Rasaratnākara · Chapter 1.9
RRĀ, 1, 9
{iron:: aśuddha:: medic. properties}
aśuddhamamṛtaṃ lauham āyurhānirujākaram /
hṛtpīḍāṃ ca tṛṣāṃ jāḍyaṃ tasmācchuddhaṃ ca mārayet
{kāntaloha:: parīkṣā}
pātre yasminprasarati na cettailabindurvisṛṣṭaḥ /
hiṅgur gandhaṃ prasarati nijaṃ tiktatāṃ nimbukaśca /
pāke dagdhaṃ bhavati śikharākāratā naiva bhūmau /
kāntaṃ lauhaṃ tadidamuditaṃ lakṣaṇoktaṃ na cānyat
kāntaṃ mṛdutaraṃ tāraṃ rukmābhaṃ timiraṃ karam /
svāduryato bhavennimbakalko rātriniveśitaḥ
kāntaṃ taduttamaṃ yacca rūpyenāvartitaṃ milet /
sarvarogaharam etat sarvakuṣṭhaharaṃ param
{iron:: subtypes:: śodhana}
śaśachāgaraktasaṃliptaṃ trivāraṃ cāgnitāpitam /
kāntādimuṇḍaparyantaṃ sarvarogaharaṃ param
{iron:: śodhana:: adri}
triphalāṣṭaguṇais toyaistriphalāṣoḍaśaṃ palam /
tatkvāthe pādaśeṣe tu lauhasya patrapañcakam
kṛtvā patrāṇi taptāni saptavārāṇi secayet /
evaṃ pralīyate doṣo girijo lauhasambhavaḥ
{iron:: śodhana}
trividhaṃ lauhacūrṇaṃ vā gomūtraiḥ ṣaḍguṇaiḥ pacet /
prakṣālayedāranāle śoṣyaṃ śuddhim avāpnuyāt
{iron:: subtypes:: śodhana}
raktamālā haṃsapādo gojihvā triphalāmṛtā /
gopālī tumbururdantī tulyagomūtrapeṣitam
asminmadhye lauhapattraṃ taptaṃ taptaṃ dvisaptadhā /
secayetkāntamuṇḍāntaṃ sarvadoṣāpanuttaye
sarveṣvauṣadhakalpeṣu lauhakalpaṃ praśasyate /
tasmāt sarvaṃ prayatnena lauhamādau vimārayet
ayaḥ pañcapalād ūrdhvaṃ yāvat palatrayodaśāt /
ādau mantrastataḥ karma yathākartavyam ucyate
{iron:: māraṇa}
hiṅgulasya palān pañca nārīstanyena peṣayet /
tena lauhasya patrāṇi lepayetpalapañcakam
ruddhvā gajapuṭe pacyātkaṣāyaistraiphalaiḥ punaḥ /
jambīrairāranālairvā viṃśatyaṃśena hiṅgulam
piṣṭvā ruddhvā puṭellohaṃ tathaivaṃ pācayetpunaḥ /
catvāriṃśatpuṭair evaṃ kāntaṃ tīkṣṇaṃ ca muṇḍakam
ho mriyate trālasande dattvā dattvā ca hiṅgulam /
{iron:: māraṇa}
arjunasya tvacā peṣyā kāñjikenātilohitā
tanmadhye lohacūrṇaṃ ca kāṃsyapātre vinikṣipet /
dinaikaṃ bhāvayedgharme dravaiḥ pūryaṃ punaḥ punaḥ
arjunaiḥ sāranālair vā trividhaṃ mārayedayaḥ /
{iron:: māraṇa}
dantīpatraṃ dravaṃ yacca lauhacūrṇaṃ viloḍayet
dinaikaṃ bhāvayed gharme dravaṃ deyaṃ punaḥ punaḥ /
ruddhvā rātrau puṭaiḥ pacyād ebhirdrāvaiśca bhāvayet
evamaṣṭadinaṃ kuryāt trividhaṃ mriyate hyayaḥ /
{iron:: māraṇa}
ciñcāpatranibhāṃ kuryāttrividhaṃ lohapatrakam
mṛtpātrasthaṃ kṣiped gharme dantyā drāvaiḥ prapūrayet /
patraṃ punaḥ punastāvadyāvajjvarati vai tvayaḥ
mriyate tīvragharmeṇa cūrṇīkṛtya niyojayet /
{iron:: māraṇa}
kāntaṃ tīkṣṇaṃ tathā muṇḍacūrṇaṃ matsyākṣajair dravaiḥ
ātape tridinaṃ bhāvyaṃ dvidinaṃ citrakadravaiḥ /
trikaṇṭakadravaistryahaṃ sahadevyā dravaistryaham
gomūtraistriphalākvāthe bhāvayecca tryahaṃ tryaham /
dhātakyāśca tato mardyaṃ kramāddeyaṃ puṭaṃ puṭam
ruddhvā gajapuṭenaivaṃ mṛtaṃ yogeṣu yojayet /
{iron:: māraṇa}
dravaiḥ kuraṇṭapatrotthaiḥ lauhacūrṇaṃ vimardayet
dinaikamātape tīvre dravairmardyaṃ trikaṇṭakaiḥ /
vandhyābhṛṅgīpunarnavayor gomūtraiśca dinaṃ punaḥ
gomūtraistriphalā kvāthyā tatkaṣāyeṇa bhāvayet /
trisaptāhaṃ prayatnena dinaikaṃ mardayet tataḥ
ruddhvā gajapuṭe pañcādiṃ kvāthena mardayet /
divā mardyaṃ puṭaṃ rātrāvekaviṃśatidināni vai
ekaviṃśaddinenaiva mriyate trividhaṃ hyayaḥ /
{iron:: māraṇa}
mākṣikaṃ ca śilā hyamlair haridrā maricāni ca
piṣṭvā mardyaṃ lohapatraṃ taptaṃ taptaṃ niṣecayet /
saptadhā triphalākvāthe jalena kṣālayetpunaḥ
kuṭṭayellohadaṇḍena peṣayettriphalājalaiḥ /
ṣoḍaśāṃśena lohasya dātavyaṃ mākṣikaṃ śilā
amlena loḍitaṃ ruddhvā gajāndhakapuṭe pacet /
nirutthaṃ jāyate bhasma kāntaṃ tīkṣṇādimuṇḍakam
{iron:: māraṇa}
tindūphalasya majjābhirliptvā sthāpyātape khare /
dhārayet kāṃsyapātrasthaṃ dinaikena puṭatyalam
lepyaṃ punaḥ punaḥ kuryāt dināntāntaṃ pralepayet /
triphalākvāthasaṃyuktaṃ dinaikena mṛtaṃ bhavet
{iron:: māraṇa}
sthālyāṃ vā lohapātre vā lauhadarvyā viloḍayet /
pācayettriphalākvāthe dinaikaṃ lohacūrṇakam
tatpiṇḍaṃ triphalātoyaiḥ piṣṭvā ruddhvā puṭe pacet /
ṣoḍaśāṃśena mūṣāyāṃ nirvāte'harniśaṃ pacet
evaṃ tridhā prakartavyaṃ sthālīpākaṃ puṭāntaram /
bhṛṅgyā drāvaṃ tālamūlī hastikarṇasya mūlakam
śatāvarī vidāryāśca mūlakvāthe ca traiphale /
piṣṭvā tatpūrvavat sthālyāṃ pācyaṃ peṣyaṃ puṭe tridhā
tataḥ punarnavātoyair daśamūlakaṣāyakaiḥ /
bṛhatyāśca kaṣāyairvā bījapūrasya toyataḥ
brahmabījas tathāśigrukvāthe gopayasāpi vā /
pratyekena prapeṣyādau pūrvagarbhapuṭe pacet
bhāvayettu dravenaiva puṭānte yāmamātrakam /
pratyekena kramādevaṃ piṣṭvā puṭaiśca bhāvayet
mriyate nātra saṃdehaḥ kāntaṃ tīkṣṇaṃ ca muṇḍakam /
sarvam etanmṛtaṃ lauhaṃ dhmātavyaṃ mitrapañcakaiḥ /
yadyevaṃ syānnirutthānaṃ sevyaṃ vāritaraṃ bhavet
{iron:: māraṇa}
madhvājyaṃ mṛtaṃ lauhaṃ ca sarūpyaṃ saṃpuṭe kṣipet /
ruddhvā dabhāyaṃ tu saṃgrāhyaṃ rūpyaṃ ca pūrvamānakam
tadā lauhaṃ mṛtaṃ vidyādamṛtaṃ mārayet punaḥ
{iron:: māraṇa:: niruttha}
gandhakaṃ tu mṛtaṃ lauhaṃ tulyaṃ khalve vimardayet /
dinaikaṃ kanyakādrāvai ruddhvā gajapuṭe pacet
ityevaṃ sarvalohānāṃ kartavyo'yaṃ nirutthitaḥ
{iron:: māraṇa:: vāritara}
śuddhasūtaṃ dvidhā gandhaṃ kṛtvā khalve tu kajjalīm /
dvayoḥ samaṃ lauhacūrṇaṃ mardayetkanyakādravaiḥ
yāmadvayātsamuddhṛtya tadgolaṃ tāmrapātrake /
ācchādyairaṇḍapatraiśca yāmārddheṇoṣṇatāṃ vrajet
dhānyarāśau nyaset paścāt tridinānte samuddharet /
sampiṣya gālayed vastre sadyo vāritaraṃ bhavet
kāntaṃ tīkṣṇaṃ tathā muṇḍaṃ nirutthaṃ jāyate mṛtam /
svarṇādīn mārayedevaṃ cūrṇīkṛtya tu lohavat
siddhayogamidaṃ khyātaṃ siddhānāṃ sammukhāgatam /
{iron:: mṛta:: medic. use}
annabhūtam āyasādyaṃ sarvarogajvarāpaham
triphalārasasaṃyuktaṃ sarvarogeṣu yojayet
mṛtāni lauhāni vaśībhavanti /
nighnanti yuktyā hyakhilāmayāni /
abhyāsayogād dṛḍhayogasiddham /
kurvanti ruṅmṛtyujarāvināśam
{iron:: mṛta:: amṛtīkaraṇa}
toyāṣṭabhāgaśeṣena triphalāpalapañcakam /
ghṛtaṃ kvāthasya tulyaṃ syāccūrṇaṃ tulyaṃ mṛtāyasam
pācayet tāmrapātre ca lauhadarvyā vicālayet /
mṛdvagninā pacettāvad yāvajjīryati gandhakam
lauhatulyā śivā yojyā supakvenaivāvatārayet /
yogavāhamidaṃ khyātaṃ mṛtaṃ lohaṃ mahāmṛtam
evaṃ kāntasya tīkṣṇasya muṇḍasyāpi vidhiḥ smṛtaḥ /
{iron:: mṛta:: amṛtīkaraṇa}
guḍasya kuḍave pakvaṃ lauhabhasma palānvitam
kolapramāṇaṃ rogeṣu tacca yogena yojayet /
ghṛtaṃ tulyaṃ mṛtaṃ lohaṃ lohapātragataṃ pacet
jīrṇe ghṛtaṃ samādāya yogavāheṣu yojayet
oṃ amṛtena bhakṣyāya namaḥ anena manunā lauhaṃ bhakṣayet /
{iron:: mṛta:: medic. properties}
āyurvīryaṃ balaṃ datte pāṇḍumehādikuṣṭhanut /
āmavātaharaṃ lauhaṃ valīpalitanāśanam
{upaloha:: śodhana}
trikṣāraṃ pañcalavaṇaṃ saptadhāmlena mardayet /
kāṃsyāraghoṣapatrāṇi tilakalkena lepayet
ruddhvā gajapuṭe pacyācchuddhimāyāti nānyathā /
{upaloha:: māraṇa}
tāmravanmārayet teṣāṃ kṛtvā sarvatra yojayet
{bronze:: medic. properties}
kāṃsyaṃ kaṣāyamuṣṇaṃ ca laghu rūkṣaṃ ca tiktakam /
kaphapittarujaṃ hanti hṛddehāyuṣyavardhanam
{brass:: medic. properties}
rītikā ca galaṃ rūkṣam atiktalavaṇaṃ saram /
śodhanaṃ sarvarogaghnaṃ balavīryāyuṣyavarddhanam
{maṇḍūra:: production}
alpāṅgāre dhamet kiṭṭaṃ lauhajaṃ ca gavāṃ jalaiḥ /
secayedakṣapatraiśca saptavāraṃ punaḥ punaḥ
maṇḍūro'yaṃ samākhyātaḥ śuddhaṃ ślakṣṇaṃ niyojayet /
kiṭṭācchataguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāttīkṣṇaṃ śatādhikam
tīkṣṇāllakṣaguṇaṃ kāntaṃ bhakṣaṇātkurute guṇam /
tasmāt kāntaṃ sadā sevyaṃ jarāmṛtyuharaṃ param
Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0