Rasaprakāśasudhākara · Chapter 5

athedānīṃ pravakṣyāmi guṇādhikyānmahārasān
teṣāṃ nāmāni vargāṃśca sattvāni tadguṇāṃstathā //

krameṇa gaganaṃ tāpyaṃ vaikrāṃtaṃ vimalaṃ tathā
rasakaṃ śailasaṃbhūtaṃ rājāvartakasasyake
ete mahārasāścāṣṭāv uditā rasavādibhiḥ //

kramaprāptamahaṃ vakṣye gaganaṃ tu caturvidham
śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ paramasuṃdaram //

śvetaṃ śvetakriyāyogyaṃ raktaṃ pītaṃ hi pītakṛt
kṛṣṇābhraṃ sarvarogāṇāṃ nāśanaṃ paramaṃ sadā //

vajraṃ pinākaṃ nāgaṃ ca maṃḍūkamabhidhīyate
anena vidhinā proktā bhedāḥ santīha ṣoḍaśa //

abhrāṇāmeva sarveṣāṃ vajramevottamaṃ sadā
śeṣāṇi trīṇi cābhrāṇi ghorān vyādhīn sṛjanti hi
tasmādyatnena sadvaidyair varjanīyāni nityaśaḥ //

vajrābhraṃ dhamyamāne'gnau vikṛtiṃ na kvacid bhajet
sevitaṃ tanmṛtiṃ hanti vajrābhaṃ kurute vapuḥ //

pinākaṃ cāgnisaṃtaptaṃ vimuñcati daloccayam
sevitaṃ caikamāsena kṛmiṃ kuṣṭhaṃ karotyalam //

nāgābhraṃ dhmāpitaṃ samyak nāgavat sphūrjate dhruvam
sevitaṃ tatprakurute kṣayarogasamudbhavam //

viṣaṃ hālāhalaṃ pītaṃ mārayatyeva niścitam
tathā nāgābhranāmedaṃ sadvaidyaḥ kathayatyalam //

maṃḍūkābhraṃ prakurute tāpyamānaṃ hi nityaśaḥ
kṣaṇaṃ cāgnau na tiṣṭheta maṃḍūkasadṛśāṃ gatim //

maṃḍūkābhraṃ na sevyaṃ hi kathitaṃ rasavedibhiḥ //

svedayeddinamekaṃ tu kāṃjikena tathābhrakam
paścātkulatthaje kvāthe takre mūtre'tha vahninā //

pācitaṃ doṣaśūnyaṃ tu śuddhimāyāti niścitam
tathāgnau paritaptaṃ tu niṣiñcet saptavārakam //

kāṃjike cāpi nirdoṣam abhrake jāyate dhruvam
varākvāthe tathā dugdhe gavāṃ mūtre tathaiva ca
mārkavasya rasenāpi doṣaśūnyaṃ prajāyate //

sūkṣmacūrṇaṃ tataḥ kṛtvā piṣṭvā haṃsapadīrasaiḥ
cakrākāraṃ kṛtaṃ śuṣkaṃ dadyādardhagajāhvaye //

ṣaṭ puṭāni tato dattvā punarevaṃ punarnavā
rasena marditaṃ gāḍham abhrāṃśena tu ṭaṃkaṇam //

punaśca cakrikāṃ kṛtvā saptavāraṃ puṭetkhalu
taṇḍulīyarasenaiva tadvadvāsārasena ca //

puṭayetsaptavārāṇi puṭaṃ dadyādgajārdhakam
anena vidhinā cābhraṃ mriyate nātra saṃśayaḥ
candrikārahitaṃ samyak siṃdūrābhaṃ prajāyate //

kāsamardarasenaiva dhānyābhraṃ pācitaṃ śubham
śatavāreṇa mriyate nātra kāryā vicāraṇā //

evaṃ mustārasenāpi taṇḍulīyaśiphārasaiḥ
ṭaṃkaṇena samaṃ piṣṭvā cakrākāramathābhrakam //

ṣaṣṭisaṃkhyapuṭaiḥ pakvaṃ sindūrasadṛśaṃ bhavet
kuṣṭhakṣayādirogaghnaṃ abhrakaṃ jāyate dhruvam //

nāgavallīdalarasair vaṭamūlatvacā tathā
vṛṣāmatsyādanībhyāṃ ca matsyākṣyā sapunarbhuvā //

vaṭavṛkṣasya mūlena marditaṃ puṭitaṃ ghanam
siṃdūrasadṛśaṃ varṇe bhavedviṃśatime puṭe //

sūkṣmaṃ sūkṣmaṃ jalaplāvaṃ raktavarṇasamujjvalam
sarvarogaharaṃ cāpi jāyate bahubhiḥ puṭaiḥ //

mṛtaṃ vajrābhrakaṃ samyak sevanīyaṃ sadā budhaiḥ
valipalitanāśāya dṛḍhatāyai śarīriṇām //

sarvavyādhiharaṃ tridoṣaśamanaṃ vahneśca saṃdīpanam vīryastaṃbhavivṛddhikṛtparamidaṃ kṛcchrādirogāpaham
bhūtonmādanivāraṇaṃ smṛtikaraṃ śophāmayadhvaṃsanaṃ sadyaḥ prāṇavivardhanaṃ jvaraharaṃ sevyaṃ sadā cābhrakam //

yathā viṣaṃ yathā vajraṃ śastro 'gniḥ prāṇahṛdyathā
bhakṣitaṃ candrikāyuktam abhrakaṃ tādṛśaṃ guṇaiḥ //

pādāṃśaṃ ṭaṃkaṇaṃ dattvā musalīrasamarditam
dhmāpitaṃ koṣṭhikāyantre sattvarūpaṃ prajāyate //

khalve piṣṭvā tu matimān sūkṣmacūrṇaṃ tu kārayet
gālitaṃ vastrakhaṇḍena ghṛtena ca pariplutam //

bharjitaṃ daśavārāṇi lohakharparakeṇa vai
agnivarṇasamaṃ yāvat tāvatpiṣṭvā tu bharjayet //

śukapicchasamaṃ piṣṭvā kvāthe tu vaṭamūlaje
tato viṃśativārāṇi puṭecchūkarasaṃjñakaiḥ //

varākaṣāyairmatimān tathā kuru bhiṣagvara
nīlīguṃjāvarāpathyām ūlakena subhāvayet //

saṃśuṣkaṃ bhakṣayedvidvān sarvarogaharaṃ param
abhrasatvātparaṃ nāsti rasāyanamanuttamam //

yadi cet śatavārāṇi pācayettīvravahninā
tadāmṛtopamaṃ cābhraṃ dehalohakaraṃ param //

dhānyābhrakaṃ tataḥ kṛtvā dvātriṃśatpalamātrakam
lākṣāguṃjākṣudramīnāḥ ṭaṅkaṇaṃ dugdham āvikam //

sarṣapāḥ śigrupiṇyākaṃ sindhūtthaṃ mṛgaśṛṅgakam
mākṣikaṃ ca samāṃśāni sarvāṇyeva tu kārayet //

dhānyābhrakena tulyena mardayenmatimānbhiṣak
punarnavāyā vāsāyāḥ kāsamardasya taṇḍulaiḥ //

matsyākṣyā haṃsapadyāśca kāravellyā rasaiḥ pṛthak
khalagodhūmayoścūrṇaiḥ kārayedvaṭakān śubhān //

paścāt koṣṭhyāṃ dhamecchuṣkān bhastrikādvitayena tān
khadirasya tu cāṃgāraiḥ satvaṃ niḥsarati dhruvam //

pṛthak kṛtvā tu ravakān kāṃsyavarṇān viśeṣataḥ
tatkiṭṭaṃ gomayenātha vaṭakānkārayetpunaḥ //

dhmāpayet pūrvavidhinā punaḥ satvaṃ hi niḥsaret
anena vidhinā kāryaṃ pañcagavyena miśritam //

pañcājenātha mahiṣī pañcakena samaṃ kuru
patatyevamasaṃdigdhaṃ satyaṃ guruvaco yathā //

athābhrasattvaravakān amlavargeṇa pācayet
śodhanīyagaṇenaiva mūṣāmadhye tu śodhayet //

kācaṭaṃkaṇaguṃjājya sāraghaiḥ śodhayetkhalu
madhutailavasājyeṣu daśavārāṇi ḍhālayet //

mārdavaṃ kārayetsatyaṃ yogenānena sarvadā
satvasya golakānevaṃ taptānevaṃ tu kāṃjike //

nirvāpya tatkṣaṇādeva kaṇḍayellohapārayā
anenaiva prakāreṇa sūkṣmacūrṇaṃ tu kārayet //

bharjayed ghṛtamadhye tu trīṇi vārāṇi yatnataḥ
peṣaṇaṃ tu prakartavyaṃ śilāpaṭṭena yatnataḥ //

dhātrīpatrarasenāpi tasyāḥ phalarasena vā
punarbhuvā vāsayā ca kāṃjikenātha gandhakaiḥ
puṭayeddaśavārāṇi mriyate cābhrasattvakam //

mṛtaṃ satvaṃ harenmṛtyuṃ sarvarogavināśanam
kṣayaṃ pāṇḍuṃ grahaṇikāṃ śvāsaṃ śūlaṃ sakāmalam //

jvarānmehāṃśca kāsāṃśca gulmānpañcavidhānapi
mandāgnimudarāṇyevam arśāṃsi vividhāni ca //

anupānaprayogeṇa sarvarogānnihanti ca
abhrasatvaguṇānvaktuṃ śakyate na samāsataḥ //

kiṃcidrakto'tha nīlaśca miśravarṇaprabhaḥ sadā
taulye guruśca masṛṇo rājāvartto varaḥ smṛtaḥ //

gomūtreṇātha kṣāraiśca tathāmlaiḥ sveditāḥ khalu
trivāreṇa viśudhyanti rājāvartādayo rasāḥ //

cūrṇitaḥ śukapicchena bhṛṃgarājarasena vai
saptavāreṇa puṭito rājāvartto mariṣyati //

śleṣmapramehadurnāma pāṇḍukṣayanivāraṇaḥ
pācano dīpanaścaiva vṛṣyo'nilaviṣāpahaḥ //

kośātakī kṣīrakando vaṃdhyākarkoṭakī tathā
kākamācī rājaśamī triphalā gṛhadhūmakaḥ //

rājāvarto rasaireṣāṃ satvaṃ muñcati marditaḥ
dhmāpitaḥ khadirāṃgārair bhastrikādvitayena ca //

aṣṭadhāroṣṭhaphalakaḥ ṣaṭkoṇo masṛṇo guruḥ
śuddhamiśritavarṇaiśca yukto vaikrāṃta ucyate //

śvetaḥ pītastathā kṛṣṇo nīlaḥ pārāvacchaviḥ
karbūraḥ śyāmavarṇaśca vaikrāṃtaścāṣṭadhā smṛtaḥ //

kvāthe kulatthaje svinno vaikrāṃtaḥ śudhyati dhruvam
gandhanimbūrasairmardyaḥ puṭito mriyate dhruvam //

āyuḥpradastridoṣaghno vṛṣyaḥ prāṇapradaḥ sadā
vegaprado vīryakartā prajñāvarṇau karoti hi //

rasāyaneṣu sarveṣu pūrvagaṇyastu rogahā
vajravad guṇakārī ca vaikrāṃto rasabandhakaḥ //

sūryātape mardito'sau satvapātagaṇauṣadhaiḥ
śuṣkāyito vaṭīkṛtya mūṣāstho dhmāpito'pi vai //

satvaṃ muñcati vaikrāṃtaḥ satyaṃ guruvaco yathā
mṛtasūtena tulyāṃśaṃ satvaṃ vaikrāṃtasaṃbhavam //

mṛtābhrasatvasaṃyuktaṃ marditaṃ samamātrakam
kaṇāmadhvājyasaṃmiśraṃ vallamātraṃ niṣevitam //

sarvān rogānnihantyāśu jīved varṣaśataṃ sukhī
trivarṣasevanānnūnaṃ valīpalitanāśanam //

sadyo hālāhalaṃ pītam amṛtaṃ garuḍena ca
sudhāyukte viṣe vānte parvate marutāhvaye //

ghanībhūtaṃ ca saṃjātaṃ sasyakaṃ khalu kathyate
nīlaṃ marakatacchāyaṃ tejoyuktaṃ praśasyate //

sveditaṃ māhiṣājyābhyāṃ gavāṃ mūtrairnarasya vā
dolāyantreṇa yāmau dvau śudhyatyeva hi sasyakam //

gaṃdhāśmaṭaṃkaṇābhyāṃ ca lakucadrāvamarditam
kukkuṭāhvaiḥ saptapuṭair mriyate cāṃdhamūṣayā //

nighṛṣṭaṃ ṭaṃkaṇenaiva nimbūdrāveṇa mūṣayā
dhmātaṃ ca tāmrarūpaṃ hi sattvaṃ muñcati sasyakam //

viṣeṇa sahitaṃ yasmāt tasmādviṣaguṇādhikam
sudhāyuktaṃ viṣaṃ yena sudhādhikaguṇaṃ tathā //

tridoṣaśamanaṃ caiva viṣahṛd gudaśūlanut
amlapittavibandhaghnaṃ rasāyanavaraṃ sadā //

vāntiṃ karoti rekaṃ ca śvitrakuṣṭhāpahaṃ tathā
nāmnā mayūratutthaṃ hi sarvavyādhinivāraṇam //

bhūnāgasatvasaṃyuktaṃ satvametatsamīkṛtam
anayormudraikā kāryā śūlaghnī sā bhavet khalu //

ḍākinībhūtasaṃveśa carācaraviṣaṃ jayet
rājñāṃ sadaiva rakṣārthaṃ vidhātavyā sumudrikā //

mākṣikaṃ dvividhaṃ jñeyaṃ rukmatāpyaprabhedataḥ
prathamaṃ mākṣikaṃ svarṇaṃ kānyakubjasamutthitam //

suvarṇavarṇasadṛśaṃ navavarṇasamanvitam
taṭe tapatyāḥ saṃjātaṃ tāpyākhyaṃ mākṣikaṃ vadet //

pāṣāṇadalasaṃmiśraṃ pāṇḍuraṃ pañcavarṇavat
guṇālpakaṃ bhavatyetat svalpaṃ sattvaṃ vimuñcati //

mūtre takre ca kaulatthe marditaṃ śuṣkameva ca
gaṃdhāśmabījapūrābhyāṃ piṣṭaṃ tacchrāvasaṃpuṭe //

pañcavārāhapuṭakair dagdhaṃ mṛtimavāpnuyāt //

lohapātre susaṃdagdhaṃ lohadaṇḍena gharṣitam
yadā raktaṃ dhātunibhaṃ jāyate niṃbukadravaiḥ //

gharṣayet triguṇaṃ sūtaṃ muktvā saṃgharṣaṇaṃ kuru
dinaikaṃ gharṣayitvā tu dṛḍhavastreṇa gālayet //

vastrasthā piṣṭikā lagnā tvadhaḥ patati pāradaḥ
anenaiva prakāreṇa dvitrivāreṇa gālayet //

tatpiṣṭīgolakaṃ grāhyaṃ yaṃtre ḍamaruke nyaset
praharadvayamātraṃ ced agniṃ prajvālayedadhaḥ //

indragopasamaṃ satvam adhaḥsthaṃ grāhayetsudhīḥ
anenaiva vidhānena tāpyasatvaṃ samāharet //

ṭaṃkaṇena samāyuktaṃ drāvitaṃ mūṣayā yadā
tadā tāmraprabhaṃ satvaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ //

dehalohakaraṃ samyak devīśāstreṇa bhāṣitam //

sarvāmayaghnaṃ satataṃ pāradasyāmṛtaṃ param
melanaṃ kurute lohe paramaṃ ca rasāyanam //

prathamo hemavimalo hemavadvarṇasaṃyutaḥ
dvitīyo rūpyavimalo rūpyavad dṛśyate khalu //

tṛtīyaḥ kāṃsyavimalaḥ kāṃsyavarṇasamo hi saḥ
snigdhaśca vartulaścaiva ṣaṭkoṇaḥ phalakānvitaḥ //

vāsārase mardito hi śuddho'tivimalo bhavet
gaṃdhāśmaniṃbukadrāvair marditaḥ puṭito mṛtim
śṛṅgasya bhasmanā cāpi puṭaiśca daśadhā puṭet //

nimbūrasena saṃpiṣṭvā mūṣāmadhye nirudhya ca
vimalaḥ sīsasadṛśaṃ dhmāto muñcati sattvakam //

piṣṭīkṛtaṃ hi tatsatvaṃ pāradena samanvitam
drute gaṃdhe hi nikṣiptaṃ tālakaṃ triguṇaṃ tathā //

manaḥśilā pañcaguṇā vālukāyantrake khalu
jvālayet kramaśaścaiva paścādrajatabhasmakam //

samamātraṃ hi vaikrāṃtaṃ sarvaṃ saṃcūrṇayetkhalu
saṃgālya yatnato vastrāt sthāpayetkūpikāntare //

vahniṃ kuryādaṣṭayāmaṃ svāṃgaśītaṃ samuddharet
vallamātraṃ ca madhunā lehayet vyoṣasaṃyutaṃ //

bālānāṃ rogaharaṇaṃ jvarapāṇḍupramehanut
grahaṇīkāmalāśūla mandāgnikṣayapittahṛt //

anupānaviśeṣaṇaṃ sarvarogānnihanti ca //

vṛṣyaḥ pittānilaharo rasāyanavaraḥ khalu //

tatrādyaṃ dvividhaṃ caiva satsatvaṃ satvahīnakam
guṇādhikaṃ tayormadhye yatpūrvaṃ sarvadoṣahṛt //

nidāghe tīvratāpāddhi himapratyantaparvatāt
hematārārkagarbhebhyaḥ śilājatu viniḥsaret //

bandhūkapuṣpasadṛśaṃ guru snigdhaṃ suśītalam
rukmagarbhagirau jātaṃ paramaṃ tadrasāyanam //

kiṃcittiktaṃ ca madhuraṃ śilājaṃ sarvadoṣanut //

tāragarbhagirerjātaṃ pāṇḍuraṃ svādu śītalam
pittapāṇḍukṣayaghnaṃ ca śilājatu hi pāṇḍuram //

śulvagarbhagirer jātaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ghanaṃ guru
girijaṃ kaphavātaghnaṃ viśeṣātsarvarogajit //

agnau yajjāyate kṣiptaṃ liṃgākāramadhūmakam
udake ca vilīyeta tacchuddhaṃ ca vidhīyate //

amlaiśca guggulūpetaiḥ kṣārādyair bhāṇḍamadhyataḥ
viśudhyati śilājātaṃ sveditaṃ ghaṭikādvayam //

manaḥśilāluṅgarasaiḥ śilayā gaṃdhakena vā
tālakenātha puṭitaṃ śilājaṃ mriyate dhruvam //

chagaṇairaṣṭabhiḥ kṛtvā bhasmībhūtaṃ śilājatu //

śilājatu tu saṃśuddhaṃ seveta yaḥ pumān sadā
jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ na rogairbādhyate khalu //

mūtrakṛcchrāśmarīrogāḥ prayāntyeva na saṃśayaḥ
mahārase coparase dhāturatneṣu pārade
ye guṇāḥ kathitāḥ sadbhiḥ śilādhātau vadanti te //

vaikrāṃtakāṃtatriphalā trikaṭubhiḥ samanvitam
vallonmitaṃ vai seveta sarvarogagaṇāpaham //

palitaṃ valibhiḥ sārdhaṃ hanyādeva na saṃśayaḥ //

karpūrasadṛśaṃ śvetaṃ karpūrākhyaṃ śilājatu
aśmarīmehakṛcchraghnaṃ kāmalāpāṇḍunāśanam //

amlatoyena saṃsvinnaṃ śuṣkaṃ śuddhimupaiti ca
noditaṃ māraṇaṃ tasya satvapātanakaṃ budhaiḥ //

dvividho rasakaḥ proktaḥ kāravellakadarduraḥ
satvapāte paraḥ proktaḥ prathamaścauṣadhādiṣu //

sarvamehaharaścaiva pittaśleṣmavināśanaḥ
nāgārjunena kathitau siddhau śreṣṭharasāvubhau //

kṛtau yenāgnisahanau sūtakharparakau śubhau
tena svargamayī siddhir arjitā nātra saṃśayaḥ //

rasakastāpitaḥ samyak nikṣipto rasapūrake
nirmalatvamavāpnoti saptavāraṃ nimajjitaḥ //

kāṃjike vātha takre vā nṛmūtre meṣamūtrake
drāvito ḍhālitaḥ samyak kharparaḥ pariśudhyati //

kharparaṃ retitaṃ śuddhaṃ sthāpitaṃ naramūtrake
rañjayenmāsamekaṃ hi tāmraṃ svarṇaprabhaṃ varam //

śilā haridrā triphalā gṛhadhūmaiḥ sasaiṃdhavaiḥ
bhallātakaiṣṭaṃkaṇaiśca kṣārairamlaiśca vartitam //

pādāṃśasaṃyutairmūṣāṃ vṛṃtākaphalasannibhām
nirudhya śoṣayitvātha mūṣāṃ mūṣopari nyaset //

pradhmāte kharpare jvālā sitā nīlā bhavedyadā
lohasaṃdaṃśake kṛtvā dhṛtvā mūṣāmadhomukhīm //

bhūmyām āḍhālayet sattvaṃ yathā nālaṃ na bhajyate
tadā sīsopamaṃ satvaṃ patatyeva na saṃśayaḥ //

anenaiva prakāreṇa trivāraṃ hi kṛte sati
viniḥsaretsarvasatvaṃ satyaṃ hi guruṇoditam //

tālakena samāyuktaṃ satvaṃ nikṣipya kharpare
gharṣayellohadaṇḍena mriyate ca na saṃśayaḥ //

mṛtaṃ satvaṃ mṛtaṃ kāṃtaṃ samāṃśenāpi yojitam
māṣamātramidaṃ cūrṇaṃ varākvāthena saṃyutam //

lohapātrasthitaṃ rātrau tilajaprativāpakam
nihanti madhumehaṃ ca kṣayaṃ pāṇḍuṃ tathānilam //

yonirogāṃśca nārīṇāṃ jvarāṃśca viṣamānapi
strīrogānhanti sarvāṃśca śvāsakāsapurogamān //