Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasaratnākara · Chapter 1.8

1.8.1

RRĀ, 1, 8
{metals}
svarṇaṃ tāraṃ tāmraṃ nāgaṃ vaṅgaṃ kāntaṃ ca tīkṣṇakam /
muṇḍāntamaṣṭadhā lohaṃ kāṃsyāraṃ ghoṣakaṃ tridhā

1.8.2

{upalohāḥ}
upalauhāḥ samākhyātā maṇḍūrolauhakiṭṭakam /
ete dvādaśadhā śodhyā māryā drāvyāḥ puṭādiṣu

1.8.3

{metals:: śodhana}
taile takre gavāṃ mūtre hyāranāle kulatthake /
kramātprāptaṃ tathā taptaṃ drāve drāve tu saptadhā

1.8.4

svarṇādilohapatrāṇāṃ śuddhireṣā prakīrtitā /
{metals:: māraṇa}
hemnaḥ pādaṃ mṛtaṃ sūtaṃ piṣṭamamlena kenacit

1.8.5

patre liptvā puṭe pacyādaṣṭābhirmriyate dhruvam /
śuddhānāṃ sarvalauhānāṃ māraṇe rītirīdṛśī

1.8.6

{gold:: aśuddha:: medic. properties}
saukhyaṃ vīryaṃ balaṃ hanti nānārogaṃ karoti ca /
aśuddhaṃ svarṇaṃ sūtaṃ ca tasmācchuddhaṃ tu mārayet

1.8.7

{pañcamṛttikāḥ}
valmīkamṛttikādhūmagairikaṃ ceṣṭikāpuṭe /
{gold:: śodhana}
ityādyāḥ mṛttikāḥ pañca jambīrair āranālakaiḥ

1.8.8

piṣṭvā lepyaṃ svarṇapatraṃ śreṣṭhaṃ puṭena śudhyati /
{gold:: śodhana}
bhāvayenmātuluṅgāmlaistridinaṃ pañcamṛttikā

1.8.9

saindhavaṃ bhūmibhasmāpi svarṇaṃ śudhyati pūrvavat

1.8.10

{substances for māraṇa of metals}
nāgaiḥ suvarṇaṃ rajataṃ ca tāpyairgandhena tāmraṃ śilayā ca nāgam /
tālena vaṅgaṃ trividhaṃ ca lauhaṃ nārīpayo hanti ca hiṃgulena

1.8.11

{gold:: māraṇa}
mākṣikaṃ nāgacūrṇaṃ ca piṣṭamarkarasena tu /
hemapatraṃ puṭenaiva mriyate kṣaṇamātrataḥ

1.8.12

{gold:: māraṇa}
svarṇārdhaṃ pāradaṃ dattvā kuryādyatnena piṣṭikām /
dattvordhvādho nāgacūrṇaṃ puṭanānmriyate dhruvam

1.8.13

{gold:: māraṇa}
nāgacūrṇaṃ śilāṃ vajrīkṣīreṇa pariyasitam /
tenālipya suvarṇasya kalkaśca mriyate puṭāt

1.8.14

{gold:: māraṇa}
mṛtaṃ nāgaṃ snuhīkṣīrairathavāmlena kenacit /
piṣṭvā lepyaṃ suvarṇapatraṃ ruddhvā gajapuṭe pacet

1.8.15

ādāya peṣayedamlair mṛnnāgaṃ cāṣṭamāṃśakam /
baddhvā gajapuṭe pacyāt pūrvanāgayutaṃ yutam

1.8.16

evaṃ punaḥ punaḥ pacyādaṣṭadhā mriyate dhruvam /
{gold:: māraṇa:: niruttha}
śuddhasūtasamaṃ gandhaṃ mākṣikaṃ ca mahāmlakaiḥ

1.8.17

aṣṭābhiśca puṭairhemno mriyate pūrvavatkriyām /
śuddhasūtaṃ samaṃ svarṇaṃ khalve kuryācca golakam

1.8.18

adho vai gandhakaṃ dattvā sarvaṃ tulyaṃ nirudhya ca /
triṃśadvanopalairdeyaṃ puṭānyevaṃ caturdaśa

1.8.19

nirutthaṃ jāyate bhasma gandhaṃ deyaṃ puṭe puṭe /
{gold:: māraṇa:: niruttha}
svarṇasya dviguṇaṃ sūtaṃ yāmamamlena mardayet

1.8.20

adhaḥ ūrdhvaṃ mākṣikaṃ piṣṭvā mūṣāyāṃ svarṇatulyakam /
tatpṛṣṭhe marditaṃ hema tatpṛṣṭhe hemamākṣikam

1.8.21

deyaṃ svarṇaṃ samaṃ tacca pṛṣṭhe gandhaṃ ca tatsamam /
ṣaḍvāraṃ cūrṇitaṃ dattvā ruddhvā mūṣāṃ dhameddṛḍham

1.8.22

svabhāvaśītalaṃ grāhyaṃ tadbhasma bhāgapañcakam /
ṭaṃkaṇaṃ śvetakācaṃ ca bhāgaikaṃ ca prayojayet

1.8.23

tritayaṃ madhunājyena militaṃ golakīkṛtam /
dhānyābhrakasya bhāgaikam adhaścordhvaṃ ca dāpayet

1.8.24

nirudhya taddhamedgāḍhaṃ mūṣāyāṃ ghaṭikādvayam /
nirutthaṃ jāyate bhasma tattadyogeṣu yojayet

1.8.25

{gold:: māraṇa:: niruttha}
śuddhamākṣikaṃ bhāgaikaṃ bhāgaṃ cāvoṭamākṣikam /
tribhāgaṃ sūtakaṃ kṣiptvā trayamamlena mardayet

1.8.26

tadgolaṃ pātālayantre tadā yāmatrayaṃ pacet /
ityevaṃ mriyate svarṇaṃ nirutthaṃ nātra saṃśayaḥ

1.8.27

{gold:: māraṇa}
tathaiva ca rājavṛkṣabhallātaiṣṭaṃkaṇena ca /
liptvā svarṇasya patrāṇi ruddhvā gajapuṭe pacet

1.8.28

taiḥ dravaiśca punaḥ piṣṭvā mriyate saptadhā puṭe /
hemamārabhya tolaikaṃ māṣaikaṃ śuddhanāgakam

1.8.29

liptvā deyaṃ tu taṃ cūrṇaṃ tacchuddhairgandhamākṣikaiḥ /
amlena mardayedyāmaṃ ruddhvā laghupuṭe pacet

1.8.30

gandhaṃ punaḥ punardeyaṃ mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ /
{gold:: mṛta:: medic. properties}
suvarṇaṃ ca bhavecchītaṃ tiktaṃ snigdhaṃ himaṃ guru

1.8.31

buddhividyāsmṛtikaraṃ viṣahāri rasāyanam

1.8.32

{silver:: aśuddha:: medic. properties}
āyuḥ śukraṃ balaṃ hanti rogavegaṃ karoti ca /
aśuddhamamṛtaṃ tāraṃ śuddhaṃ māryamato budhaiḥ

1.8.33

{silver:: śodhana}
nāgena ṭaṅkaṇenaiva drāvitaṃ śuddhim ṛcchati /
{silver:: māraṇa}
mākṣikaṃ gandhakaṃ caivamarkakṣīreṇa mardayet

1.8.34

tena liptaṃ rūpyapatraṃ puṭena mriyate dhruvam /
{silver:: māraṇa}
tāraṃ trivāraṃ nikṣiptaṃ taile jyotiṣmatī bhavet

1.8.35

snukkṣīraiḥ peṣayettāmraṃ tārapatrāṇi lepayet /
ruddhvā gajapuṭe pacyāt pūrvoktaiḥ peṣayetpunaḥ

1.8.36

bhūdhātrī mākṣikaṃ tulyaṃ pippalī saindhavāmlakaiḥ /
liptvā tārasya patrāṇi ruddhvā saptapuṭe pacet

1.8.37

dravaiḥ punaḥ punaḥ piṣṭvā mriyate nātra saṃśayaḥ /
{silver:: māraṇa:: niruttha}
tārapatraistribhir bhāgair bhāgaikaṃ śuddhamākṣikam

1.8.38

mardyaṃ jambīrajairdrāvaistārapatrāṇi lepayet /
śoṣayedandhayet taṃ ca triṃśadvanyopalaiḥ pacet

1.8.39

caturdaśapuṭenaivaṃ nirutthaṃ mriyate dhruvam /
{silver:: māraṇa}
rūpyapatraṃ caturbhāgādbhāgaikaṃ mṛtavaṅgakam

1.8.40

athavā gandhatālena lepyaṃ jambīrapeṣitam /
ruddhvā triḥpuṭaiḥ pacyāt pañcaviṃśadvanopalaiḥ

1.8.41

mriyate nātra saṃdeho gandho deyaḥ puṭe puṭe /
{silver:: māraṇa}
rasagandhau samau kṛtvā kākatuṇḍasya mūlakam

1.8.42

mardayenmahiṣīkṣīraiḥ piṣṭvā taṃ kṣālayejjalaiḥ /
haridrāgolake kṣiptvā golaṃ hayapurīṣake

1.8.43

kṣiptvā dinaikaviṃśaṃ taṃ tadgolamuddharet punaḥ /
tatpiṣṭvā tārapatrāṇi lepyānyamlena kenacit

1.8.44

puṭair viṃśatibhirbhasma jāyate nātra saṃśayaḥ /
bhasmanā cāmlapiṣṭena melayettālakaṃ puṭaiḥ

1.8.45

jāyate tadvidhānena sarvarogāpahārakam

1.8.46

{copper:: aśuddha:: medic. properties}
apakvatāmram āyurghnaṃ kāntighnaṃ sarvadhātuhā /
bhrāntimūrcchābhramotkeśaṃ nānārukkuṣṭhaśūlakṛt

1.8.47

{copper:: śodhana}
snuhyarkakṣīralavaṇakāñjikais tāmrapatrakam liptvā /
pratāpyaṃ nirguṇḍīrasaiḥ siñcyātpunaḥ punaḥ

1.8.48

vāradvādaśadāhatvaṃ lepanāttāmrasiñcanāt /
khaṭikā lavaṇaṃ takrair āranālaiśca peṣayet

1.8.49

tena liptvā tāmrapatraṃ taptaṃ taptaṃ niṣecayet /
ṣaḍvāram amlapiṣṭena nirguṇḍyāstu viśuddhaye

1.8.50

{copper:: śodhana}
gomūtreṇa pacettāmrapatraṃ yāmaṃ dṛḍhāgninā /
śudhyate nātra sandeho māraṇaṃ kathyate'dhunā

1.8.51

{copper:: māraṇa}
gandhena tāmratulyena hyamlapiṣṭena lepayet /
kaṇṭakavedhīkṛtaṃ patraṃ siddhayitvā puṭe pacet

1.8.52

uddhṛtya cūrṇayet tasmin pādāṃśaṃ gandhakaṃ kṣipet /
jambīrairāranālairvā mṛgadūrvādravaistathā

1.8.53

piṣṭvā piṣṭvā pacettadvat sagandhaṃ ca catuṣpuṭe /
mātulaṅgarasaiḥ piṣṭvā puṭamekaṃ pradāpayet

1.8.54

anenaiva vidhānena tāmrabhasma bhaveddhruvam /
{copper:: māraṇa}
tāmrasya dviguṇaṃ sūtaṃ jambīrāmlena mardayet

1.8.55

sitaśarkarayāpyevaṃ puṭatraye mṛtaṃ bhavet /
{copper:: māraṇa}
pāṣāṇabhedīmatsyākṣīdravairdviguṇagandhakaiḥ

1.8.56

tāmrasya lepayetpatraṃ ruddhvā gajapuṭe pacet /
saptāṃśena punardagdhaṃ dattvā drāvaiśca peṣayet

1.8.57

evaṃ saptapuṭe pakvaṃ tāmrabhasma bhaveddhruvam /
{copper:: māraṇa}
tāmrasya hiṅgulaṃ sūtaṃ jambīrāmlena peṣayet

1.8.58

ādau mūṣāntare kṣiptvā dhattūrasya tu patrakam /
tatpṛṣṭhe tāmratulyaṃ tu gandhakaṃ cūrṇitaṃ kṣipet

1.8.59

tatpṛṣṭhe marditaṃ tāmraṃ pūrvatulyaṃ tu gandhakam /
ācchādya dhustūrapatre ruddhvā gajapuṭe pacet

1.8.60

svāṃgaśītaṃ tu taccūrṇaṃ bhasmībhavati niścitam /
{copper:: māraṇa}
kiṃcidgandhena cāmlena kṣālayettāmrapatrakam

1.8.61

tena gandhena sūtena tāmrapatraṃ pralepayet /
gandhena puṭitaṃ paścānmriyate nātra saṃśayaḥ

1.8.62

{copper:: māraṇa}
tāmradviguṇagandhena cāmlapiṣṭena tatpunaḥ /
kṣiptvā hyadho'rdhabhāgena deyā piṣṭāmlakairbudhaḥ

1.8.63

tatpiṇḍaṃ bhāṇḍagarbhe tu ruddhvā culyāṃ vipācayet /
yāmaikaṃ tīvrapākena bhasmībhavati niścitam

1.8.64

{copper:: māraṇa}
sūtamekaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaṃ kṛtvā vimarditam /
dvayostulyaṃ tāmrapatraṃ sthālyāṃ garbhe nidhāpayet

1.8.65

samyaglavaṇayantrasthaṃ pārśve bhasma nidhāpayet /
caturyāmaṃ paceccullyāṃ pātrapṛṣṭhe sagomayam

1.8.66

jalaṃ punaḥ punardeyaṃ svāṅgaśaityaṃ vicūrṇayet /
mriyate nātra saṃdehaḥ sarvarogeṣu yojayet

1.8.67

{copper:: māraṇa (śodhana?)}
nānāvidhaṃ mataṃ tāmraṃ śuddhyarthaṃ bhāgapañcakam /
bhāgaikaṃ śvetakācaṃ ca bhāgapañcaikaṭaṃkaṇam

1.8.68

mūṣāyāṃ militaṃ kṛtvā bhāgaikaṃ tāmrapatrakam /
ūrdhve dattvā niruddhyāya dhmātairgrāhyaṃ suśītalam

1.8.69

nirdoṣaṃ tu bhavettāmraṃ sarvarogaharaṃ bhavet /
{copper:: mṛta:: medic. application}
athavā māritaṃ tāmramamlenaikena mardayet

1.8.70

tadgolaṃ sūraṇasyāntar urdhvāruddhvā tu lepayet /
śuṣkaṃ gajapuṭe pacyāt sarvadoṣaharo bhavet

1.8.71

vāntiṃ bhrāntiṃ virekaṃ ca na karoti kadācana /
{copper:: mṛta:: medic. properties}
tāmraṃ tīkṣṇoṣṇamadhuraṃ kaṣāyaṃ śītalaṃ saram

1.8.72

kaphapittakṣayaṃ pāṇḍukuṣṭhaghnaṃ ca rasāyanam /
pariṇāmaśūlam arśāṃsi mandāgniṃ ca vināśayet

1.8.73

{tin, lead:: amṛta:: medic. properties}
pākahīnau nāgavaṃgau kuṣṭhagulmarujākarau /
mehapāṇḍūdaravātakaphamṛtyukarau kila

1.8.74

{lead:: śodhana}
nirguṇḍīmūlacūrṇena mārkadugdhena lepayet /
nāgapatraṃ tu taṃ śuṣkaṃ drāvayitvā niṣecayet

1.8.75

nirguṇḍīdravamadhye tu tataḥ patraṃ tu kārayet /
liptvā bhāvyaṃ punaḥ secyaṃ saptavāraṃ viśuddhaye

1.8.76

{lead:: śodhana}
niśā tumbarubījāni kokilākṣaṃ kuṭhārikām /
gaurīphalāmlikā caṇḍī kṣudrā brāhmī sajīrakam

1.8.77

yathālābhena bhasmaikaṃ vajrīkṣīreṇa bhāvayet /
tanmadhye bhāvitaṃ nāgaṃ śuddhaṃ sekaṃ tu saptadhā

1.8.78

{lead:: māraṇa:: niruttha}
aśvatthaciñcātvagbhasma nāgasya caturaṃśataḥ /
kṣiptvā cullyāṃ pacetpātre cālayellohacaṭṭake

1.8.79

yāvadbhasma bhaved etacca bhasma tulyaṃ manaḥśilām /
jambīrairāranālairvā piṣṭvā ruddhvā puṭe pacet

1.8.80

svāṃgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā viṃśatyaṃśaiḥ śilāmlakaiḥ /
evaṃ ṣaḍbhiḥ puṭe pāko nāgasyāpi nirutthitaḥ

1.8.81

{lead:: māraṇa}
athavā nāgapatrāṇi cūrṇaliptāni kharpare /
atyagnau pācayedyāmaṃ tadbhasma citrakadravaiḥ

1.8.82

bharjayellauhaje pātre cālyamarjunadaṇḍakaiḥ /
yāmaṣoḍaśaparyantaṃ dravaṃ deyaṃ punaḥ punaḥ

1.8.83

daṇḍena mardayetkvāthyam uddhṛtya citrakadravaiḥ /
golayitvā nirudhyātha ṣaṭpuṭe mārayellaghu

1.8.84

{lead:: māraṇa}
ciñcākṣamikṣubhallātabalāvajralatābhavaiḥ /
apāmārgārjunāśvatthabhasmabhir bharjayed dṛḍham

1.8.85

lohapātraṃ tu saptāhaṃ tulyaṃ bhasmāni cāśu ca /
daṇḍapalāśakenaiva mriyate nātra saṃśayaḥ

1.8.86

{lead:: māraṇa}
piṣṭvāgastiṃ ca bhūnāgaṃ liptvā pātraṃ viśoṣayet /
tadbhāṇḍe drāvayedyāmaṃ dṛḍhe bhāṇḍe vinikṣipet

1.8.87

vāsācirciṭayoḥ kṣāre vāsādale vighaṭṭayet /
yāmaikaṃ pācayeccullyāṃ samuddhṛtya vimiśrayet

1.8.88

taccūrṇaṃ tu śilātāpyairvāsakakṣārasaṃyutaiḥ /
tattulyaṃ pūrvanāgaṃ viṃśadekapuṭe pacet

1.8.89

dvipuṭaṃ circiṭākṣāraiḥ deyaṃ vāsārasaiḥ saha /
nāgaḥ sindūravarṇābho mriyate sarvakāryakṛt

1.8.90

{lead:: māraṇa}
kunaṭī mākṣikaṃ caiva samabhāgaṃ tu kārayet /
arkaparṇena tatpiṣṭvā sīsapatrāṇi mārayet

1.8.91

{lead:: mṛta:: medic. properties}
satiktamadhuro nāgo mṛto bhavati bhasmasāt /
āyuṣkīrtiṃ vīryavṛddhiṃ karoti sevanātsadā

1.8.92

{tin:: māraṇa}
mākṣikaṃ haritālaṃ ca palāśasvarasena ca /
kṛtakalkena saṃlipya vaṃgapatrāṇi mārayet

1.8.93

nāgavacchodhayed vaṅgaṃ tadvadaśvatthaciṃcayoḥ /
tadbhasma haritālaṃ ca tulyamamlena kenacit

1.8.94

palāśotthadravairvātha golayitvāndhayetpuṭe /
uddhṛtya daśamāṃśena tālena saha mardayet

1.8.95

pūrvadrāvaiḥ sahāloḍya ruddhvā gajapuṭe pacet /
evaṃ viṃśatpuṭe paktvā mṛtaṃ bhavati bhasmasāt

1.8.96

{tin:: māraṇa}
vaṅgapādena sūtena vaṅgapatrāṇi lepayet /
ciñcāvṛkṣasya saṃgṛhya cāntaśchannaṃ ca taṇḍulaiḥ

1.8.97

piṣṭvā tatpiṇḍamadhye tu vaṅgapatrāṇi lepayet /
śirīṣarajanīcūrṇaiḥ kumāryāḥ śubhagolakam

1.8.98

sūtaliptaṃ vaṅgapatraṃ golake samalepitam /
ruddhvā gajapuṭe pakvaṃ pūrvasaṃkhyā mṛto bhavet

1.8.99

{tin:: māraṇa}
akṣabhallātakaṃ toyaiḥ piṣṭvā tāni vilepayet /
tatastilakhalī madhye kṣiptvā ruddhvā puṭe pacet

1.8.100

gajākhye jāyate bhasma catvāriṃśativaṅgakam /
{tin:: mṛta:: medic. properties}
satiktalavaṇaṃ vaṅgaṃ pāṇḍughnaṃ krimimehajit

1.8.101

lekhinaṃ pittalaṃ kiṃcit sarvadehāmayāpaham

Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc