Rasaprakāśasudhākara · Chapter 6

tālakaṃ tuvarī gaṃdhaṃ kaṃkuṣṭhaṃ kunaṭī tathā
sauvīraṃ gairikaṃ caivam aṣṭamaṃ khecarāhvayam //

tālakaṃ dvividhaṃ proktaṃ dalākhyaṃ cāśmasaṃjñitam
sūkṣmapatraṃ hemavarṇaṃ guru snigdhaṃ ca bhāsuram //

dalākhyaṃ tālakaṃ tacca bahusatvaṃ rasāyanam
niṣpatraṃ cāśmasadṛśaṃ kiṃcitsatvaṃ tathāguru //

nārīṇāṃ puṣpahṛt tattu kupathyaṃ cāśmatālakam
kuṣmāṇḍatoyasaṃsvinnaṃ tataḥ kṣārajalena vā
cūrṇatoyena vā svinnaṃ dolāyaṃtreṇa śudhyati //

kulatthakvāthasaubhāgya māhiṣājyamadhuplutam
khalve kṣiptvā ca tattālaṃ mardayedekavāsaram //

nistuṣīkṛtya cairaṇḍa bījānyeva tu mardayet
palāṣṭamānaṃ tālasya cāṣṭamāṃśaṃ tu kārayet //

bījānyeraṇḍajānyeva kṣiptvā caikatra mardayet
yavābhā guṭikā kāryā śuṣkā kupyāṃ nidhāya ca //

vālukāyaṃtramadhye tu vahniṃ dvādaśayāmakam
svāṃgaśītaṃ samuttārya ūrdhvagaṃ satvamāharet //

pāṣāṇadhātusattvānāṃ prakārāḥ santyanekaśaḥ
yāni kāryakarāṇyeva satvāni kathitāni vai //

vātaśleṣmaharaṃ rakta bhūtanut puṣpahṛt striyāḥ
susnigdhamuṣṇakaṭukaṃ dīpanaṃ kuṣṭhahāri tat //

saurāṣṭradeśe saṃjātā khanijā tuvarī matā
yā lepitā śvetavastre raṅgabandhakarī hi sā //

phullikā khaṭikā tadvat dviprakārā praśasyate
kiṃcitpītā ca susnigdhā garadoṣavināśinī //

śvetavarṇāparā sāmlā phullikā lohamāraṇī
kaṣāyā madhurā kāṃkṣī kaṭukā viṣanāśinī //

vraṇaghnī kaphahā caiva netravyādhitridoṣahā
kuṣṭharogaharā sā tu pārade bījadhāriṇī //

dhānyāmle tuvarī kṣiptā śudhyati tridinena vai
kṣārairamlaiśca mṛditā dhmātā satvaṃ vimuñcati
tatsatvaṃ dhātuvādārthe auṣadhe nopapadyate //

manaḥśilā triprakārā śyāmā raktā ca khaṇḍikā
śyāmā raktā miśravarṇā bhārāḍhyā śyāmikā bhavet //

kaṇavīrā suraktāṅgī tāmrābhā saiva śasyate
cūrṇitā yāti raktāṅgī guruḥ snigdhā ca khaṇḍikā //

sarvāḥ kunaṭyaḥ kathitāḥ pūrvaṃ pūrvaṃ guṇottarāḥ
munipatrarasenāpi śṛṅgaverarasena vā //

bhāvitā saptavāreṇa viśudhyati na saṃśayaḥ
sarpiṣā ca guḍenātha kiṭṭaguggulunātha vā //

dhmātā tu koṣṭhikāyantre muñcet sattvaṃ na saṃśayaḥ //

rasāyanavarā sarvā vātaśleṣmavināśinī
satvādhikā viṣaghnī ca bhūtakaṇḍūkṣayāpahā
agnimāṃdyaṃ praśamayet koṣṭharoganibarhiṇī //

sauvīraṃ ca rasāṃjanaṃ nigaditaṃ srotoṃjanaṃ caiva hi tadvat puṣpamathāñjanaṃ tadanu cennīlāṃjanaṃ kathyate
pañcānāmapi nāmavarṇaguṇavadrūpāṇi samyagvidhau kathyante'tra mayāpi śodhanam idaṃ satvaṃ mṛtiścocyate //

sauvīrākhyaṃ cāṃjanaṃ dhūmavarṇaṃ pittāsraghnaṃ chardihidhmāvraṇaghnam /
netravyādhau śodhane ropaṇe ca śreṣṭhaṃ proktaṃ karṇarogapraśāṃtyai //

pītābhaṃ viṣaraktadoṣaśamanaṃ saśvāsahidhmāpahaṃ varṇyaṃ vātavināśanaṃ kṛmiharaṃ dārvyudbhavaṃ śobhanam
snigdhaṃ svādu kaṣāyakaṃ viṣavamīpittāsranullekhanaṃ netryaṃ hidhmarujāpahaṃ nigaditaṃ srotoṃjanaṃ sarvadā //

sitaṃ snigdhaṃ himaṃ caiva netrarogaviṣāpaham
jvaraghnam atihidhmāghnaṃ puṣpāṃjanamihoditam //

rasāyanaṃ suvarṇaghnaṃ guru snigdhaṃ tridoṣahā
nīlāṃjanaṃ ca kathitaṃ lohamārdavakārakam //

bhṛṃgarājarasenaiva sarvāṇyevāṃjanāni hi
viśudhyantīha satataṃ satyaṃ guruvaco yathā
śilāyāḥ satvavat sattvam añjanānāṃ ca pātayet //

gaṃdhakasya caturbhedā lakṣitāḥ pūrvasūribhiḥ
śvetaḥ pītastathā raktaḥ kṛṣṇaśceti caturvidhaḥ //

śvetastu khaṭikākāro lepanāllohamāraṇam
jāyate nātra saṃdeho hy anubhūtaṃ mayā khalu //

pītavarṇo bhavedyastu sa cokto'malasārakaḥ
rase rasāyane śreṣṭhaḥ śukapicchaḥ sa kathyate //

lākṣārasanibho raktaḥ śukatuṇḍaḥ sa kathyate
dhātūnāṃ raṃjanaṃ kuryād rasabandhaṃ karotyalam //

yaḥ kṛṣṇavarṇaḥ sa tu durlabho'sti nāśaṃ karotīha jarāpamṛtyoḥ
saṃsevanādvajrasamaṃ śarīraṃ bhavetsukāntaṃ hi nirāmayaṃ ca //

ghaṭīmadhye payaḥ kṣiptvā mukhe vastraṃ prabandhayet
vastropari baleścūrṇaṃ mukhaṃ ruddhvā śarāvataḥ //

bhūmau nidhāya tatpātraṃ puṭaṃ dadyātprayatnataḥ
viṃśatyupalakaiścaiva svāṃgaśītaṃ samuddharet //

anenaiva prakāreṇa svāṃgaśītaṃ punaḥ punaḥ
evaṃ saṃśodhito gandhaḥ sarvakāryakaro bhavet //

vipāke madhuro gandha pāṣāṇastu rasāyanaḥ
visarpakaṇḍukuṣṭhasya śamano dīpanastathā //

āmājīrṇapraśamano viṣahā rasaśoṣaṇaḥ
sūtasya vīryadaḥ sākṣāt pārvatīpuṣpasaṃbhavaḥ //

kṛmirogaharaḥ samyak sūtaṃ mūrchayati dhruvam
sevito balirājñā yaḥ prabhūtabalahetave //

tasmādbalivasetyukto gaṃdhako'timanoharaḥ
śukapicchastu marica samāṃśena tu kalkitaḥ //

triphalā ṣaḍguṇā kāryā mardayetkṛtamālakaiḥ
mūladravaistataḥ pīto hanti kuṣṭhānyanekaśaḥ //

tanmūlasalile ghṛṣṭaṃ vapustenātha lepitam
kuṣṭhānyeva nihantyāśu sadyaḥ pratyayakārakam //

saṃśuddhagaṃdhakaṃ caiva tailena saha peṣayet
apāmārgakṣāratoyais tailena maricena ca //

vilipya sakalaṃ dehaṃ tiṣṭhetsūryātapeṣu ca
bhojayettakrabhaktaṃ ca tṛtīye prahare khalu //

vahninā svedayedrātrau prātarutthāya mardayet
mahiṣasya purīṣeṇa snāyācchītena vāriṇā //

snānaṃ kuryāduṣasyevaṃ kaṇḍūḥ pāmā ca naśyati
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ kathito'tra mayā khalu
nāśayeccirakālotthāḥ kuṣṭhapāmāvicarcikāḥ //

kalāṃśavyoṣasaṃyuktaṃ śuddhagandhakacūrṇakam
vastre vitastimātre tu gaṃdhacūrṇaṃ satailakam //

vilipya veṣṭayitvā ca vartiṃ sūtreṇa veṣṭayet
dhṛtvā saṃdaṃśato varti madhyaṃ prajvālayecca tām //

vidrutaḥ patate gaṃdho binduśaḥ kācabhājane
tāṃ drutiṃ prakṣipetpattre nāgavallyāstribindukām //

rasaṃ vallamitaṃ tatra dattvāṅgulyā vimardayet
tatsarvaṃ bhakṣayetpaścād godugdhaṃ cānu sampibet //

kāmasya dīptiṃ kurute kṣayapāṇḍuvināśanam
grahaṇīṃ nāśayed duṣṭāṃ śūlārtiśvāsakāsakam //

āmājīrṇaṃ praśamayel laghutvaṃ ca prajāyate
gaṃdhakasya guṇānvaktuṃ śaktaḥ kaḥ śaṃbhunā vinā //

parvate himasamīpavartini jāyate'tiruciraṃ kaṅkuṣṭhakam
ekameva nalikābhidhānakaṃ reṇukaṃ tadanu cāparaṃ bhavet //

pītavarṇamasṛṇaṃ ca vai guru snigdham uttamataraṃ pravakṣyate
śyāmapītamatihīnasattvakaṃ reṇukaṃ hi kathitaṃ dvitīyakam //

vadanti kaṃkuṣṭhamathāpare hi sadyaḥ prasūtasya ca dantinaḥ śakṛt /
tat kṛṣṇapītaṃ bhavatīva recanaṃ tṛtīyamāhurvibudhā bhiṣagvarāḥ //

caturthakaṅkuṣṭhamihaiva vājināṃ nālaṃ hi kecitpravadanti tajjñāḥ
yaddhastijaṃ śvetamathātipītaṃ virecanaṃ tatprakaroti śīghram //

rasāyane śreṣṭhataraṃ rase ca satvena yuktaṃ khalu gauravānvitam
śuṃṭhyambhasā bhāvitameva śuddhiṃ kaṃkuṣṭhamāyāti hi satyamuktam //

kaṅkuṣṭhakaṃ tiktakaṭūṣṇavīryaṃ viśeṣato recanakaṃ karoti
gudārtigulmavraṇaśūlahṛtparaṃ pracakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ //

sattvākṛṣṭirna ca proktā yasmātsatvamayaṃ hi tat
yavamātraṃ bhajedenaṃ virekārthaṃ na saṃśayaḥ //

kṣaṇādāmajvaraṃ hanti jāte sati virecane
tāṃbūlena samaṃ caivaṃ bhakṣitaṃ sārayed dhruvam //

babbūlamūlikākvāthaṃ saubhāgyājājisaṃyutam
bhūyo bhūyaḥ pibeddhīmān viṣaṃ kaṃkuṣṭhajaṃ jayet //

kāsīsaṃ prathamaṃ hi saikatamidaṃ puṣpākhyamanyattathā kṣārāmlaṃ guru dhūmravarṇaviṣahṛt vīryoṣṇakaṃ rāgadam
śvitraghnaṃ mukhakeśaraṃjanakaraṃ tatsaikataṃ pūrvakaṃ puṣpākhyaṃ hyaparaṃ guṇaiśca sahitaṃ sevyaṃ sadā rogahṛt //

puṣpābhidhaṃ ca kāsīsaṃ prasiddhaṃ netrarogahā
soṣṇavīryaṃ kaṣāyāmlaṃ viṣaghnaṃ śleṣmanāśanam
vraṇahṛt kṣayarogaghnaṃ paṭarañjanakaṃ param //

bhṛṃgarājarase svinnaṃ nirmalaṃ hi prajāyate
saurāṣṭrīsatvavat sattvam etasyāpi samāharet //

kāsīsaṃ bhasma kāṃtasya cobhayaṃ samabhāgikam
varāviḍaṅgasaṃyuktaṃ ghṛtakṣaudraplutaṃ prage //

bhakṣitaṃ hanti vegena pāṇḍuyakṣmāṇameva ca
plīhaṃ gulmaṃ gude śūlaṃ mūtrakṛcchrāṇyaśeṣataḥ //

sevitaṃ sarvarogaghnaṃ rasāyanavidhānataḥ
agnisaṃdhukṣaṇaṃ kuryāt valīpalitanāśanam
āmājīrṇabhavān rogān nihantyeva na saṃśayaḥ //

uddiṣṭaṃ navasārākhyaṃ lavaṇaṃ cullikābhidham
lohadrāvaṇakaṃ proktaṃ rasajāraṇakaṃ tathā //

vahniṃ ca dīpayatyāśu gulmaplīhāmayāpaham
māṃsādijāraṇaṃ samyak bhuktapākaṃ karoti tat //

pītā varāṭikā yā tu sārdhaniṣkapramāṇikā
śreṣṭhā saiva budhaiḥ proktā ṭaṅkabhārā hi madhyamā //

pādonaṭaṅkabhārā yā kathyate sā kaniṣṭhikā //

rase rasāyane proktā pariṇāmādiśūlanut
grahaṇīkṣayarogaghnī vīryoṣṇā dīpanī matā //

vṛṣyā doṣaharī netryā kaphavātavināśinī
rasendrajāraṇe śastā biḍamadhye sadā hitā //

sthūlā varāṭikā proktā guruśca śleṣmapittahā
sveditā hyāranālena yāmācchuddhimavāpnuyāt //

daradaḥ śukatuṇḍākhyo haṃsapākastathāparaḥ
carmāraḥ prathamaḥ prokto hīnasatvaḥ sa ucyate //

pravālābhaḥ śalākāḍhyaḥ uttamo haṃsapākakaḥ
dīpanaḥ sarvadoṣaghno hiṃgulo'tirasāyanaḥ //

sarvarogaharaḥ sākṣāt drāvaṇe saṃpraśasyate
yathā ṣaḍguṇagaṃdhena jāritarasarājakaḥ //

daradākarṣitaḥ sūto guṇairevaṃvidho bhavet
kuṣmāṇḍakhaṇḍamadhye tu svedito lakucāmbunā
sakṛt saṃjāyate śuddhaḥ sarvakāryeṣu yojayet //

pāṣāṇagairikaṃ caikaṃ dvitīyaṃ svarṇagairikam
pāṣāṇagairikaṃ proktaṃ kaṭhinaṃ tāmravarṇakam //

atyantaśoṇitaṃ snigdhaṃ masṛṇaṃ svarṇagairikam
svādu tiktaṃ himaṃ netryaṃ kaṣāyaṃ raktapittanut //

hikkāvamiviṣaghnaṃ ca raktaghnaṃ svarṇagairikam
pāṣāṇagairikaṃ cānyat pūrvasmādalpakaṃ guṇaiḥ //

gairikaṃ tu gavāṃ dugdhair bhāvitaṃ śuddhimṛcchati
gairikaṃ satvarūpaṃ hi nandinā parikīrtitam //

samudreṇāgninakrasya jarāyur bahirujjhitaḥ
ravitāpena saṃśuṣkaḥ so'gnijāra iti smṛtaḥ //

tridoṣaśamano grāhī dhanurvātaharaḥ paraḥ
vardhano rasavīryasya jāraṇaḥ paramaḥ smṛtaḥ //

mahāgirau śilāntastho raktavarṇacyuto rasaḥ
sūryātapena saṃśuṣko girisindūrasaṃjñitaḥ //

rasabaṃdhakaro bhedī tridoṣaśamanastathā
dehalohakaro netryo girisindūra īritaḥ //

bhavedgurjarake deśe sadalaṃ pītavarṇakam
arbudasya gireḥ pārśve nāmnā vodāraśṛṅgakam //

nāgasatvaṃ liṃgadoṣa haraṃ śleṣmavikāranut
rasabandhakaraṃ samyak śmaśrurañjanakaṃ param //

sādhāraṇarasāḥ sarve bījapūrarasena vai
trivāraṃ bhāvitāḥ śuṣkā jāyante doṣavarjitāḥ //

biḍaṃ hi kathyate tadvat sarvadoṣaharaṃ param //