Rasaratnākara · Chapter 1.10
RRĀ, 1, 10
tailānāṃ pātanaṃ vakṣye sūryapāke'thavānale /
yantrayogena yattailaṃ grāhyaṃ yogeṣu yojayet
{dhattūra:: oil}
dhattūrabījacūrṇāni vastrapūtāni kārayet /
ālipya kāṃsyapātraṃ tu dhārayedātape khare
sutaptaṃ vastrapūtaṃ ca pātayet tailamāharet /
{śigru:: oil}
śigrupuṣkarabījānāṃ bījasya mārkavasya ca
grāhyaṃ dhattūravat tailamekaikasya pṛthak pṛthak /
yathā dhattūrajaṃ tailaṃ kvāthād gharme samuddhṛtam
tathā sarvatra tailāni saṃgrāhyānyauṣadhāntaraiḥ /
{aṅkoṭa:: oil}
aṅkoṭasyāpi tailaṃ syātkākatuṇḍayā samūlayā
vākucīdevadālyāśca karkoṭīmūlataḥ bhavet /
apāmārgakaṣāyeṇa tailaṃ syādviṣatuṇḍajam
mūlakvāthaiḥ kumāryāstu tailaṃ jaipālajaṃ bhavet /
kvāthena raktamārgasya vākucītailamāharet
kvāthena cendravāruṇyāstailamāragvadhaṃ bhavet /
kākatuṇḍyapāmārgotthakvāthāt tailaṃ samāharet
{kaṭutumbī:: oil}
bījāni kaṭutumbyāśca gomayena viloḍayet /
śuṣkaṃ dhānyatuṣaiḥ sārddhaṃ kuṭṭayecca ulūkhale
nistuṣaṃ taṃ vicūrṇyātha bhṛṅgarājarasaiḥ saha /
mardayitvātape tailaṃ gṛhṇīyātpīḍane sati
{oil from kṛṣṇā and kākatuṇḍī}
kṛṣṇāyāḥ kākatuṇḍyāśca bījaṃ cūrṇāni kārayet /
kāntapāṣāṇacūrṇaṃ caikīkṛtya nirodhayet
dhānyarāśigataṃ paktvā uddhṛte tailamāharet /
dhātrīphalarasair bhāvyaṃ cūrṇaṃ pāṣāṇabījakam
dinaikaṃ ca tato yantre tailaṃ grāhyaṃ ca tailake /
{oil:: from guñjā and karañja}
guñjākarañjaphalaṃ ca naramūtreṇa bhāvayet
saptavāraṃ tato gharme lepayetkāṃsyabhājanam /
uddhṛtya dhārayed gharme tailaṃ patati pīḍanāt
{oil:: jyotiṣmatī}
vardhamānāranālena piṣṭvā cūrṇaṃ vibhāvayet /
jyotiṣmatyutthabījānām ātape tailamāharet
{oil:: putrajīva}
putrajīvasya bījānāṃ cūrṇam agastyabījajam /
āmrātavatprakartavyaṃ tatastailaṃ pṛthak pṛthak
{oil:: bilva}
nārikelāmbunā bhāvyaṃ bilvabījasya cūrṇakam /
dinaikaṃ tailayantreṇa tailamākṛṣya yojayet
{oil:: aṅkola}
nistuṣāṅkolabījānāṃ sukhaṃ kiṃcid vigharṣayet /
pralepayetkāṃsyapātre piṣṭvā caṇakalepane
tanmukhe ṭaṃkaṇaṃ cūrṇaṃ kiṃcit kiṃcit pralepayet /
dhārayedātape tīvre mukhāt tailaṃ samāharet
{keśataila}
śamīcūrṇasamaṃ piṣṭvā chidramāṇḍe niveśayet /
chidrādhaḥ sthāpayed bhāṇḍaṃ chidre keśaṃ ca dāpayet
jalena secayeddravyaṃ chidrādho grāhayecca tam /
tanmadhye dhṛtakeśasya kṣipedūrdhvaṃ puṭaṃ śanaiḥ
tatkṣaṇācchravarūpaṃ ca keśatailamidaṃ bhavet /
{oil:: extraction (gen.)}
apakvabhānupatrāṇāṃ rasamādāya bhāvayet
samastaṃ bījacūrṇaṃ coktānuktaṃ pṛthak pṛthak /
ātape mucyate tailaṃ sādhyāsādhyaṃ na saṃśayaḥ
{oil}
tathaivottaravāruṇyāḥ kaṣāyeṇa samāharet /
tailaṃ samastabījānāṃ grāhayedātape khare
{oil}
sarvabījāsthimāṃsānāṃ śuṣkaṃ piṣṭvā hyanekadhā /
sarvabījeṣu vā tailaṃ grāhyaṃ pātālayantrake
{oil}
vaṃśādisarvakāṣṭhānāṃ nārikelakapālakam /
tuṣadhānyādibījānāṃ garbhayantreṇa tailakam
grāhayetsarvabījānāṃ taṃ ca yogeṣu yojayet
{vatsanābha}
vatsanābhaṃ viṣaṃ svādu dīpanaṃ kaphavātajit /
tridoṣaśamanaṃ yogayuktaṃ sudhāmayaṃ bhavet
bṛṃhaṇaṃ balavīryasya vāḍabāgniśatopamam /
sannipāte pratīkāre prabhavaḥ prabhavo'sya hi
uddhṛtaṃ phalapākānte navaṃ snigdhaṃ ghanaṃ guru /
avyāpakaṃ viṣaharaṃ vātātapaviśoṣitam
raktasarṣapatailena liptaṃ vāsasi dhārayet /
athavāpi yathā prāptaṃ viṣaṃ gomūtrasaṃyutam
ātape tridinaṃ śuṣkaṃ nihitaṃ vīryadhṛk bhavet /
mṛtaṃ sūtābhrakaṃ lauhaṃ viṣaṃ ca tulyavīryakam
tasmādviṣaṃ yogavāhe yojyaṃ yoge rasāyane /
tāni caiva tu mānāni aṣṭau ṣaḍvā caturthakam
mātrātrayaṃ samākhyātamuttamādhamamadhyam /
dātavyaṃ sarvarogeṣu ghṛtāśine hitāśine
kṣīrāśine pradātavyaṃ rasāyanavate nare /
na krodhine na pittāḍhye na klībe rājayakṣmaṇi
kṣuttṛṣṇāśramakarmādhvaśoṣiṇe kṣayarogiṇe /
garbhiṇībālavṛddheṣu na viṣaṃ rājamandire
na dātavyaṃ na bhoktavyaṃ visaṃvāde kadācana /
ācāryeṇa tu bhoktavyaṃ śiṣyapratyayakārakam
anena mantreṇa mardayedbhūmau na sthāpayet /
amṛtamiti vadediti kramo'yam /
oṃ siddhagurubhyo namaḥ /
paramagurubhyo namaḥ /
parātparagurubhyo namaḥ /
parameṣṭhigurubhyo namaḥ /
{vegetable poisons}
saktukaṃ mustakaṃ śṛṅgī vālakaṃ sarṣapāhvayam /
vatsanābhaṃ ca kūrmaśca śvetaśṛṅgī tathāṣṭamam
ityaṣṭau yojayedyoge kālakūṭādi varjayet /
{poisons}
kālakūṭaṃ meṣaśṛṅgī hālāhalaṃ ca darduram
karkaṭaṃ markaṭaṃ granthi hāridraṃ raktaśṛṅgakam /
keśavaṃ daśamaṃ ceti varjanīyaṃ bhiṣagvaraiḥ
saktukādyān prayuñjīta sarvaroge rasāyane /
etadviṣaṃ jāticatuṣṭayaṃ ca vicārya yojyaṃ bhiṣaguttamena
vipro rakṣati yauvanaṃ narapatistadbhūtale pālatāṃ vaiśyaḥ kuṣṭhavināśane ca kuśalaḥ śūdro harejjīvanam /
tasmāccāpi bhiṣagvareṇa nipuṇaistadvedinā bhāvayet kuryādeva tato viṣaṃ nṛpavaro mṛtyuṃjayāya kṣitau
śvetā vā yadi vā piṅgā madhurā ūṣarāpi vā /
lomaśā brahmajātiḥ syātkṣatrajātistu lohitā
pītā vā madhurā kiṃcid vaiśyajātistu dhūsarā /
kṛṣṇā śūdrasya dṛśyeta eteṣāṃ ca bhiṣagvaraiḥ
kṣīraṃ sampūrṇabhāṇḍe'pi viṣaṃ dattvā vicintayet /
jāyate'pi yadā varṇaṃ tadā jātiṃ vinirdiśet
śuklaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ ceti caturvidham /
brahmakṣatraviṭśūdrāṇāṃ jñātavyo jātinirṇayaḥ
kṣiptaṃ dugdhe viṣaṃ vaidyo jānīyāt kramaśo yadi /
śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ coṣṇalameva ca
tutthena ṭaṅkaṇenaiva mriyate peṣaṇādviṣam /
viṣeṣu jaṅgamākhyeṣu viṣaṃ nāgabhavaṃ hitam
idameva mahāśreṣṭhaṃ tridoṣakṣapaṇaṃ kṣaṇāt /
dīpanaṃ kurute sadyo vaḍavāgniśatopamam
saṃnipātapratikāre prabhāvaḥ prabhavo hi saḥ
nāgodbhavaṃ yathāprāptaṃ viṣaṃ gomūtrasaṃyutam /
ātape tridinaṃ śuṣkaṃ nihitaṃ vīryadhṛg bhavet
atimātraṃ yadā bhuṅkte tadārjya ṭaṅkaṇaṃ pibet /
rajanī meghanādā vā sarpākṣī vā ghṛtānvitā
lihedvā madhusarpirbhyāṃ cūrṇitām arjunatvacam /
putrajīvakamajjāṃ vā pibedvā nimbakadvayam
evaṃ viṣavidhiḥ khyātaḥ prayogaṃ ca vadāmyaham /
viṣaṃ trikaṭukaṃ mustaṃ haridrānimbapatrakam
viḍaṅgam aṣṭamaṃ cūrṇaṃ chāgamūtraiḥ samaṃ samam /
caṇakābhā vaṭī khyātā syājjayā yogavāhikā
viṣaṃ pāṭhāśvagandhāśca balā tālīsapattrakam /
maricaṃ pippalī nimbamajāmūtreṇa tulyakam
vaṭikā pūrvavatkāryā vaṭikā yogavāhikā /
nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāhaṃ saphenaṃ lomaharṣaṇam
śoṣaṃ caivātisāraṃ ca kurute jaṅgamaṃ viṣam /
sthāvaraṃ tu jvaraṃ hikkāṃ dantaharṣaṃ galagraham
phenachardyaruciśvāsaṃ mūrcchāṃ ca kurute viṣam /
na jānāti yadā mantrī viṣaṃ bhakṣeccikitsitam
viṣameva tadādāya majjatyambunidhāviva /
tasmādyatnena saṃrakṣedrājā viṣacikitsakāt
prathamaṃ vahnikharparikāyāṃ manāgbhṛṣṭvā vakṣyamāṇamantreṇa nirviṣaṃ vidhāya gṛhṇīyāditi /
nimbudrave pittaṃ vāratrayaṃ vibhāvya prakṣālya saṃśoṣya gṛhṇīyāditi /
{śilājatu:: origin}
hemādyāḥ sūryasaṃtaptāḥ sravanti giridhātavaḥ /
jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnābhaṃ yanmalaṃ tacchilājatu
{śilājatu:: medic. properties}
anaghaṃ cālpakaṣāyaṃ ca kaṭu pāke śilājatu /
nātyuṣṇaśītaṃ dhātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ
{śilājatu:: from gold:: medic. properties}
hemno'tha rajatāttāmrādvaraṃ kālāyasād api /
madhuraṃ ca satiktaṃ ca japāpuṣpanibhaṃ ca yat
vipāke kaṭu śītaṃ ca tatsuvarṇasya nisṛtam /
{śilājatu:: from silver:: medic. properties}
rājataṃ kaṭukaṃ śvetaṃ śītaṃ svādu vipacyate
{śilājatu:: from copper:: medic. properties}
tāmrād barhiṇakaṇṭhābhaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ pacyate kaṭu /
{śilājatu:: from iron:: medic. properties}
yacca guggulusaṃkāśaṃ satiktaṃ lavaṇānvitam
vipāke kaṭu śītaṃ ca sarvaśreṣṭhaṃ tadāyasam /
gomūtragandhaḥ sarveṣāṃ sarvakarmasu yaugikāḥ
rasāyanaprayogeṣu paścimaṃ tu viśiṣyate /
yathākramaṃ vātapitte śleṣmapitte kaphe triṣu
viśeṣeṇa praśasyante malā hemādidhātujāḥ /
{śilājatu:: phys. properties}
lauhaḥ kiṭṭāyate vahnau vidhūmaṃ dahyate'mbhasi
tṛṇādyagre kṛtaṃ śreṣṭham adho galati tantuvat /
daṃśadaṃṣṭrauṣadhādidoṣaharaṇārthaṃ meṣaśṛṅgaṃ bhūrjapatreṇa dhūpayet /
kvāthyadravyaṃ śilājatusamaṃ caturguṇena jalaṃ dattvā caturbhāgāvaśeṣeṇa bhāvayed ityekaḥ pakṣaḥ /
vāgbhaṭṭastu aṣṭaguṇajaladānenāṣṭāvaśeṣe pūrvavadubhayathaiva vyavahāraḥ /
bhadraśilājatu triphalādaśamūloṣṇakvāthe nikṣipya /
kevaloṣṇodake vā sthite ūrdhvaṃ vībhūte paddhapatravat sarvaṃ grāhyam /
tataḥ śivāguḍikoktakrameṇa bhāvanāṃ dattvā viśodhya sālasārādinā bhāvayedyathā /
sālayugmau karañjau dvau khadiraṃ candanadvayam /
gardabhāṇḍo 'rjunaśceha lodhrayugmadhavāsanāḥ
śirīṣāgurukālīyapūgapūtikakarkaṭāḥ /
sālasārādirapyeṣa gaṇaḥ śleṣmagadāpahaḥ
mehagulmārśaḥkuṣṭhārimedaḥpāṇḍurujāpahaḥ /
ebhirdivātape śoṣyaṃ rātrau rātrau ca bhāvayet
draveṇa yāvatā dravyamekībhūyārdratāṃ vrajet /
bhavet pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ bhiṣagbhir bhāvanāvidhau
bhaveddravyaṃ samaṃ kvāthyaṃ kvāthaṃ cāṣṭāvaśeṣitam /
tenārdrasamaṃ dravyaṃ śoṣayetprabalātape
dagdhahīrakaṃ yojyaṃ nikṣipyāgnau dhmāpayitvā nirguṇḍīrasena saptavārān nirvāpya prakṣālya ca gṛhṇīyāt
jāyante vāmarukvāthe janapade grīṣme 'rkatāpārditāḥ /
śītoṣaṇe śiśire ca guggulurasaṃ muñcanti te pañcadhā
hemābhaṃ mahiṣākṣatulyamaparaṃ tatpadmarāgopamaṃ bhṛṅgābhaṃ kumudadyutiṃ ca vidhinā grāhyā parīkṣyā tataḥ
vahnau jvalanti tapane vilayaṃ prayānti klidyanti koṣṇasalile payasā samānāḥ
grāhyāḥ śubhāḥ parihareccirakālajātān aṅgātsphuṭaṃ kharparagandhikatulyavarṇān
{guggulu:: medic. properties}
svāde svāduḥ kaṣāyatiktakaṭuko vīrye vipāke kaṭuḥ /
vṛṣyo mārgaviśodhane 'tiviśadastīkṣṇo vikāśī saraḥ
sāyuṣyaḥ svaradastridoṣaśamano medhāsmṛtiśrīkaraḥ /
dhanyaḥ pāpanisūdano'gnijanano hṛtkaṇṭhaśodhīpunaḥ
{guggulu:: śodhana}
daśamūlakvāthe uṣṇe pūte gugguluṃ parikṣipyāloḍya ca vastrapūtaṃ vidhāya caṇḍātape viśoṣya ghṛtaṃ dattvā piṇḍitavyam
{conch:: śodhana}
śaṃkhanābhiṃ tathāmlena saptavāraṃ hi bhāvayet /
raudre malādikaṃ tyaktvā prakṣālya grāhayediti
{money cowrie:: śodhana}
varāṭīṃ takracāṅgerījambīrāṇāṃ rase śubhe /
prakṣipya bhāvayettāvadyāvacchuklā na paśyati
paścāduddhṛtya gṛhṇīyād varāṭīṃ śuddhimāgatām
{pearl:: śodhana}
bhaumikaṃ jalam ādāya muktāṃ ca vyuṣitāmapi /
tyaktvā malādikāṃ tāṃ ca prakṣālya grāhayediti
Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0