રસપ્રકાશસુધાકર · અધ્યાય 6

તાલકં તુવરી ગંધં કંકુષ્ઠં કુનટી તથા
સૌવીરં ગૈરિકં ચૈવમ્ અષ્ટમં ખેચરાહ્વયમ્ ॥

તાલકં દ્વિવિધં પ્રોક્તં દલાખ્યં ચાશ્મસંજ્ઞિતમ્
સૂક્ષ્મપત્રં હેમવર્ણં ગુરુ સ્નિગ્ધં ચ ભાસુરમ્ ॥

દલાખ્યં તાલકં તચ્ચ બહુસત્વં રસાયનમ્
નિષ્પત્રં ચાશ્મસદૃશં કિંચિત્સત્વં તથાગુરુ ॥

નારીણાં પુષ્પહૃત્ તત્તુ કુપથ્યં ચાશ્મતાલકમ્
કુષ્માણ્ડતોયસંસ્વિન્નં તતઃ ક્ષારજલેન વા
ચૂર્ણતોયેન વા સ્વિન્નં દોલાયંત્રેણ શુધ્યતિ ॥

કુલત્થક્વાથસૌભાગ્ય માહિષાજ્યમધુપ્લુતમ્
ખલ્વે ક્ષિપ્ત્વા ચ તત્તાલં મર્દયેદેકવાસરમ્ ॥

નિસ્તુષીકૃત્ય ચૈરણ્ડ બીજાન્યેવ તુ મર્દયેત્
પલાષ્ટમાનં તાલસ્ય ચાષ્ટમાંશં તુ કારયેત્ ॥

બીજાન્યેરણ્ડજાન્યેવ ક્ષિપ્ત્વા ચૈકત્ર મર્દયેત્
યવાભા ગુટિકા કાર્યા શુષ્કા કુપ્યાં નિધાય ચ ॥

વાલુકાયંત્રમધ્યે તુ વહ્નિં દ્વાદશયામકમ્
સ્વાંગશીતં સમુત્તાર્ય ઊર્ધ્વગં સત્વમાહરેત્ ॥

પાષાણધાતુસત્ત્વાનાં પ્રકારાઃ સન્ત્યનેકશઃ
યાનિ કાર્યકરાણ્યેવ સત્વાનિ કથિતાનિ વૈ ॥

વાતશ્લેષ્મહરં રક્ત ભૂતનુત્ પુષ્પહૃત્ સ્ત્રિયાઃ
સુસ્નિગ્ધમુષ્ણકટુકં દીપનં કુષ્ઠહારિ તત્ ॥

સૌરાષ્ટ્રદેશે સંજાતા ખનિજા તુવરી મતા
યા લેપિતા શ્વેતવસ્ત્રે રઙ્ગબન્ધકરી હિ સા ॥

ફુલ્લિકા ખટિકા તદ્વત્ દ્વિપ્રકારા પ્રશસ્યતે
કિંચિત્પીતા ચ સુસ્નિગ્ધા ગરદોષવિનાશિની ॥

શ્વેતવર્ણાપરા સામ્લા ફુલ્લિકા લોહમારણી
કષાયા મધુરા કાંક્ષી કટુકા વિષનાશિની ॥

વ્રણઘ્ની કફહા ચૈવ નેત્રવ્યાધિત્રિદોષહા
કુષ્ઠરોગહરા સા તુ પારદે બીજધારિણી ॥

ધાન્યામ્લે તુવરી ક્ષિપ્તા શુધ્યતિ ત્રિદિનેન વૈ
ક્ષારૈરમ્લૈશ્ચ મૃદિતા ધ્માતા સત્વં વિમુઞ્ચતિ
તત્સત્વં ધાતુવાદાર્થે ઔષધે નોપપદ્યતે ॥

મનઃશિલા ત્રિપ્રકારા શ્યામા રક્તા ચ ખણ્ડિકા
શ્યામા રક્તા મિશ્રવર્ણા ભારાઢ્યા શ્યામિકા ભવેત્ ॥

કણવીરા સુરક્તાઙ્ગી તામ્રાભા સૈવ શસ્યતે
ચૂર્ણિતા યાતિ રક્તાઙ્ગી ગુરુઃ સ્નિગ્ધા ચ ખણ્ડિકા ॥

સર્વાઃ કુનટ્યઃ કથિતાઃ પૂર્વં પૂર્વં ગુણોત્તરાઃ
મુનિપત્રરસેનાપિ શૃઙ્ગવેરરસેન વા ॥

ભાવિતા સપ્તવારેણ વિશુધ્યતિ ન સંશયઃ
સર્પિષા ચ ગુડેનાથ કિટ્ટગુગ્ગુલુનાથ વા ॥

ધ્માતા તુ કોષ્ઠિકાયન્ત્રે મુઞ્ચેત્ સત્ત્વં ન સંશયઃ ॥

રસાયનવરા સર્વા વાતશ્લેષ્મવિનાશિની
સત્વાધિકા વિષઘ્ની ચ ભૂતકણ્ડૂક્ષયાપહા
અગ્નિમાંદ્યં પ્રશમયેત્ કોષ્ઠરોગનિબર્હિણી ॥

સૌવીરં ચ રસાંજનં નિગદિતં સ્રોતોંજનં ચૈવ હિ તદ્વત્ પુષ્પમથાઞ્જનં તદનુ ચેન્નીલાંજનં કથ્યતે
પઞ્ચાનામપિ નામવર્ણગુણવદ્રૂપાણિ સમ્યગ્વિધૌ કથ્યન્તેઽત્ર મયાપિ શોધનમ્ ઇદં સત્વં મૃતિશ્ચોચ્યતે ॥

સૌવીરાખ્યં ચાંજનં ધૂમવર્ણં પિત્તાસ્રઘ્નં છર્દિહિધ્માવ્રણઘ્નમ્ ।
નેત્રવ્યાધૌ શોધને રોપણે ચ શ્રેષ્ઠં પ્રોક્તં કર્ણરોગપ્રશાંત્યૈ ॥

પીતાભં વિષરક્તદોષશમનં સશ્વાસહિધ્માપહં વર્ણ્યં વાતવિનાશનં કૃમિહરં દાર્વ્યુદ્ભવં શોભનમ્
સ્નિગ્ધં સ્વાદુ કષાયકં વિષવમીપિત્તાસ્રનુલ્લેખનં નેત્ર્યં હિધ્મરુજાપહં નિગદિતં સ્રોતોંજનં સર્વદા ॥

સિતં સ્નિગ્ધં હિમં ચૈવ નેત્રરોગવિષાપહમ્
જ્વરઘ્નમ્ અતિહિધ્માઘ્નં પુષ્પાંજનમિહોદિતમ્ ॥

રસાયનં સુવર્ણઘ્નં ગુરુ સ્નિગ્ધં ત્રિદોષહા
નીલાંજનં ચ કથિતં લોહમાર્દવકારકમ્ ॥

ભૃંગરાજરસેનૈવ સર્વાણ્યેવાંજનાનિ હિ
વિશુધ્યન્તીહ સતતં સત્યં ગુરુવચો યથા
શિલાયાઃ સત્વવત્ સત્ત્વમ્ અઞ્જનાનાં ચ પાતયેત્ ॥

ગંધકસ્ય ચતુર્ભેદા લક્ષિતાઃ પૂર્વસૂરિભિઃ
શ્વેતઃ પીતસ્તથા રક્તઃ કૃષ્ણશ્ચેતિ ચતુર્વિધઃ ॥

શ્વેતસ્તુ ખટિકાકારો લેપનાલ્લોહમારણમ્
જાયતે નાત્ર સંદેહો હ્ય્ અનુભૂતં મયા ખલુ ॥

પીતવર્ણો ભવેદ્યસ્તુ સ ચોક્તોઽમલસારકઃ
રસે રસાયને શ્રેષ્ઠઃ શુકપિચ્છઃ સ કથ્યતે ॥

લાક્ષારસનિભો રક્તઃ શુકતુણ્ડઃ સ કથ્યતે
ધાતૂનાં રંજનં કુર્યાદ્ રસબન્ધં કરોત્યલમ્ ॥

યઃ કૃષ્ણવર્ણઃ સ તુ દુર્લભોઽસ્તિ નાશં કરોતીહ જરાપમૃત્યોઃ
સંસેવનાદ્વજ્રસમં શરીરં ભવેત્સુકાન્તં હિ નિરામયં ચ ॥

ઘટીમધ્યે પયઃ ક્ષિપ્ત્વા મુખે વસ્ત્રં પ્રબન્ધયેત્
વસ્ત્રોપરિ બલેશ્ચૂર્ણં મુખં રુદ્ધ્વા શરાવતઃ ॥

ભૂમૌ નિધાય તત્પાત્રં પુટં દદ્યાત્પ્રયત્નતઃ
વિંશત્યુપલકૈશ્ચૈવ સ્વાંગશીતં સમુદ્ધરેત્ ॥

અનેનૈવ પ્રકારેણ સ્વાંગશીતં પુનઃ પુનઃ
એવં સંશોધિતો ગન્ધઃ સર્વકાર્યકરો ભવેત્ ॥

વિપાકે મધુરો ગન્ધ પાષાણસ્તુ રસાયનઃ
વિસર્પકણ્ડુકુષ્ઠસ્ય શમનો દીપનસ્તથા ॥

આમાજીર્ણપ્રશમનો વિષહા રસશોષણઃ
સૂતસ્ય વીર્યદઃ સાક્ષાત્ પાર્વતીપુષ્પસંભવઃ ॥

કૃમિરોગહરઃ સમ્યક્ સૂતં મૂર્છયતિ ધ્રુવમ્
સેવિતો બલિરાજ્ઞા યઃ પ્રભૂતબલહેતવે ॥

તસ્માદ્બલિવસેત્યુક્તો ગંધકોઽતિમનોહરઃ
શુકપિચ્છસ્તુ મરિચ સમાંશેન તુ કલ્કિતઃ ॥

ત્રિફલા ષડ્ગુણા કાર્યા મર્દયેત્કૃતમાલકૈઃ
મૂલદ્રવૈસ્તતઃ પીતો હન્તિ કુષ્ઠાન્યનેકશઃ ॥

તન્મૂલસલિલે ઘૃષ્ટં વપુસ્તેનાથ લેપિતમ્
કુષ્ઠાન્યેવ નિહન્ત્યાશુ સદ્યઃ પ્રત્યયકારકમ્ ॥

સંશુદ્ધગંધકં ચૈવ તૈલેન સહ પેષયેત્
અપામાર્ગક્ષારતોયૈસ્ તૈલેન મરિચેન ચ ॥

વિલિપ્ય સકલં દેહં તિષ્ઠેત્સૂર્યાતપેષુ ચ
ભોજયેત્તક્રભક્તં ચ તૃતીયે પ્રહરે ખલુ ॥

વહ્નિના સ્વેદયેદ્રાત્રૌ પ્રાતરુત્થાય મર્દયેત્
મહિષસ્ય પુરીષેણ સ્નાયાચ્છીતેન વારિણા ॥

સ્નાનં કુર્યાદુષસ્યેવં કણ્ડૂઃ પામા ચ નશ્યતિ
દૃષ્ટપ્રત્યયયોગોઽયં કથિતોઽત્ર મયા ખલુ
નાશયેચ્ચિરકાલોત્થાઃ કુષ્ઠપામાવિચર્ચિકાઃ ॥

કલાંશવ્યોષસંયુક્તં શુદ્ધગન્ધકચૂર્ણકમ્
વસ્ત્રે વિતસ્તિમાત્રે તુ ગંધચૂર્ણં સતૈલકમ્ ॥

વિલિપ્ય વેષ્ટયિત્વા ચ વર્તિં સૂત્રેણ વેષ્ટયેત્
ધૃત્વા સંદંશતો વર્તિ મધ્યં પ્રજ્વાલયેચ્ચ તામ્ ॥

વિદ્રુતઃ પતતે ગંધો બિન્દુશઃ કાચભાજને
તાં દ્રુતિં પ્રક્ષિપેત્પત્ત્રે નાગવલ્લ્યાસ્ત્રિબિન્દુકામ્ ॥

રસં વલ્લમિતં તત્ર દત્ત્વાઙ્ગુલ્યા વિમર્દયેત્
તત્સર્વં ભક્ષયેત્પશ્ચાદ્ ગોદુગ્ધં ચાનુ સમ્પિબેત્ ॥

કામસ્ય દીપ્તિં કુરુતે ક્ષયપાણ્ડુવિનાશનમ્
ગ્રહણીં નાશયેદ્ દુષ્ટાં શૂલાર્તિશ્વાસકાસકમ્ ॥

આમાજીર્ણં પ્રશમયેલ્ લઘુત્વં ચ પ્રજાયતે
ગંધકસ્ય ગુણાન્વક્તું શક્તઃ કઃ શંભુના વિના ॥

પર્વતે હિમસમીપવર્તિનિ જાયતેઽતિરુચિરં કઙ્કુષ્ઠકમ્
એકમેવ નલિકાભિધાનકં રેણુકં તદનુ ચાપરં ભવેત્ ॥

પીતવર્ણમસૃણં ચ વૈ ગુરુ સ્નિગ્ધમ્ ઉત્તમતરં પ્રવક્ષ્યતે
શ્યામપીતમતિહીનસત્ત્વકં રેણુકં હિ કથિતં દ્વિતીયકમ્ ॥

વદન્તિ કંકુષ્ઠમથાપરે હિ સદ્યઃ પ્રસૂતસ્ય ચ દન્તિનઃ શકૃત્ ।
તત્ કૃષ્ણપીતં ભવતીવ રેચનં તૃતીયમાહુર્વિબુધા ભિષગ્વરાઃ ॥

ચતુર્થકઙ્કુષ્ઠમિહૈવ વાજિનાં નાલં હિ કેચિત્પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ
યદ્ધસ્તિજં શ્વેતમથાતિપીતં વિરેચનં તત્પ્રકરોતિ શીઘ્રમ્ ॥

રસાયને શ્રેષ્ઠતરં રસે ચ સત્વેન યુક્તં ખલુ ગૌરવાન્વિતમ્
શુંઠ્યમ્ભસા ભાવિતમેવ શુદ્ધિં કંકુષ્ઠમાયાતિ હિ સત્યમુક્તમ્ ॥

કઙ્કુષ્ઠકં તિક્તકટૂષ્ણવીર્યં વિશેષતો રેચનકં કરોતિ
ગુદાર્તિગુલ્મવ્રણશૂલહૃત્પરં પ્રચક્ષતે શાસ્ત્રવિદઃ પુરાણાઃ ॥

સત્ત્વાકૃષ્ટિર્ન ચ પ્રોક્તા યસ્માત્સત્વમયં હિ તત્
યવમાત્રં ભજેદેનં વિરેકાર્થં ન સંશયઃ ॥

ક્ષણાદામજ્વરં હન્તિ જાતે સતિ વિરેચને
તાંબૂલેન સમં ચૈવં ભક્ષિતં સારયેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

બબ્બૂલમૂલિકાક્વાથં સૌભાગ્યાજાજિસંયુતમ્
ભૂયો ભૂયઃ પિબેદ્ધીમાન્ વિષં કંકુષ્ઠજં જયેત્ ॥

કાસીસં પ્રથમં હિ સૈકતમિદં પુષ્પાખ્યમન્યત્તથા ક્ષારામ્લં ગુરુ ધૂમ્રવર્ણવિષહૃત્ વીર્યોષ્ણકં રાગદમ્
શ્વિત્રઘ્નં મુખકેશરંજનકરં તત્સૈકતં પૂર્વકં પુષ્પાખ્યં હ્યપરં ગુણૈશ્ચ સહિતં સેવ્યં સદા રોગહૃત્ ॥

પુષ્પાભિધં ચ કાસીસં પ્રસિદ્ધં નેત્રરોગહા
સોષ્ણવીર્યં કષાયામ્લં વિષઘ્નં શ્લેષ્મનાશનમ્
વ્રણહૃત્ ક્ષયરોગઘ્નં પટરઞ્જનકં પરમ્ ॥

ભૃંગરાજરસે સ્વિન્નં નિર્મલં હિ પ્રજાયતે
સૌરાષ્ટ્રીસત્વવત્ સત્ત્વમ્ એતસ્યાપિ સમાહરેત્ ॥

કાસીસં ભસ્મ કાંતસ્ય ચોભયં સમભાગિકમ્
વરાવિડઙ્ગસંયુક્તં ઘૃતક્ષૌદ્રપ્લુતં પ્રગે ॥

ભક્ષિતં હન્તિ વેગેન પાણ્ડુયક્ષ્માણમેવ ચ
પ્લીહં ગુલ્મં ગુદે શૂલં મૂત્રકૃચ્છ્રાણ્યશેષતઃ ॥

સેવિતં સર્વરોગઘ્નં રસાયનવિધાનતઃ
અગ્નિસંધુક્ષણં કુર્યાત્ વલીપલિતનાશનમ્
આમાજીર્ણભવાન્ રોગાન્ નિહન્ત્યેવ ન સંશયઃ ॥

ઉદ્દિષ્ટં નવસારાખ્યં લવણં ચુલ્લિકાભિધમ્
લોહદ્રાવણકં પ્રોક્તં રસજારણકં તથા ॥

વહ્નિં ચ દીપયત્યાશુ ગુલ્મપ્લીહામયાપહમ્
માંસાદિજારણં સમ્યક્ ભુક્તપાકં કરોતિ તત્ ॥

પીતા વરાટિકા યા તુ સાર્ધનિષ્કપ્રમાણિકા
શ્રેષ્ઠા સૈવ બુધૈઃ પ્રોક્તા ટઙ્કભારા હિ મધ્યમા ॥

પાદોનટઙ્કભારા યા કથ્યતે સા કનિષ્ઠિકા ॥

રસે રસાયને પ્રોક્તા પરિણામાદિશૂલનુત્
ગ્રહણીક્ષયરોગઘ્ની વીર્યોષ્ણા દીપની મતા ॥

વૃષ્યા દોષહરી નેત્ર્યા કફવાતવિનાશિની
રસેન્દ્રજારણે શસ્તા બિડમધ્યે સદા હિતા ॥

સ્થૂલા વરાટિકા પ્રોક્તા ગુરુશ્ચ શ્લેષ્મપિત્તહા
સ્વેદિતા હ્યારનાલેન યામાચ્છુદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ॥

દરદઃ શુકતુણ્ડાખ્યો હંસપાકસ્તથાપરઃ
ચર્મારઃ પ્રથમઃ પ્રોક્તો હીનસત્વઃ સ ઉચ્યતે ॥

પ્રવાલાભઃ શલાકાઢ્યઃ ઉત્તમો હંસપાકકઃ
દીપનઃ સર્વદોષઘ્નો હિંગુલોઽતિરસાયનઃ ॥

સર્વરોગહરઃ સાક્ષાત્ દ્રાવણે સંપ્રશસ્યતે
યથા ષડ્ગુણગંધેન જારિતરસરાજકઃ ॥

દરદાકર્ષિતઃ સૂતો ગુણૈરેવંવિધો ભવેત્
કુષ્માણ્ડખણ્ડમધ્યે તુ સ્વેદિતો લકુચામ્બુના
સકૃત્ સંજાયતે શુદ્ધઃ સર્વકાર્યેષુ યોજયેત્ ॥

પાષાણગૈરિકં ચૈકં દ્વિતીયં સ્વર્ણગૈરિકમ્
પાષાણગૈરિકં પ્રોક્તં કઠિનં તામ્રવર્ણકમ્ ॥

અત્યન્તશોણિતં સ્નિગ્ધં મસૃણં સ્વર્ણગૈરિકમ્
સ્વાદુ તિક્તં હિમં નેત્ર્યં કષાયં રક્તપિત્તનુત્ ॥

હિક્કાવમિવિષઘ્નં ચ રક્તઘ્નં સ્વર્ણગૈરિકમ્
પાષાણગૈરિકં ચાન્યત્ પૂર્વસ્માદલ્પકં ગુણૈઃ ॥

ગૈરિકં તુ ગવાં દુગ્ધૈર્ ભાવિતં શુદ્ધિમૃચ્છતિ
ગૈરિકં સત્વરૂપં હિ નન્દિના પરિકીર્તિતમ્ ॥

સમુદ્રેણાગ્નિનક્રસ્ય જરાયુર્ બહિરુજ્ઝિતઃ
રવિતાપેન સંશુષ્કઃ સોઽગ્નિજાર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ત્રિદોષશમનો ગ્રાહી ધનુર્વાતહરઃ પરઃ
વર્ધનો રસવીર્યસ્ય જારણઃ પરમઃ સ્મૃતઃ ॥

મહાગિરૌ શિલાન્તસ્થો રક્તવર્ણચ્યુતો રસઃ
સૂર્યાતપેન સંશુષ્કો ગિરિસિન્દૂરસંજ્ઞિતઃ ॥

રસબંધકરો ભેદી ત્રિદોષશમનસ્તથા
દેહલોહકરો નેત્ર્યો ગિરિસિન્દૂર ઈરિતઃ ॥

ભવેદ્ગુર્જરકે દેશે સદલં પીતવર્ણકમ્
અર્બુદસ્ય ગિરેઃ પાર્શ્વે નામ્ના વોદારશૃઙ્ગકમ્ ॥

નાગસત્વં લિંગદોષ હરં શ્લેષ્મવિકારનુત્
રસબન્ધકરં સમ્યક્ શ્મશ્રુરઞ્જનકં પરમ્ ॥

સાધારણરસાઃ સર્વે બીજપૂરરસેન વૈ
ત્રિવારં ભાવિતાઃ શુષ્કા જાયન્તે દોષવર્જિતાઃ ॥

બિડં હિ કથ્યતે તદ્વત્ સર્વદોષહરં પરમ્ ॥