Rasaratnākara · Chapter 1.8
RRĀ, 1, 8
{metals}
svarṇaṃ tāraṃ tāmraṃ nāgaṃ vaṅgaṃ kāntaṃ ca tīkṣṇakam /
muṇḍāntamaṣṭadhā lohaṃ kāṃsyāraṃ ghoṣakaṃ tridhā
{upalohāḥ}
upalauhāḥ samākhyātā maṇḍūrolauhakiṭṭakam /
ete dvādaśadhā śodhyā māryā drāvyāḥ puṭādiṣu
{metals:: śodhana}
taile takre gavāṃ mūtre hyāranāle kulatthake /
kramātprāptaṃ tathā taptaṃ drāve drāve tu saptadhā
svarṇādilohapatrāṇāṃ śuddhireṣā prakīrtitā /
{metals:: māraṇa}
hemnaḥ pādaṃ mṛtaṃ sūtaṃ piṣṭamamlena kenacit
patre liptvā puṭe pacyādaṣṭābhirmriyate dhruvam /
śuddhānāṃ sarvalauhānāṃ māraṇe rītirīdṛśī
{gold:: aśuddha:: medic. properties}
saukhyaṃ vīryaṃ balaṃ hanti nānārogaṃ karoti ca /
aśuddhaṃ svarṇaṃ sūtaṃ ca tasmācchuddhaṃ tu mārayet
{pañcamṛttikāḥ}
valmīkamṛttikādhūmagairikaṃ ceṣṭikāpuṭe /
{gold:: śodhana}
ityādyāḥ mṛttikāḥ pañca jambīrair āranālakaiḥ
piṣṭvā lepyaṃ svarṇapatraṃ śreṣṭhaṃ puṭena śudhyati /
{gold:: śodhana}
bhāvayenmātuluṅgāmlaistridinaṃ pañcamṛttikā
saindhavaṃ bhūmibhasmāpi svarṇaṃ śudhyati pūrvavat
{substances for māraṇa of metals}
nāgaiḥ suvarṇaṃ rajataṃ ca tāpyairgandhena tāmraṃ śilayā ca nāgam /
tālena vaṅgaṃ trividhaṃ ca lauhaṃ nārīpayo hanti ca hiṃgulena
{gold:: māraṇa}
mākṣikaṃ nāgacūrṇaṃ ca piṣṭamarkarasena tu /
hemapatraṃ puṭenaiva mriyate kṣaṇamātrataḥ
{gold:: māraṇa}
svarṇārdhaṃ pāradaṃ dattvā kuryādyatnena piṣṭikām /
dattvordhvādho nāgacūrṇaṃ puṭanānmriyate dhruvam
{gold:: māraṇa}
nāgacūrṇaṃ śilāṃ vajrīkṣīreṇa pariyasitam /
tenālipya suvarṇasya kalkaśca mriyate puṭāt
{gold:: māraṇa}
mṛtaṃ nāgaṃ snuhīkṣīrairathavāmlena kenacit /
piṣṭvā lepyaṃ suvarṇapatraṃ ruddhvā gajapuṭe pacet
ādāya peṣayedamlair mṛnnāgaṃ cāṣṭamāṃśakam /
baddhvā gajapuṭe pacyāt pūrvanāgayutaṃ yutam
evaṃ punaḥ punaḥ pacyādaṣṭadhā mriyate dhruvam /
{gold:: māraṇa:: niruttha}
śuddhasūtasamaṃ gandhaṃ mākṣikaṃ ca mahāmlakaiḥ
aṣṭābhiśca puṭairhemno mriyate pūrvavatkriyām /
śuddhasūtaṃ samaṃ svarṇaṃ khalve kuryācca golakam
adho vai gandhakaṃ dattvā sarvaṃ tulyaṃ nirudhya ca /
triṃśadvanopalairdeyaṃ puṭānyevaṃ caturdaśa
nirutthaṃ jāyate bhasma gandhaṃ deyaṃ puṭe puṭe /
{gold:: māraṇa:: niruttha}
svarṇasya dviguṇaṃ sūtaṃ yāmamamlena mardayet
adhaḥ ūrdhvaṃ mākṣikaṃ piṣṭvā mūṣāyāṃ svarṇatulyakam /
tatpṛṣṭhe marditaṃ hema tatpṛṣṭhe hemamākṣikam
deyaṃ svarṇaṃ samaṃ tacca pṛṣṭhe gandhaṃ ca tatsamam /
ṣaḍvāraṃ cūrṇitaṃ dattvā ruddhvā mūṣāṃ dhameddṛḍham
svabhāvaśītalaṃ grāhyaṃ tadbhasma bhāgapañcakam /
ṭaṃkaṇaṃ śvetakācaṃ ca bhāgaikaṃ ca prayojayet
tritayaṃ madhunājyena militaṃ golakīkṛtam /
dhānyābhrakasya bhāgaikam adhaścordhvaṃ ca dāpayet
nirudhya taddhamedgāḍhaṃ mūṣāyāṃ ghaṭikādvayam /
nirutthaṃ jāyate bhasma tattadyogeṣu yojayet
{gold:: māraṇa:: niruttha}
śuddhamākṣikaṃ bhāgaikaṃ bhāgaṃ cāvoṭamākṣikam /
tribhāgaṃ sūtakaṃ kṣiptvā trayamamlena mardayet
tadgolaṃ pātālayantre tadā yāmatrayaṃ pacet /
ityevaṃ mriyate svarṇaṃ nirutthaṃ nātra saṃśayaḥ
{gold:: māraṇa}
tathaiva ca rājavṛkṣabhallātaiṣṭaṃkaṇena ca /
liptvā svarṇasya patrāṇi ruddhvā gajapuṭe pacet
taiḥ dravaiśca punaḥ piṣṭvā mriyate saptadhā puṭe /
hemamārabhya tolaikaṃ māṣaikaṃ śuddhanāgakam
liptvā deyaṃ tu taṃ cūrṇaṃ tacchuddhairgandhamākṣikaiḥ /
amlena mardayedyāmaṃ ruddhvā laghupuṭe pacet
gandhaṃ punaḥ punardeyaṃ mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ /
{gold:: mṛta:: medic. properties}
suvarṇaṃ ca bhavecchītaṃ tiktaṃ snigdhaṃ himaṃ guru
buddhividyāsmṛtikaraṃ viṣahāri rasāyanam
{silver:: aśuddha:: medic. properties}
āyuḥ śukraṃ balaṃ hanti rogavegaṃ karoti ca /
aśuddhamamṛtaṃ tāraṃ śuddhaṃ māryamato budhaiḥ
{silver:: śodhana}
nāgena ṭaṅkaṇenaiva drāvitaṃ śuddhim ṛcchati /
{silver:: māraṇa}
mākṣikaṃ gandhakaṃ caivamarkakṣīreṇa mardayet
tena liptaṃ rūpyapatraṃ puṭena mriyate dhruvam /
{silver:: māraṇa}
tāraṃ trivāraṃ nikṣiptaṃ taile jyotiṣmatī bhavet
snukkṣīraiḥ peṣayettāmraṃ tārapatrāṇi lepayet /
ruddhvā gajapuṭe pacyāt pūrvoktaiḥ peṣayetpunaḥ
bhūdhātrī mākṣikaṃ tulyaṃ pippalī saindhavāmlakaiḥ /
liptvā tārasya patrāṇi ruddhvā saptapuṭe pacet
dravaiḥ punaḥ punaḥ piṣṭvā mriyate nātra saṃśayaḥ /
{silver:: māraṇa:: niruttha}
tārapatraistribhir bhāgair bhāgaikaṃ śuddhamākṣikam
mardyaṃ jambīrajairdrāvaistārapatrāṇi lepayet /
śoṣayedandhayet taṃ ca triṃśadvanyopalaiḥ pacet
caturdaśapuṭenaivaṃ nirutthaṃ mriyate dhruvam /
{silver:: māraṇa}
rūpyapatraṃ caturbhāgādbhāgaikaṃ mṛtavaṅgakam
athavā gandhatālena lepyaṃ jambīrapeṣitam /
ruddhvā triḥpuṭaiḥ pacyāt pañcaviṃśadvanopalaiḥ
mriyate nātra saṃdeho gandho deyaḥ puṭe puṭe /
{silver:: māraṇa}
rasagandhau samau kṛtvā kākatuṇḍasya mūlakam
mardayenmahiṣīkṣīraiḥ piṣṭvā taṃ kṣālayejjalaiḥ /
haridrāgolake kṣiptvā golaṃ hayapurīṣake
kṣiptvā dinaikaviṃśaṃ taṃ tadgolamuddharet punaḥ /
tatpiṣṭvā tārapatrāṇi lepyānyamlena kenacit
puṭair viṃśatibhirbhasma jāyate nātra saṃśayaḥ /
bhasmanā cāmlapiṣṭena melayettālakaṃ puṭaiḥ
jāyate tadvidhānena sarvarogāpahārakam
{copper:: aśuddha:: medic. properties}
apakvatāmram āyurghnaṃ kāntighnaṃ sarvadhātuhā /
bhrāntimūrcchābhramotkeśaṃ nānārukkuṣṭhaśūlakṛt
{copper:: śodhana}
snuhyarkakṣīralavaṇakāñjikais tāmrapatrakam liptvā /
pratāpyaṃ nirguṇḍīrasaiḥ siñcyātpunaḥ punaḥ
vāradvādaśadāhatvaṃ lepanāttāmrasiñcanāt /
khaṭikā lavaṇaṃ takrair āranālaiśca peṣayet
tena liptvā tāmrapatraṃ taptaṃ taptaṃ niṣecayet /
ṣaḍvāram amlapiṣṭena nirguṇḍyāstu viśuddhaye
{copper:: śodhana}
gomūtreṇa pacettāmrapatraṃ yāmaṃ dṛḍhāgninā /
śudhyate nātra sandeho māraṇaṃ kathyate'dhunā
{copper:: māraṇa}
gandhena tāmratulyena hyamlapiṣṭena lepayet /
kaṇṭakavedhīkṛtaṃ patraṃ siddhayitvā puṭe pacet
uddhṛtya cūrṇayet tasmin pādāṃśaṃ gandhakaṃ kṣipet /
jambīrairāranālairvā mṛgadūrvādravaistathā
piṣṭvā piṣṭvā pacettadvat sagandhaṃ ca catuṣpuṭe /
mātulaṅgarasaiḥ piṣṭvā puṭamekaṃ pradāpayet
anenaiva vidhānena tāmrabhasma bhaveddhruvam /
{copper:: māraṇa}
tāmrasya dviguṇaṃ sūtaṃ jambīrāmlena mardayet
sitaśarkarayāpyevaṃ puṭatraye mṛtaṃ bhavet /
{copper:: māraṇa}
pāṣāṇabhedīmatsyākṣīdravairdviguṇagandhakaiḥ
tāmrasya lepayetpatraṃ ruddhvā gajapuṭe pacet /
saptāṃśena punardagdhaṃ dattvā drāvaiśca peṣayet
evaṃ saptapuṭe pakvaṃ tāmrabhasma bhaveddhruvam /
{copper:: māraṇa}
tāmrasya hiṅgulaṃ sūtaṃ jambīrāmlena peṣayet
ādau mūṣāntare kṣiptvā dhattūrasya tu patrakam /
tatpṛṣṭhe tāmratulyaṃ tu gandhakaṃ cūrṇitaṃ kṣipet
tatpṛṣṭhe marditaṃ tāmraṃ pūrvatulyaṃ tu gandhakam /
ācchādya dhustūrapatre ruddhvā gajapuṭe pacet
svāṃgaśītaṃ tu taccūrṇaṃ bhasmībhavati niścitam /
{copper:: māraṇa}
kiṃcidgandhena cāmlena kṣālayettāmrapatrakam
tena gandhena sūtena tāmrapatraṃ pralepayet /
gandhena puṭitaṃ paścānmriyate nātra saṃśayaḥ
{copper:: māraṇa}
tāmradviguṇagandhena cāmlapiṣṭena tatpunaḥ /
kṣiptvā hyadho'rdhabhāgena deyā piṣṭāmlakairbudhaḥ
tatpiṇḍaṃ bhāṇḍagarbhe tu ruddhvā culyāṃ vipācayet /
yāmaikaṃ tīvrapākena bhasmībhavati niścitam
{copper:: māraṇa}
sūtamekaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaṃ kṛtvā vimarditam /
dvayostulyaṃ tāmrapatraṃ sthālyāṃ garbhe nidhāpayet
samyaglavaṇayantrasthaṃ pārśve bhasma nidhāpayet /
caturyāmaṃ paceccullyāṃ pātrapṛṣṭhe sagomayam
jalaṃ punaḥ punardeyaṃ svāṅgaśaityaṃ vicūrṇayet /
mriyate nātra saṃdehaḥ sarvarogeṣu yojayet
{copper:: māraṇa (śodhana?)}
nānāvidhaṃ mataṃ tāmraṃ śuddhyarthaṃ bhāgapañcakam /
bhāgaikaṃ śvetakācaṃ ca bhāgapañcaikaṭaṃkaṇam
mūṣāyāṃ militaṃ kṛtvā bhāgaikaṃ tāmrapatrakam /
ūrdhve dattvā niruddhyāya dhmātairgrāhyaṃ suśītalam
nirdoṣaṃ tu bhavettāmraṃ sarvarogaharaṃ bhavet /
{copper:: mṛta:: medic. application}
athavā māritaṃ tāmramamlenaikena mardayet
tadgolaṃ sūraṇasyāntar urdhvāruddhvā tu lepayet /
śuṣkaṃ gajapuṭe pacyāt sarvadoṣaharo bhavet
vāntiṃ bhrāntiṃ virekaṃ ca na karoti kadācana /
{copper:: mṛta:: medic. properties}
tāmraṃ tīkṣṇoṣṇamadhuraṃ kaṣāyaṃ śītalaṃ saram
kaphapittakṣayaṃ pāṇḍukuṣṭhaghnaṃ ca rasāyanam /
pariṇāmaśūlam arśāṃsi mandāgniṃ ca vināśayet
{tin, lead:: amṛta:: medic. properties}
pākahīnau nāgavaṃgau kuṣṭhagulmarujākarau /
mehapāṇḍūdaravātakaphamṛtyukarau kila
{lead:: śodhana}
nirguṇḍīmūlacūrṇena mārkadugdhena lepayet /
nāgapatraṃ tu taṃ śuṣkaṃ drāvayitvā niṣecayet
nirguṇḍīdravamadhye tu tataḥ patraṃ tu kārayet /
liptvā bhāvyaṃ punaḥ secyaṃ saptavāraṃ viśuddhaye
{lead:: śodhana}
niśā tumbarubījāni kokilākṣaṃ kuṭhārikām /
gaurīphalāmlikā caṇḍī kṣudrā brāhmī sajīrakam
yathālābhena bhasmaikaṃ vajrīkṣīreṇa bhāvayet /
tanmadhye bhāvitaṃ nāgaṃ śuddhaṃ sekaṃ tu saptadhā
{lead:: māraṇa:: niruttha}
aśvatthaciñcātvagbhasma nāgasya caturaṃśataḥ /
kṣiptvā cullyāṃ pacetpātre cālayellohacaṭṭake
yāvadbhasma bhaved etacca bhasma tulyaṃ manaḥśilām /
jambīrairāranālairvā piṣṭvā ruddhvā puṭe pacet
svāṃgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā viṃśatyaṃśaiḥ śilāmlakaiḥ /
evaṃ ṣaḍbhiḥ puṭe pāko nāgasyāpi nirutthitaḥ
{lead:: māraṇa}
athavā nāgapatrāṇi cūrṇaliptāni kharpare /
atyagnau pācayedyāmaṃ tadbhasma citrakadravaiḥ
bharjayellauhaje pātre cālyamarjunadaṇḍakaiḥ /
yāmaṣoḍaśaparyantaṃ dravaṃ deyaṃ punaḥ punaḥ
daṇḍena mardayetkvāthyam uddhṛtya citrakadravaiḥ /
golayitvā nirudhyātha ṣaṭpuṭe mārayellaghu
{lead:: māraṇa}
ciñcākṣamikṣubhallātabalāvajralatābhavaiḥ /
apāmārgārjunāśvatthabhasmabhir bharjayed dṛḍham
lohapātraṃ tu saptāhaṃ tulyaṃ bhasmāni cāśu ca /
daṇḍapalāśakenaiva mriyate nātra saṃśayaḥ
{lead:: māraṇa}
piṣṭvāgastiṃ ca bhūnāgaṃ liptvā pātraṃ viśoṣayet /
tadbhāṇḍe drāvayedyāmaṃ dṛḍhe bhāṇḍe vinikṣipet
vāsācirciṭayoḥ kṣāre vāsādale vighaṭṭayet /
yāmaikaṃ pācayeccullyāṃ samuddhṛtya vimiśrayet
taccūrṇaṃ tu śilātāpyairvāsakakṣārasaṃyutaiḥ /
tattulyaṃ pūrvanāgaṃ viṃśadekapuṭe pacet
dvipuṭaṃ circiṭākṣāraiḥ deyaṃ vāsārasaiḥ saha /
nāgaḥ sindūravarṇābho mriyate sarvakāryakṛt
{lead:: māraṇa}
kunaṭī mākṣikaṃ caiva samabhāgaṃ tu kārayet /
arkaparṇena tatpiṣṭvā sīsapatrāṇi mārayet
{lead:: mṛta:: medic. properties}
satiktamadhuro nāgo mṛto bhavati bhasmasāt /
āyuṣkīrtiṃ vīryavṛddhiṃ karoti sevanātsadā
{tin:: māraṇa}
mākṣikaṃ haritālaṃ ca palāśasvarasena ca /
kṛtakalkena saṃlipya vaṃgapatrāṇi mārayet
nāgavacchodhayed vaṅgaṃ tadvadaśvatthaciṃcayoḥ /
tadbhasma haritālaṃ ca tulyamamlena kenacit
palāśotthadravairvātha golayitvāndhayetpuṭe /
uddhṛtya daśamāṃśena tālena saha mardayet
pūrvadrāvaiḥ sahāloḍya ruddhvā gajapuṭe pacet /
evaṃ viṃśatpuṭe paktvā mṛtaṃ bhavati bhasmasāt
{tin:: māraṇa}
vaṅgapādena sūtena vaṅgapatrāṇi lepayet /
ciñcāvṛkṣasya saṃgṛhya cāntaśchannaṃ ca taṇḍulaiḥ
piṣṭvā tatpiṇḍamadhye tu vaṅgapatrāṇi lepayet /
śirīṣarajanīcūrṇaiḥ kumāryāḥ śubhagolakam
sūtaliptaṃ vaṅgapatraṃ golake samalepitam /
ruddhvā gajapuṭe pakvaṃ pūrvasaṃkhyā mṛto bhavet
{tin:: māraṇa}
akṣabhallātakaṃ toyaiḥ piṣṭvā tāni vilepayet /
tatastilakhalī madhye kṣiptvā ruddhvā puṭe pacet
gajākhye jāyate bhasma catvāriṃśativaṅgakam /
{tin:: mṛta:: medic. properties}
satiktalavaṇaṃ vaṅgaṃ pāṇḍughnaṃ krimimehajit
lekhinaṃ pittalaṃ kiṃcit sarvadehāmayāpaham
Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0