistryahaṃ mardyaṃ ruddhvātha bhūdhare puṭet
punarmardyaṃ punaḥ pācyam ekaviṃśativārakam /
anena śatamāṃśena caṃdrārkaṃ madhunā saha
liptvā ruddhvā dhamed gāḍhaṃ divyaṃ bhavati kāñcanam
{silver => gold (ṣoḍaśavedhikalkaḥ)}
pūrvoktabhasmasūtena amlapiṣṭena lepayet /
caturguṇaṃ svarṇapatraṃ ruddhvā gajapuṭe pacet /
pādāṃśena punastasmin bhasmasūtaṃ niyojayet
mardayedamlavargeṇa tadvadruddhvā puṭe pacet /
evaṃ catuḥpuṭaiḥ pakvaṃ mriyate hāṭakaṃ śubham
tenaiva ṣoḍaśāṃśena drutaṃ tāraṃ tu vedhayet /
athavā patralepena divyaṃ bhavati kāṃcanam
{copper => gold; śatavedhikalkaḥ}
mṛtavajrasya bhāgaikaṃ śuddhasūtasya ṣoḍaśa /
devadālīśaṅkhapuṣpīrasair mardyaṃ dinatrayam
vajramūṣāgataṃ ruddhvā dinaikaṃ bhūdhare pacet /
samuddhṛtyātha taddrāvairdinaṃ mardyaṃ nirudhya ca
dinaikaṃ bhūdhare pacyāt tadvanmardyaṃ ca pācayet /
ityevaṃ saptadhā kuryājjāyate bhasmasūtakam
tadbhasmasūtakaṃ tulyaṃ vajramūṣāndhitaṃ dhamet /
tat khoṭaṃ jāyate divyaṃ rañjayettannigadyate
tīkṣṇaṃ śulbaṃ samaṃ cūrṇya aṃdhamūṣāgataṃ dhamet /
tat khoṭaṃ siddhacūrṇaṃ tu gaṃdhakāmlena mardayet
pūrvavatkramayogena puṭāndadyāccaturdaśa /
anena pūrvakhoṭaṃ tu drutaṃ vāpyaṃ punaḥ punaḥ
tadbhasma gaṃdhakaṃ tulyaṃ vajramūṣāndhitaṃ dhamet /
daśavāreṇa tat khoṭaṃ jāyate kuṃkumaprabham
svarṇena ca tridhā sāryaṃ śatavedhī bhavecca tat /
drutaśulbe pradātavyaṃ divyaṃ bhavati kāṃcanam
{tārāriṣṭa => gold (sahasravedhikalkaḥ)}
pūrvoktaṃ bhasmasūtaṃ tu palaikaṃ samapannagam /
kāṃtapātragataṃ mardyaṃ dinaikaṃ lohamuṣṭinā
mṛdvagninā tu tatpātre mardayetpācayecchanaiḥ /
yāvanmiśraṃ samuddhṛtya ruddhvā gajapuṭe pacet
mardyaṃ vāsārasaiḥ pacyādevaṃ vāracaturdaśa /
gopittena punarmardyaṃ deyaṃ puṭacaturdaśa
tattulyaṃ svarṇacūrṇaṃ ca dattvā pittena mardayet /
dinānte tatsamuddhṛtya krāmaṇena samāyutam
sahasrāṃśena tenaivaṃ tārāriṣṭaṃ tu vedhayet /
jāyate kanakaṃ divyaṃ devābharaṇamuttamam
nāgasthāne yadā baṃgaṃ pūrvavatkramayogataḥ /
tāracūrṇena saṃyuktaṃ śulbe vedhaṃ pradāpayet /
sahasrāṃśena tattāraṃ bhavetkuṃdendusannibham
{copper => gold}
drutasūtena vajreṇa vajraiḥ śuddharasena vā /
mṛtasūtena vajreṇa vajraiḥ śuddharasena vā
divyayogavaraiḥ khoṭaṃ pūrvaṃ nānāvidhaṃ tu yat /
proktaṃ tatkhoṭamekaṃ tu drāvayetpiṣṭikhoṭavat
drutaṃ tu pāradaṃ divyaṃ mṛtyudāridryanāśanam /
athāsya drutasūtasya jārayetpakvabījakam
krameṇa ṣaḍguṇaṃ yāvatkacchapākhye viḍānvite /
vakṣyamāṇaprakāreṇa vyomasattvaṃ yathā jaret
jāritaṃ tattridhā sāryaṃ pakvabījena vai kramāt /
anena koṭimāṃśena drutaśulbaṃ tu vedhayet
jāyate kanakaṃ divyaṃ devābharaṇabhūṣaṇam
{vajra:: drāvaṇa}
athāsya koṭivedhasya rasendrasyāparo vidhiḥ /
viṣṇukrāntā ca cakrāṅkā kaṇṭārī caiva ciñcikā
etāsāṃ dravamādāya mūṣālepaṃ tu kārayet /
tasyāṃ pūrvarasaṃ kṣiptvā dhamed drāvaṃ kṣipan kṣipan
vajraṃ tatraiva dātavyaṃ dravatyeva na saṃśayaḥ /
{mercury:: śabdavedhin}
tatastasmātsamuddhṛtya dolāyaṃtre tryahaṃ pacet
uddhṛtya viḍaliptāyāṃ mūṣāyāṃ prakaṭaṃ dhamet /
grasantyeva na saṃdehas tīvradhmātānalena ca
vajraṃ vā padmarāgaṃ vā jāryaṃ daśaguṇe rase /
kārayedvajrabījena śabdavedhī bhavedrasaḥ
{sapphire:: drāvaṇa}
athavā mārite tasmin jāraṇaṃ sārayetpunaḥ /
uccaṭā mīnanayanā sarpākṣī raktacitrakam
etāsāṃ nikṣiped drāvaṃ drute mūṣāgate rase /
indranīlaṃ kṣipettatra dravatyeva na saṃśayaḥ
{sapphire:: => khecarī}
pūrvavatsvedanenaiva viḍayogena jārayet /
ityevaṃ triguṇaṃ jāryam indranīlaṃ krameṇa tu
tadrasaṃ vaktramadhye tu yaḥ karoti narottamaḥ /
sa pūjyo devadevānāṃ khecaratvena modate
tasya mūtrapurīṣābhyāṃ sarvalohāni kāṃcanam /
jāyate divyarūpāḍhyaṃ satyaṃ śaṃkarabhāṣitam
ityevaṃ viṣṭikhoṭaṃ parirasam aparaṃ saṃkaraiḥ khoṭabaddhaṃ jātaṃ taddrāvitaṃ vai mṛtamatha vimalaṃ svarṇarāśiṃ karoti /
kiṃvā sā pakvabījaṃ grasati yadi druto jāyate koṭivedhī vajrābhraṃ ratnajātaṃ carati yadi rasaḥ khecaratvaṃ pradatte
Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0