રસરત્નાકર · અધ્યાય 1.10

ર્રા, 1, 10
તૈલાનાં પાતનં વક્ષ્યે સૂર્યપાકેઽથવાનલે ।
યન્ત્રયોગેન યત્તૈલં ગ્રાહ્યં યોગેષુ યોજયેત્

{ધત્તૂર:: ઓઇલ્}
ધત્તૂરબીજચૂર્ણાનિ વસ્ત્રપૂતાનિ કારયેત્ ।
આલિપ્ય કાંસ્યપાત્રં તુ ધારયેદાતપે ખરે

સુતપ્તં વસ્ત્રપૂતં ચ પાતયેત્ તૈલમાહરેત્ ।
{શિગ્રુ:: ઓઇલ્}
શિગ્રુપુષ્કરબીજાનાં બીજસ્ય માર્કવસ્ય ચ

ગ્રાહ્યં ધત્તૂરવત્ તૈલમેકૈકસ્ય પૃથક્ પૃથક્ ।
યથા ધત્તૂરજં તૈલં ક્વાથાદ્ ઘર્મે સમુદ્ધૃતમ્

તથા સર્વત્ર તૈલાનિ સંગ્રાહ્યાન્યૌષધાન્તરૈઃ ।
{અઙ્કોટ:: ઓઇલ્}
અઙ્કોટસ્યાપિ તૈલં સ્યાત્કાકતુણ્ડયા સમૂલયા

વાકુચીદેવદાલ્યાશ્ચ કર્કોટીમૂલતઃ ભવેત્ ।
અપામાર્ગકષાયેણ તૈલં સ્યાદ્વિષતુણ્ડજમ્

મૂલક્વાથૈઃ કુમાર્યાસ્તુ તૈલં જૈપાલજં ભવેત્ ।
ક્વાથેન રક્તમાર્ગસ્ય વાકુચીતૈલમાહરેત્

ક્વાથેન ચેન્દ્રવારુણ્યાસ્તૈલમારગ્વધં ભવેત્ ।
કાકતુણ્ડ્યપામાર્ગોત્થક્વાથાત્ તૈલં સમાહરેત્

{કટુતુમ્બી:: ઓઇલ્}
બીજાનિ કટુતુમ્બ્યાશ્ચ ગોમયેન વિલોડયેત્ ।
શુષ્કં ધાન્યતુષૈઃ સાર્દ્ધં કુટ્ટયેચ્ચ ઉલૂખલે

નિસ્તુષં તં વિચૂર્ણ્યાથ ભૃઙ્ગરાજરસૈઃ સહ ।
મર્દયિત્વાતપે તૈલં ગૃહ્ણીયાત્પીડને સતિ

{ઓઇલ્ fરોમ્ કૃષ્ણા અન્દ્ કાકતુણ્ડી}
કૃષ્ણાયાઃ કાકતુણ્ડ્યાશ્ચ બીજં ચૂર્ણાનિ કારયેત્ ।
કાન્તપાષાણચૂર્ણં ચૈકીકૃત્ય નિરોધયેત્

ધાન્યરાશિગતં પક્ત્વા ઉદ્ધૃતે તૈલમાહરેત્ ।
ધાત્રીફલરસૈર્ ભાવ્યં ચૂર્ણં પાષાણબીજકમ્

દિનૈકં ચ તતો યન્ત્રે તૈલં ગ્રાહ્યં ચ તૈલકે ।
{ઓઇલ્:: fરોમ્ ગુઞ્જા અન્દ્ કરઞ્જ}
ગુઞ્જાકરઞ્જફલં ચ નરમૂત્રેણ ભાવયેત્

સપ્તવારં તતો ઘર્મે લેપયેત્કાંસ્યભાજનમ્ ।
ઉદ્ધૃત્ય ધારયેદ્ ઘર્મે તૈલં પતતિ પીડનાત્

{ઓઇલ્:: જ્યોતિષ્મતી}
વર્ધમાનારનાલેન પિષ્ટ્વા ચૂર્ણં વિભાવયેત્ ।
જ્યોતિષ્મત્યુત્થબીજાનામ્ આતપે તૈલમાહરેત્

{ઓઇલ્:: પુત્રજીવ}
પુત્રજીવસ્ય બીજાનાં ચૂર્ણમ્ અગસ્ત્યબીજજમ્ ।
આમ્રાતવત્પ્રકર્તવ્યં તતસ્તૈલં પૃથક્ પૃથક્

{ઓઇલ્:: બિલ્વ}
નારિકેલામ્બુના ભાવ્યં બિલ્વબીજસ્ય ચૂર્ણકમ્ ।
દિનૈકં તૈલયન્ત્રેણ તૈલમાકૃષ્ય યોજયેત્

{ઓઇલ્:: અઙ્કોલ}
નિસ્તુષાઙ્કોલબીજાનાં સુખં કિંચિદ્ વિઘર્ષયેત્ ।
પ્રલેપયેત્કાંસ્યપાત્રે પિષ્ટ્વા ચણકલેપને

તન્મુખે ટંકણં ચૂર્ણં કિંચિત્ કિંચિત્ પ્રલેપયેત્ ।
ધારયેદાતપે તીવ્રે મુખાત્ તૈલં સમાહરેત્

{કેશતૈલ}
શમીચૂર્ણસમં પિષ્ટ્વા છિદ્રમાણ્ડે નિવેશયેત્ ।
છિદ્રાધઃ સ્થાપયેદ્ ભાણ્ડં છિદ્રે કેશં ચ દાપયેત્

જલેન સેચયેદ્દ્રવ્યં છિદ્રાધો ગ્રાહયેચ્ચ તમ્ ।
તન્મધ્યે ધૃતકેશસ્ય ક્ષિપેદૂર્ધ્વં પુટં શનૈઃ

તત્ક્ષણાચ્છ્રવરૂપં ચ કેશતૈલમિદં ભવેત્ ।
{ઓઇલ્:: એxત્રચ્તિઓન્ (ગેન્.)}
અપક્વભાનુપત્રાણાં રસમાદાય ભાવયેત્

સમસ્તં બીજચૂર્ણં ચોક્તાનુક્તં પૃથક્ પૃથક્ ।
આતપે મુચ્યતે તૈલં સાધ્યાસાધ્યં ન સંશયઃ

{ઓઇલ્}
તથૈવોત્તરવારુણ્યાઃ કષાયેણ સમાહરેત્ ।
તૈલં સમસ્તબીજાનાં ગ્રાહયેદાતપે ખરે

{ઓઇલ્}
સર્વબીજાસ્થિમાંસાનાં શુષ્કં પિષ્ટ્વા હ્યનેકધા ।
સર્વબીજેષુ વા તૈલં ગ્રાહ્યં પાતાલયન્ત્રકે

{ઓઇલ્}
વંશાદિસર્વકાષ્ઠાનાં નારિકેલકપાલકમ્ ।
તુષધાન્યાદિબીજાનાં ગર્ભયન્ત્રેણ તૈલકમ્

ગ્રાહયેત્સર્વબીજાનાં તં ચ યોગેષુ યોજયેત્

{વત્સનાભ}
વત્સનાભં વિષં સ્વાદુ દીપનં કફવાતજિત્ ।
ત્રિદોષશમનં યોગયુક્તં સુધામયં ભવેત્

બૃંહણં બલવીર્યસ્ય વાડબાગ્નિશતોપમમ્ ।
સન્નિપાતે પ્રતીકારે પ્રભવઃ પ્રભવોઽસ્ય હિ

ઉદ્ધૃતં ફલપાકાન્તે નવં સ્નિગ્ધં ઘનં ગુરુ ।
અવ્યાપકં વિષહરં વાતાતપવિશોષિતમ્

રક્તસર્ષપતૈલેન લિપ્તં વાસસિ ધારયેત્ ।
અથવાપિ યથા પ્રાપ્તં વિષં ગોમૂત્રસંયુતમ્

આતપે ત્રિદિનં શુષ્કં નિહિતં વીર્યધૃક્ ભવેત્ ।
મૃતં સૂતાભ્રકં લૌહં વિષં ચ તુલ્યવીર્યકમ્

તસ્માદ્વિષં યોગવાહે યોજ્યં યોગે રસાયને ।
તાનિ ચૈવ તુ માનાનિ અષ્ટૌ ષડ્વા ચતુર્થકમ્

માત્રાત્રયં સમાખ્યાતમુત્તમાધમમધ્યમ્ ।
દાતવ્યં સર્વરોગેષુ ઘૃતાશિને હિતાશિને

ક્ષીરાશિને પ્રદાતવ્યં રસાયનવતે નરે ।
ન ક્રોધિને ન પિત્તાઢ્યે ન ક્લીબે રાજયક્ષ્મણિ

ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમકર્માધ્વશોષિણે ક્ષયરોગિણે ।
ગર્ભિણીબાલવૃદ્ધેષુ ન વિષં રાજમન્દિરે

ન દાતવ્યં ન ભોક્તવ્યં વિસંવાદે કદાચન ।
આચાર્યેણ તુ ભોક્તવ્યં શિષ્યપ્રત્યયકારકમ્

અનેન મન્ત્રેણ મર્દયેદ્ભૂમૌ ન સ્થાપયેત્ ।
અમૃતમિતિ વદેદિતિ ક્રમોઽયમ્ ।
ઓં સિદ્ધગુરુભ્યો નમઃ ।
પરમગુરુભ્યો નમઃ ।
પરાત્પરગુરુભ્યો નમઃ ।
પરમેષ્ઠિગુરુભ્યો નમઃ ।
{વેગેતબ્લે પોઇસોન્સ્}
સક્તુકં મુસ્તકં શૃઙ્ગી વાલકં સર્ષપાહ્વયમ્ ।
વત્સનાભં ચ કૂર્મશ્ચ શ્વેતશૃઙ્ગી તથાષ્ટમમ્

ઇત્યષ્ટૌ યોજયેદ્યોગે કાલકૂટાદિ વર્જયેત્ ।
{પોઇસોન્સ્}
કાલકૂટં મેષશૃઙ્ગી હાલાહલં ચ દર્દુરમ્

કર્કટં મર્કટં ગ્રન્થિ હારિદ્રં રક્તશૃઙ્ગકમ્ ।
કેશવં દશમં ચેતિ વર્જનીયં ભિષગ્વરૈઃ

સક્તુકાદ્યાન્ પ્રયુઞ્જીત સર્વરોગે રસાયને ।
એતદ્વિષં જાતિચતુષ્ટયં ચ વિચાર્ય યોજ્યં ભિષગુત્તમેન

વિપ્રો રક્ષતિ યૌવનં નરપતિસ્તદ્ભૂતલે પાલતાં વૈશ્યઃ કુષ્ઠવિનાશને ચ કુશલઃ શૂદ્રો હરેજ્જીવનમ્ ।
તસ્માચ્ચાપિ ભિષગ્વરેણ નિપુણૈસ્તદ્વેદિના ભાવયેત્ કુર્યાદેવ તતો વિષં નૃપવરો મૃત્યુંજયાય ક્ષિતૌ

શ્વેતા વા યદિ વા પિઙ્ગા મધુરા ઊષરાપિ વા ।
લોમશા બ્રહ્મજાતિઃ સ્યાત્ક્ષત્રજાતિસ્તુ લોહિતા

પીતા વા મધુરા કિંચિદ્ વૈશ્યજાતિસ્તુ ધૂસરા ।
કૃષ્ણા શૂદ્રસ્ય દૃશ્યેત એતેષાં ચ ભિષગ્વરૈઃ

ક્ષીરં સમ્પૂર્ણભાણ્ડેઽપિ વિષં દત્ત્વા વિચિન્તયેત્ ।
જાયતેઽપિ યદા વર્ણં તદા જાતિં વિનિર્દિશેત્

શુક્લં રક્તં તથા પીતં કૃષ્ણં ચેતિ ચતુર્વિધમ્ ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિટ્શૂદ્રાણાં જ્ઞાતવ્યો જાતિનિર્ણયઃ

ક્ષિપ્તં દુગ્ધે વિષં વૈદ્યો જાનીયાત્ ક્રમશો યદિ ।
શ્વેતં રક્તં તથા પીતં કૃષ્ણં ચોષ્ણલમેવ ચ

તુત્થેન ટઙ્કણેનૈવ મ્રિયતે પેષણાદ્વિષમ્ ।
વિષેષુ જઙ્ગમાખ્યેષુ વિષં નાગભવં હિતમ્

ઇદમેવ મહાશ્રેષ્ઠં ત્રિદોષક્ષપણં ક્ષણાત્ ।
દીપનં કુરુતે સદ્યો વડવાગ્નિશતોપમમ્

સંનિપાતપ્રતિકારે પ્રભાવઃ પ્રભવો હિ સઃ

નાગોદ્ભવં યથાપ્રાપ્તં વિષં ગોમૂત્રસંયુતમ્ ।
આતપે ત્રિદિનં શુષ્કં નિહિતં વીર્યધૃગ્ ભવેત્

અતિમાત્રં યદા ભુઙ્ક્તે તદાર્જ્ય ટઙ્કણં પિબેત્ ।
રજની મેઘનાદા વા સર્પાક્ષી વા ઘૃતાન્વિતા

લિહેદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં ચૂર્ણિતામ્ અર્જુનત્વચમ્ ।
પુત્રજીવકમજ્જાં વા પિબેદ્વા નિમ્બકદ્વયમ્

એવં વિષવિધિઃ ખ્યાતઃ પ્રયોગં ચ વદામ્યહમ્ ।
વિષં ત્રિકટુકં મુસ્તં હરિદ્રાનિમ્બપત્રકમ્

વિડઙ્ગમ્ અષ્ટમં ચૂર્ણં છાગમૂત્રૈઃ સમં સમમ્ ।
ચણકાભા વટી ખ્યાતા સ્યાજ્જયા યોગવાહિકા

વિષં પાઠાશ્વગન્ધાશ્ચ બલા તાલીસપત્ત્રકમ્ ।
મરિચં પિપ્પલી નિમ્બમજામૂત્રેણ તુલ્યકમ્

વટિકા પૂર્વવત્કાર્યા વટિકા યોગવાહિકા ।
નિદ્રાં તન્દ્રાં ક્લમં દાહં સફેનં લોમહર્ષણમ્

શોષં ચૈવાતિસારં ચ કુરુતે જઙ્ગમં વિષમ્ ।
સ્થાવરં તુ જ્વરં હિક્કાં દન્તહર્ષં ગલગ્રહમ્

ફેનછર્દ્યરુચિશ્વાસં મૂર્ચ્છાં ચ કુરુતે વિષમ્ ।
ન જાનાતિ યદા મન્ત્રી વિષં ભક્ષેચ્ચિકિત્સિતમ્

વિષમેવ તદાદાય મજ્જત્યમ્બુનિધાવિવ ।
તસ્માદ્યત્નેન સંરક્ષેદ્રાજા વિષચિકિત્સકાત્

પ્રથમં વહ્નિખર્પરિકાયાં મનાગ્ભૃષ્ટ્વા વક્ષ્યમાણમન્ત્રેણ નિર્વિષં વિધાય ગૃહ્ણીયાદિતિ ।
નિમ્બુદ્રવે પિત્તં વારત્રયં વિભાવ્ય પ્રક્ષાલ્ય સંશોષ્ય ગૃહ્ણીયાદિતિ ।
{શિલાજતુ:: ઓરિગિન્}
હેમાદ્યાઃ સૂર્યસંતપ્તાઃ સ્રવન્તિ ગિરિધાતવઃ ।
જત્વાભં મૃદુ મૃત્સ્નાભં યન્મલં તચ્છિલાજતુ

{શિલાજતુ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
અનઘં ચાલ્પકષાયં ચ કટુ પાકે શિલાજતુ ।
નાત્યુષ્ણશીતં ધાતુભ્યશ્ચતુર્ભ્યસ્તસ્ય સમ્ભવઃ

{શિલાજતુ:: fરોમ્ ગોલ્દ્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
હેમ્નોઽથ રજતાત્તામ્રાદ્વરં કાલાયસાદ્ અપિ ।
મધુરં ચ સતિક્તં ચ જપાપુષ્પનિભં ચ યત્

વિપાકે કટુ શીતં ચ તત્સુવર્ણસ્ય નિસૃતમ્ ।
{શિલાજતુ:: fરોમ્ સિલ્વેર્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રાજતં કટુકં શ્વેતં શીતં સ્વાદુ વિપચ્યતે

{શિલાજતુ:: fરોમ્ ચોપ્પેર્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
તામ્રાદ્ બર્હિણકણ્ઠાભં તીક્ષ્ણોષ્ણં પચ્યતે કટુ ।
{શિલાજતુ:: fરોમ્ ઇરોન્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
યચ્ચ ગુગ્ગુલુસંકાશં સતિક્તં લવણાન્વિતમ્

વિપાકે કટુ શીતં ચ સર્વશ્રેષ્ઠં તદાયસમ્ ।
ગોમૂત્રગન્ધઃ સર્વેષાં સર્વકર્મસુ યૌગિકાઃ

રસાયનપ્રયોગેષુ પશ્ચિમં તુ વિશિષ્યતે ।
યથાક્રમં વાતપિત્તે શ્લેષ્મપિત્તે કફે ત્રિષુ

વિશેષેણ પ્રશસ્યન્તે મલા હેમાદિધાતુજાઃ ।
{શિલાજતુ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
લૌહઃ કિટ્ટાયતે વહ્નૌ વિધૂમં દહ્યતેઽમ્ભસિ

તૃણાદ્યગ્રે કૃતં શ્રેષ્ઠમ્ અધો ગલતિ તન્તુવત્ ।
દંશદંષ્ટ્રૌષધાદિદોષહરણાર્થં મેષશૃઙ્ગં ભૂર્જપત્રેણ ધૂપયેત્ ।
ક્વાથ્યદ્રવ્યં શિલાજતુસમં ચતુર્ગુણેન જલં દત્ત્વા ચતુર્ભાગાવશેષેણ ભાવયેદ્ ઇત્યેકઃ પક્ષઃ ।
વાગ્ભટ્ટસ્તુ અષ્ટગુણજલદાનેનાષ્ટાવશેષે પૂર્વવદુભયથૈવ વ્યવહારઃ ।
ભદ્રશિલાજતુ ત્રિફલાદશમૂલોષ્ણક્વાથે નિક્ષિપ્ય ।
કેવલોષ્ણોદકે વા સ્થિતે ઊર્ધ્વં વીભૂતે પદ્ધપત્રવત્ સર્વં ગ્રાહ્યમ્ ।
તતઃ શિવાગુડિકોક્તક્રમેણ ભાવનાં દત્ત્વા વિશોધ્ય સાલસારાદિના ભાવયેદ્યથા ।
સાલયુગ્મૌ કરઞ્જૌ દ્વૌ ખદિરં ચન્દનદ્વયમ્ ।
ગર્દભાણ્ડો ઽર્જુનશ્ચેહ લોધ્રયુગ્મધવાસનાઃ

શિરીષાગુરુકાલીયપૂગપૂતિકકર્કટાઃ ।
સાલસારાદિરપ્યેષ ગણઃ શ્લેષ્મગદાપહઃ

મેહગુલ્માર્શઃકુષ્ઠારિમેદઃપાણ્ડુરુજાપહઃ ।
એભિર્દિવાતપે શોષ્યં રાત્રૌ રાત્રૌ ચ ભાવયેત્

દ્રવેણ યાવતા દ્રવ્યમેકીભૂયાર્દ્રતાં વ્રજેત્ ।
ભવેત્ પ્રમાણં નિર્દિષ્ટં ભિષગ્ભિર્ ભાવનાવિધૌ

ભવેદ્દ્રવ્યં સમં ક્વાથ્યં ક્વાથં ચાષ્ટાવશેષિતમ્ ।
તેનાર્દ્રસમં દ્રવ્યં શોષયેત્પ્રબલાતપે

દગ્ધહીરકં યોજ્યં નિક્ષિપ્યાગ્નૌ ધ્માપયિત્વા નિર્ગુણ્ડીરસેન સપ્તવારાન્ નિર્વાપ્ય પ્રક્ષાલ્ય ચ ગૃહ્ણીયાત્

જાયન્તે વામરુક્વાથે જનપદે ગ્રીષ્મે ઽર્કતાપાર્દિતાઃ ।
શીતોષણે શિશિરે ચ ગુગ્ગુલુરસં મુઞ્ચન્તિ તે પઞ્ચધા

હેમાભં મહિષાક્ષતુલ્યમપરં તત્પદ્મરાગોપમં ભૃઙ્ગાભં કુમુદદ્યુતિં ચ વિધિના ગ્રાહ્યા પરીક્ષ્યા તતઃ

વહ્નૌ જ્વલન્તિ તપને વિલયં પ્રયાન્તિ ક્લિદ્યન્તિ કોષ્ણસલિલે પયસા સમાનાઃ

ગ્રાહ્યાઃ શુભાઃ પરિહરેચ્ચિરકાલજાતાન્ અઙ્ગાત્સ્ફુટં ખર્પરગન્ધિકતુલ્યવર્ણાન્

{ગુગ્ગુલુ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
સ્વાદે સ્વાદુઃ કષાયતિક્તકટુકો વીર્યે વિપાકે કટુઃ ।
વૃષ્યો માર્ગવિશોધને ઽતિવિશદસ્તીક્ષ્ણો વિકાશી સરઃ

સાયુષ્યઃ સ્વરદસ્ત્રિદોષશમનો મેધાસ્મૃતિશ્રીકરઃ ।
ધન્યઃ પાપનિસૂદનોઽગ્નિજનનો હૃત્કણ્ઠશોધીપુનઃ

{ગુગ્ગુલુ:: શોધન}
દશમૂલક્વાથે ઉષ્ણે પૂતે ગુગ્ગુલું પરિક્ષિપ્યાલોડ્ય ચ વસ્ત્રપૂતં વિધાય ચણ્ડાતપે વિશોષ્ય ઘૃતં દત્ત્વા પિણ્ડિતવ્યમ્

{ચોન્છ્:: શોધન}
શંખનાભિં તથામ્લેન સપ્તવારં હિ ભાવયેત્ ।
રૌદ્રે મલાદિકં ત્યક્ત્વા પ્રક્ષાલ્ય ગ્રાહયેદિતિ

{મોનેય્ ચોwરિએ:: શોધન}
વરાટીં તક્રચાઙ્ગેરીજમ્બીરાણાં રસે શુભે ।
પ્રક્ષિપ્ય ભાવયેત્તાવદ્યાવચ્છુક્લા ન પશ્યતિ

પશ્ચાદુદ્ધૃત્ય ગૃહ્ણીયાદ્ વરાટીં શુદ્ધિમાગતામ્

{પેઅર્લ્:: શોધન}
ભૌમિકં જલમ્ આદાય મુક્તાં ચ વ્યુષિતામપિ ।
ત્યક્ત્વા મલાદિકાં તાં ચ પ્રક્ષાલ્ય ગ્રાહયેદિતિ