Rasaprakāśasudhākara · Chapter 4
athedānīṃ pravakṣyāmi dhātuśodhanamāraṇam
anubhūtaṃ mayā kiṃcit kiṃcit śāstrānusārataḥ //
suvarṇaṃ rajataṃ ceti śuddhalohamudīritam
tāmraṃ caivāśmasāraṃ ca nāgavaṃgau tathaiva //
pūtilohaṃ nigaditaṃ dvitīyaṃ rasavedinā
saṃmiśralohaṃ tritayaṃ saurāṣṭrarītivartakam
ete'ṣṭau dhātavo jñeyā lohānyevaṃ bhavanti hi //
suvarṇaṃ dvividhaṃ jñeyaṃ rasajaṃ khanisaṃbhavam
anye trayaḥ suvarṇasya prakārāḥ santi noditāḥ //
rasajaṃ rasavedhena jāyate hema sundaraṃ
taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ sarvakāryakaraṃ param //
parvate bhūmideśeṣu khanyamāneṣu kutracit
dṛśyate khanijaṃ prājñais taccaturdaśavarṇakam //
rūpyādiyogena yadā miśraṃ svarṇaṃ hi jāyate
hemakāryaṃ na cettena tadā śodhyaṃ bhiṣagvaraiḥ //
hīnavarṇasya hemnaśca patrāṇyeva tu kārayet
khaṭikāpaṭucūrṇaṃ ca kāṃjikena pramardayet //
patrāṇi lepayettena kalkenātha prayatnataḥ
āraṇyotpalakaiḥ kāryā koṣṭhikā nātivistṛtā //
madhye tatsaṃpuṭaṃ muktvā vahniṃ prajvālayettataḥ
evaṃ puṭatrayaṃ dattvā śuddhaṃ hema samuddharet //
na tu śuddhasya hemnaśca śodhanaṃ kārayedbhiṣak
anyeṣāmeva lohānāṃ śodhanaṃ kārayed bhiṣak //
tataḥ svarṇabhavaṃ patraṃ tāpitaṃ hi vinikṣipet
jvālāmukhīrase ṣaṣṭhī puṭairbhasmībhavatyalam //
guruṇā kathitaṃ samyak nirutthaṃ jāyate dhruvam
rogānhinasti sakalān nātra kāryā vicāraṇā //
hemnaḥ patrāṇi sūkṣmāṇi sūcivedhyāni kārayet
purāmbubhasmasūtena lepayitvātha śoṣayet //
saṃpuṭe ca tato rundhyāt puṭayeddaśabhiḥ puṭaiḥ
mriyate nātra saṃdeho nirutthaṃ bhasma jāyate //
hemnaḥ sūkṣmadalāni bhūrjasadṛśānyādāya saṃlepya vai vajrīdugdhakahiṅguhiṅgulasamair ekatra piṣṭīkṛtaiḥ
satyaṃ saṃpuṭake nidhāya daśabhiścaivaṃ puṭaiḥ kukkuṭaiḥ pācyaṃ hema ca raktagairikasamaṃ saṃjāyate niścitam //
lohaparpaṭīkābaddhaṃ mṛtaṃ sūtaṃ samāṃśakam
vidrute hemni nikṣiptaṃ svarṇabhūtiprabhaṃ bhavet //
tadbhasma puratoyena daradena samanvitam
mardayed dinam ekaṃ tu saṃpuṭe dhārayettataḥ //
puṭitaṃ daśavāreṇa svarṇaṃ siṃdūrasannibham
jāyate nātra saṃdeho raṃjanaṃ kurute dhruvam
dehaṃ lohaṃ ca matimān sudhanī sādhayedidam //
etatsvarṇabhavaṃ karotica rajaḥ saundaryatāṃ vai sadā rogāndaivakṛtān nihanti sakalānyevaṃ tridoṣodbhavān
yaḥ seveta naraḥ samān dvidaśakān vṛddhaśca no jāyate doṣāścaiva garodbhavā viṣakṛtā āgantujā naiva hi //
rūpyaṃ ca trividhaṃ proktaṃ khanijaṃ sahajaṃ tathā
kṛtrimaṃ ca trayo bhedāḥ kathitāḥ pūrvasūribhiḥ //
bhūdhare kutra cetprāptaṃ khanyamāne ca khanijam
kailāsaśikharājjātaṃ sahajaṃ tadudīritam //
rasavedhena yajjātaṃ vaṅgāttatkṛtrimaṃ matam
yadrūpyaṃ vahninā taptam ujjvalaṃ hi viniḥsaret
tacchuddhaṃ kaladhūtaṃ hi sarvakāryakaraṃ param //
tāmrādisaṃsargabhavaṃ tvaśuddhaṃ rūpyaṃ hi miśraṃ khalu doṣalaṃ ca
tacchodhayedvai bhasitasya mūṣyāṃ sīsena sārdhaṃ rajataṃ tu dhmāpayet //
tārācca ṣaḍguṇaṃ nāgaṃ dhmāpayedyatnataḥ sudhīḥ
śanair vidhamyamānaṃ hi doṣaśūnyaṃ prajāyate //
anenaiva prakāreṇa śodhayedrajataṃ sadā
sarvakārye prayoktavyaṃ sarvasiddhividhāyakam //
bhāgamekaṃ tu rajataṃ sūtabhāgacatuṣṭayam
mardayed dinamekaṃ tu satataṃ nimbuvāriṇā //
peṣaṇājjāyate piṣṭīr dinaikena tu niścitam
mūṣāmadhye tu tāṃ muktvā adhordhvaṃ gaṃdhakaṃ nyaset //
vālukāyaṃtramadhyasthāṃ dinaikaṃ tu dṛḍhāgninā
pācitāṃ tu prayatnena svāṃgaśītalatāṃ gatām //
tālenāmlena sahitāṃ marditāṃ hi śilātale
tato dvādaśavārāṇi puṭānyatra pradāpayet //
anena vidhinā samyak rajataṃ mriyate dhruvam
tāramākṣikayoścūrṇam amlena saha mardayet //
viṃśatpuṭena tattāraṃ bhūtībhavati niścitam
puṭādhikyaṃ hi lohānāṃ samyak syād guṇakāri ca
raṃjanaṃ kurute'tyarthaṃ raktaṃ śvetatvamādiśet //
śuddhaṃ bhasmīkṛtaṃ rūpyaṃ sāraghājyasamanvitam
netrarogānapi sadā kṣavajāngudajānapi //
pittajān kāsasambhūtān pāṇḍujānudarāṇi ca
doṣajānapi sarvāṃśca nāśayedaruciṃ sadā //
tāmraṃ cāpi dvidhā proktaṃ nepālaṃ mlecchadeśajam
nepāladeśajād anyan mlecchaṃ tatkathitaṃ budhaiḥ //
sīsakena samaṃ tāmraṃ rajatenaiva śodhayet
paścānmāraṇakaṃ samyak kartavyaṃ rasavādinā //
kṛtvā tāmrasya patrāṇi kanyāpatre niveśayet
kukkuṭākhye puṭe samyak puṭayettadanaṃtaram //
sūtagaṃdhakayoḥ piṣṭiḥ kāryā cātimanoramā
vimardya nimbutoyena tāni patrāṇi lepayet //
sthālīmadhye nirundhyātha pacedyāmacatuṣṭayam
pañcadoṣavinirmuktaṃ śulbaṃ tenaiva jāyate //
ravitulyena balinā sūtakena samena ca
tālakena tadardhena śilayā ca tadardhayā //
cūrṇaṃ kajjalasaṃkāśaṃ kārayenmatimān bhiṣak //
śarāvasaṃpuṭasyāntaḥ patrāṇyādhāya yatnataḥ
uparyupari patrāṇi kajjalīṃ ca nidhāpayet //
yāmaikaṃ pācayedagnau garbhayantrodarāntare
svāṃgaśītaṃ samuttārya khalve sūkṣmaṃ pracūrṇayet //
lehayenmadhusaṃyuktam anupānair yathocitaiḥ
śuddhatāmrasya patrāṇi kartavyāni prayatnataḥ //
tatsamāṃśasya gaṃdhasya pāradasya samasya ca //
tālakasya tadardhasya śilāyāśca tadardhataḥ
lāṃgalīcitrakavyoṣa tālamūlīkarañjakaiḥ //
viṣaśamyākātiviṣā saiṃdhavaiśca samāṃśakaiḥ
jaṃbīrasya draveṇātha cūrṇaṃ cātidravīkṛtam //
tatsarvaṃ hi śilābhāṇḍe vinidhāya prayatnataḥ
sūcīvedhyāni patrāṇi rasenālepitāni ca //
kalkamadhye viniḥkṣipya dinasaptakameva hi
cūrṇīkṛtaṃ tu madhvājyaiḥ kaṇādvayasamanvitam //
lehitaṃ vallamātraṃ hi jarāmṛtyuvināśanam
kathitaṃ somadevena somanāthābhidhaṃ śubham //
śuddhaṃ śulvaṃ gaṃdhakaṃ vai samāṃśaṃ pūrvaṃ sthālyāṃ sthāpayedgaṃdhakārdham
madhye śulbaṃ sthāpanīyaṃ prayatnāt tasyordhvaṃ vai gaṃdhacūrṇasya cārdham //
sthālīmukhe cūrṇaghaṭīṃ niveśya lepaṃ tathā saindhavamṛtsnayāpi
cullyāṃ ca kuryādatha vahnimeva yāmatrayeṇaiva supācitaṃ bhavet //
śītībhūtaṃ doṣahīnaṃ tadeva kṛtvā cūrṇaṃ gālitaṃ vastrakhaṇḍe
sevyaṃ samyak caikavallapramāṇaṃ kāsaṃ śvāsaṃ hanti gulmapramehān //
vallam ekaṃ tāmrabhasma pūrvāhṇe bhiṣajājñayā
pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ tathā cāṣṭavidhaṃ ca ruk //
udaraṃ pāṇḍuśophaṃ ca gulmaplīhayakṛtkṣayān
agnisādakṣayakṛtān mehādīn grahaṇīgadān //
jayedbahuvidhān rogān anupānaprabhedataḥ
pippalīmadhunā sārdhaṃ sarvadoṣaharaṃ param //
arśo'jīrṇajvarādīṃśca nihanti ca rasāyanam
vṛddhiśvasanakāsaghnaṃ jarāmṛtyuvināśanam //
yathottaraṃ syād guṇavarṇahīnaṃ prakāśitaṃ vaidyavareṇa samyak
kāṃtaṃ tathā tīkṣṇavaraṃ hi muṇḍaṃ lohaṃ bhavedvai trividhaṃ krameṇa //
kāṃtaṃ caturdhā kila kathyate'tra tadromakaṃ bhrāmakacumbake ca
saṃdrāvakaṃ śreṣṭhatamaṃ tathā hi saṃkathyate śāstravidai rasajñaiḥ //
khanyāṃ saṃkhanyamānāyāṃ pāṣāṇā niḥsaranti ye
tebhyo yaddrāvitaṃ lohaṃ romakaṃ tatpracakṣate //
yatra kvāpi girau śreṣṭhe labhyate bhrāmakopalaḥ
tasmājjātaṃ tu yallauhaṃ bhrāmakaṃ tadihocyate //
viṃdhyācale bhavedaśmā lohaṃ cumbati cādbhutam
na muñcatyeva satataṃ śivabhaktiṃ yathānugaḥ //
himādrau labhyate duḥkhād yaḥ spṛṣṭo drāvayedayaḥ
suvarṇādīṃśca tadvaddhi tatkāṃtaṃ drāvakaṃ bhavet //
śuddhe kāṃtabhave pātre śṛtaṃ dugdhaṃ hi nodgiret
pānīyaṃ kvathitaṃ cāsmin hiṃgugaṃdhasamaṃ bhavet //
tailabiṃdurjale kṣipto na cātiprasṛto bhavet
lepo'pi naiva jāyeta śuddhakāṃtasya lakṣaṇam //
muṃḍācchataguṇaṃ tīkṣṇaṃ tīkṣṇātkāṃtaṃ mahāguṇam
koṭisaṃkhyāguṇaṃ proktaṃ cuṃbakaṃ drāvakaṃ tathā //
śaśaraktena liptaṃ hi saptavāreṇa tāpitam
kāṃtādisarvalohaṃ hi śudhyatyeva na saṃśayaḥ //
sāmudralavaṇaistadval lepitaṃ triphalājale
nirvāpitaṃ bhavecchuddhaṃ satyaṃ guruvaco yathā //
lohacūrṇaṃ ghṛtāktaṃ hi kṣiptvā lohasya kharpare
agnivarṇaprabhaṃ yāvat tāvaddarvyā pracālayet //
khalve ca vipacettadvat pañcavāram ataḥ param
varodakaiḥ puṭellohaṃ caturvāram idaṃ khalu //
supeṣitaṃ vāritaraṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
anena vidhinā kāryaṃ sarvalohasya sādhanam //
jāyate sarvarogānāṃ sevitaṃ palitāpaham
lohacūrṇaṃ paladvaṃdvaṃ guḍagaṃdhau samāṃśakau //
khalve vimardya nitarāṃ puṭedviṃśativārakam
peṣaṇaṃ tu prakartavyaṃ puṭaḥ paścātpradīyate //
anena vidhinā samyag bhasmībhavati niścitam
sarvarogānnihantyeva nātra kāryā vicāraṇā //
śvetā punarnavāpatra toyena daśasaṃkhyakāḥ
puṭāstatra pradeyāśca sindūrābhaṃ prajāyate //
athāparaḥ prakāro'tra kathyate lohamāraṇe
lohacūrṇasamaṃ gaṃdhaṃ mardayetkanyakādravaiḥ //
piṇḍīkṛtaṃ lohapātre chāyāyāṃ sthāpayecciram
mriyate nātra saṃdeho hy anubhūtaṃ mayaiva hi //
nirutthaṃ lohajaṃ bhasma sevetātra pumānsudhīḥ
vyoṣavellājyamadhunā ṭaṃkamānena miśritam //
jarāṃ ca maraṇaṃ vyādhiṃ hanyātputrapradāyakam
jarādoṣakṛtān rogān vinihanti śarīriṇām //
baṃgaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ khuraṃ miśraṃ tathaiva ca
yacchuddhaṃ saralaṃ śubhraṃ khuraṃ tadabhidhīyate //
bhallātakabhave taile khuraṃ śudhyati ḍhālitam
punarnavāsindhucūrṇa viṣayuktaṃ praḍhālitam
takramadhye trivāraṃ hi miśraṃ baṃgaṃ viśudhyati //
chāṇopari kṛte garte ciṃcātvakcūrṇakaṃ kṣipet
karṣamānāṃ baṃgacakrīṃ tatropari nidhāpayet //
cakrīṃ caturguṇenaiva veṣṭitāṃ dhārayettataḥ
chagaṇena viśuṣkeṇa puṭāgniṃ dāpayettataḥ //
svāṃgaśītaṃ samuddhṛtya sarvakāryeṣu yojayet
anena vidhinā śeṣam apakvaṃ mārayed dhruvam //
athāparaḥ prakāro hi vakṣyate cādhunā mayā
śuddhabaṃgasya patrāṇi samānyeva tu kārayet //
ajāśakṛt varā tulyā cūrṇitā ca niśā tathā
caturasramatho nimnaṃ gartaṃ hastapramāṇakam //
kṛtvā chagaṇakaiścārdhaṃ pūrayetsatataṃ bhiṣak
tataḥ śaṇabhavenāpi vastreṇācchādya gartakam //
pūrvaṃ prakalpitaṃ cūrṇaṃ tatropari ca vinyaset
tasyopari ca patrāṇi samāni parito nyaset //
cūrṇenācchādya yatnena chagaṇenātha pūrayet
puṭayedagninā samyak svāṃgaśītaṃ samuddharet //
mṛtaṃ baṃgaṃ tataḥ paścān mardayetpūravāriṇā
samāṃśaṃ rasasindūram anena saha melayet //
khalve dṛḍhataraṃ piṣṭvā kācakūpyāṃ niveśayet
vipacedagniyogena yāmaṣoḍaśamātrayā //
hemaprabhaṃ mṛtaṃ baṃgaṃ jāyate rasavaṅgakam
baṃgaṃ vātakaraṃ rūkṣaṃ tiktaṃ mehapraṇāśanam
medaḥkṛmyāmayaghnaṃ hi kaphadoṣaviṣāpaham //
sarvarogān haratyāśu śaktidāyi guṇādhikam //
yathārogabalaṃ vīkṣya dātavyaṃ vallamātrakam
aśītirvātajān rogān tathā mehāṃśca viṃśatiḥ
hanti bhakṣaṇamātreṇa saptakaikena nānyathā //
baṃgaṃ vātakaraṃ rūkṣaṃ proktaṃ mehapraṇāśanam
kṛmimedāmayaghnaṃ hi kaphadoṣaviṣāpaham //
chede kṛṣṇaṃ guru snigdhaṃ drutadrāvam athojjvalam
kṛṣṇavarṇaṃ bahiḥ śuddhaṃ nāgaṃ hitamato'nyathā //
dālayecca rase nāgaṃ sinduvāraharidrayoḥ
evaṃ nāgo viśuddhaḥ syān mūrcchāsphoṭādi nācaret //
śuddhanāgasya patrāṇi sadalānyeva kārayet
śilāṃ vāsārasenāpi mardayed yāmamātrakam //
patrāṇyālepayettena tataḥ saṃpuṭake nyaset
puṭena vipaced dhīmān vārāheṇa kharāgninā
evaṃ kṛte trivāreṇa nāgabhasma prajāyate //
athāparaprakāreṇa nāgamāraṇakaṃ bhavet
lohapātre drute nāge gharṣaṇaṃ tu prakārayet //
caturyāmaṃ prayatnena mūlaiścaiva palāśajaiḥ
adhastājjvālayetsamyak haṭhāgniṃ mriyate dhruvam
raktābhaṃ jāyate cūrṇaṃ sarvakāryeṣu yojayet //
jāyate sarvakāryeṣu rogocchedakaraṃ sadā
nāgasya māraṇaṃ proktaṃ bahudhā bahubhirbudhaiḥ //
sarvathā sūtanāgasya śaṃbhośca maraṇaṃ nahi //
pramehān vātajān rogān dhanurvātādikān gadān
viṃśatiśleṣmajāṃścaiva nihanti ca na saṃśayaḥ //
pittalaṃ dvividhaṃ proktaṃ rītikā kākatuṃḍikā
taptā tuṣajale kṣiptā śuklavarṇā tu rītikā //
nikṣiptā kāṃjike kṛṣṇā sā smṛtā kākatuṇḍikā //
pītābhā mṛdu cedgurvī sārāṅgī hemavarṇikā
masṛṇāṅgī tu susnigdhā śubhā rītīti kathyate //
durgandhā pūtigandhā vā kharasparśā ca pāṇḍurā
ghanaghātākṣamā rūkṣā rītirneṣṭā rasāyane //
tāpitā caiva nirguṃḍī rase kṣiptā prayatnataḥ
pañcavārāṇi cāyāti śuddhiṃ rītistu tatkṣaṇāt //
śilāgaṃdhakasindhūttha rasaiścātipramarditaiḥ
rītipatrāṇi lepyāni puṭitānyaṣṭadhā punaḥ
sadyo bhasmatvamāyānti tato yojyā rasāyane //
raktapittaharā rūkṣā kṛmighnī rītikā matā
kākatuṃḍā kuṣṭhaharā soṣṇavīryā sarā matā //
caturbhāgena raviṇā bhāgaikaṃ trapu cottamam
jāyate pravaraṃ kāṃsyaṃ tatsaurāṣṭrabhavaṃ śubham //
taptaṃ kāṃsyaṃ gavāṃ mūtre saptavāreṇa śudhyati
haritālakagaṃdhābhyāṃ mriyate pañcabhiḥ puṭaiḥ //
mṛtaṃ kāṃsyaṃ vātaharaṃ pramehāṇāṃ ca nāśanam
śuddhe kāṃsyabhave pātre sarvameva hi bhojanam
pathyaṃ saṃjāyate nāmlaṃ ghṛtaśākādivarjitam //
lohakāṃsyārkarītibhyo jātaṃ tad vartalohakam
tadeva viḍalohākhyaṃ vidvadbhiḥ samudāhṛtam //
hayamūtre drutaṃ samyak nikṣiptaṃ śuddhimṛcchati
gandhatālena puṭitaṃ mriyate vartalohakam //
śleṣmapittaharaṃ cāmlaṃ rucyaṃ kṛmiharaṃ tathā
netrarogapraśamanaṃ galaroganibarhaṇam //
pathyaṃ sarvaṃ hi tadbhāṇḍe sarvadoṣaharaṃ param
kṣāreṇāmlena ca vinā dīptikṛtpācanaṃ param //
saṃśodhanānyeva hi māraṇāni guṇāguṇānyeva mayoditāni
anyāni śāstrāṇi suvistarāṇi nirīkṣya yatnātkṛtameva samyak //
Original text: Rasaprakāśasudhākara · Edition: Jivram Kalidas Sastri Gondal : Rasasala Ausadhasram, 1940 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0