Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasaprakāśasudhākara · Chapter 4

4.1

athedānīṃ pravakṣyāmi dhātuśodhanamāraṇam
anubhūtaṃ mayā kiṃcit kiṃcit śāstrānusārataḥ //

4.2

suvarṇaṃ rajataṃ ceti śuddhalohamudīritam
tāmraṃ caivāśmasāraṃ ca nāgavaṃgau tathaiva //

4.3

pūtilohaṃ nigaditaṃ dvitīyaṃ rasavedinā
saṃmiśralohaṃ tritayaṃ saurāṣṭrarītivartakam
ete'ṣṭau dhātavo jñeyā lohānyevaṃ bhavanti hi //

4.4

suvarṇaṃ dvividhaṃ jñeyaṃ rasajaṃ khanisaṃbhavam
anye trayaḥ suvarṇasya prakārāḥ santi noditāḥ //

4.5

rasajaṃ rasavedhena jāyate hema sundaraṃ
taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ sarvakāryakaraṃ param //

4.6

parvate bhūmideśeṣu khanyamāneṣu kutracit
dṛśyate khanijaṃ prājñais taccaturdaśavarṇakam //

4.7

rūpyādiyogena yadā miśraṃ svarṇaṃ hi jāyate
hemakāryaṃ na cettena tadā śodhyaṃ bhiṣagvaraiḥ //

4.8

hīnavarṇasya hemnaśca patrāṇyeva tu kārayet
khaṭikāpaṭucūrṇaṃ ca kāṃjikena pramardayet //

4.9

patrāṇi lepayettena kalkenātha prayatnataḥ
āraṇyotpalakaiḥ kāryā koṣṭhikā nātivistṛtā //

4.10

madhye tatsaṃpuṭaṃ muktvā vahniṃ prajvālayettataḥ
evaṃ puṭatrayaṃ dattvā śuddhaṃ hema samuddharet //

4.11

na tu śuddhasya hemnaśca śodhanaṃ kārayedbhiṣak
anyeṣāmeva lohānāṃ śodhanaṃ kārayed bhiṣak //

4.12

tataḥ svarṇabhavaṃ patraṃ tāpitaṃ hi vinikṣipet
jvālāmukhīrase ṣaṣṭhī puṭairbhasmībhavatyalam //

4.13

guruṇā kathitaṃ samyak nirutthaṃ jāyate dhruvam
rogānhinasti sakalān nātra kāryā vicāraṇā //

4.14

hemnaḥ patrāṇi sūkṣmāṇi sūcivedhyāni kārayet
purāmbubhasmasūtena lepayitvātha śoṣayet //

4.15

saṃpuṭe ca tato rundhyāt puṭayeddaśabhiḥ puṭaiḥ
mriyate nātra saṃdeho nirutthaṃ bhasma jāyate //

4.17

hemnaḥ sūkṣmadalāni bhūrjasadṛśānyādāya saṃlepya vai vajrīdugdhakahiṅguhiṅgulasamair ekatra piṣṭīkṛtaiḥ
satyaṃ saṃpuṭake nidhāya daśabhiścaivaṃ puṭaiḥ kukkuṭaiḥ pācyaṃ hema ca raktagairikasamaṃ saṃjāyate niścitam //

4.17

lohaparpaṭīkābaddhaṃ mṛtaṃ sūtaṃ samāṃśakam
vidrute hemni nikṣiptaṃ svarṇabhūtiprabhaṃ bhavet //

4.18

tadbhasma puratoyena daradena samanvitam
mardayed dinam ekaṃ tu saṃpuṭe dhārayettataḥ //

4.19

puṭitaṃ daśavāreṇa svarṇaṃ siṃdūrasannibham
jāyate nātra saṃdeho raṃjanaṃ kurute dhruvam
dehaṃ lohaṃ ca matimān sudhanī sādhayedidam //

4.20

etatsvarṇabhavaṃ karotica rajaḥ saundaryatāṃ vai sadā rogāndaivakṛtān nihanti sakalānyevaṃ tridoṣodbhavān
yaḥ seveta naraḥ samān dvidaśakān vṛddhaśca no jāyate doṣāścaiva garodbhavā viṣakṛtā āgantujā naiva hi //

4.21

rūpyaṃ ca trividhaṃ proktaṃ khanijaṃ sahajaṃ tathā
kṛtrimaṃ ca trayo bhedāḥ kathitāḥ pūrvasūribhiḥ //

4.22

bhūdhare kutra cetprāptaṃ khanyamāne ca khanijam
kailāsaśikharājjātaṃ sahajaṃ tadudīritam //

4.23

rasavedhena yajjātaṃ vaṅgāttatkṛtrimaṃ matam
yadrūpyaṃ vahninā taptam ujjvalaṃ hi viniḥsaret
tacchuddhaṃ kaladhūtaṃ hi sarvakāryakaraṃ param //

4.24

tāmrādisaṃsargabhavaṃ tvaśuddhaṃ rūpyaṃ hi miśraṃ khalu doṣalaṃ ca
tacchodhayedvai bhasitasya mūṣyāṃ sīsena sārdhaṃ rajataṃ tu dhmāpayet //

4.25

tārācca ṣaḍguṇaṃ nāgaṃ dhmāpayedyatnataḥ sudhīḥ
śanair vidhamyamānaṃ hi doṣaśūnyaṃ prajāyate //

4.26

anenaiva prakāreṇa śodhayedrajataṃ sadā
sarvakārye prayoktavyaṃ sarvasiddhividhāyakam //

4.27

bhāgamekaṃ tu rajataṃ sūtabhāgacatuṣṭayam
mardayed dinamekaṃ tu satataṃ nimbuvāriṇā //

4.28

peṣaṇājjāyate piṣṭīr dinaikena tu niścitam
mūṣāmadhye tu tāṃ muktvā adhordhvaṃ gaṃdhakaṃ nyaset //

4.29

vālukāyaṃtramadhyasthāṃ dinaikaṃ tu dṛḍhāgninā
pācitāṃ tu prayatnena svāṃgaśītalatāṃ gatām //

4.30

tālenāmlena sahitāṃ marditāṃ hi śilātale
tato dvādaśavārāṇi puṭānyatra pradāpayet //

4.31

anena vidhinā samyak rajataṃ mriyate dhruvam
tāramākṣikayoścūrṇam amlena saha mardayet //

4.32

viṃśatpuṭena tattāraṃ bhūtībhavati niścitam
puṭādhikyaṃ hi lohānāṃ samyak syād guṇakāri ca
raṃjanaṃ kurute'tyarthaṃ raktaṃ śvetatvamādiśet //

4.33

śuddhaṃ bhasmīkṛtaṃ rūpyaṃ sāraghājyasamanvitam
netrarogānapi sadā kṣavajāngudajānapi //

4.34

pittajān kāsasambhūtān pāṇḍujānudarāṇi ca
doṣajānapi sarvāṃśca nāśayedaruciṃ sadā //

4.35

tāmraṃ cāpi dvidhā proktaṃ nepālaṃ mlecchadeśajam
nepāladeśajād anyan mlecchaṃ tatkathitaṃ budhaiḥ //

4.36

sīsakena samaṃ tāmraṃ rajatenaiva śodhayet
paścānmāraṇakaṃ samyak kartavyaṃ rasavādinā //

4.37

kṛtvā tāmrasya patrāṇi kanyāpatre niveśayet
kukkuṭākhye puṭe samyak puṭayettadanaṃtaram //

4.38

sūtagaṃdhakayoḥ piṣṭiḥ kāryā cātimanoramā
vimardya nimbutoyena tāni patrāṇi lepayet //

4.39

sthālīmadhye nirundhyātha pacedyāmacatuṣṭayam
pañcadoṣavinirmuktaṃ śulbaṃ tenaiva jāyate //

4.40

ravitulyena balinā sūtakena samena ca
tālakena tadardhena śilayā ca tadardhayā //

4.41

cūrṇaṃ kajjalasaṃkāśaṃ kārayenmatimān bhiṣak //

4.42

śarāvasaṃpuṭasyāntaḥ patrāṇyādhāya yatnataḥ
uparyupari patrāṇi kajjalīṃ ca nidhāpayet //

4.43

yāmaikaṃ pācayedagnau garbhayantrodarāntare
svāṃgaśītaṃ samuttārya khalve sūkṣmaṃ pracūrṇayet //

4.44

lehayenmadhusaṃyuktam anupānair yathocitaiḥ
śuddhatāmrasya patrāṇi kartavyāni prayatnataḥ //

4.45

tatsamāṃśasya gaṃdhasya pāradasya samasya ca //

4.46

tālakasya tadardhasya śilāyāśca tadardhataḥ
lāṃgalīcitrakavyoṣa tālamūlīkarañjakaiḥ //

4.47

viṣaśamyākātiviṣā saiṃdhavaiśca samāṃśakaiḥ
jaṃbīrasya draveṇātha cūrṇaṃ cātidravīkṛtam //

4.48

tatsarvaṃ hi śilābhāṇḍe vinidhāya prayatnataḥ
sūcīvedhyāni patrāṇi rasenālepitāni ca //

4.49

kalkamadhye viniḥkṣipya dinasaptakameva hi
cūrṇīkṛtaṃ tu madhvājyaiḥ kaṇādvayasamanvitam //

4.50

lehitaṃ vallamātraṃ hi jarāmṛtyuvināśanam
kathitaṃ somadevena somanāthābhidhaṃ śubham //

4.51

śuddhaṃ śulvaṃ gaṃdhakaṃ vai samāṃśaṃ pūrvaṃ sthālyāṃ sthāpayedgaṃdhakārdham
madhye śulbaṃ sthāpanīyaṃ prayatnāt tasyordhvaṃ vai gaṃdhacūrṇasya cārdham //

4.52

sthālīmukhe cūrṇaghaṭīṃ niveśya lepaṃ tathā saindhavamṛtsnayāpi
cullyāṃ ca kuryādatha vahnimeva yāmatrayeṇaiva supācitaṃ bhavet //

4.53

śītībhūtaṃ doṣahīnaṃ tadeva kṛtvā cūrṇaṃ gālitaṃ vastrakhaṇḍe
sevyaṃ samyak caikavallapramāṇaṃ kāsaṃ śvāsaṃ hanti gulmapramehān //

4.53*

vallam ekaṃ tāmrabhasma pūrvāhṇe bhiṣajājñayā
pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ tathā cāṣṭavidhaṃ ca ruk //

4.54

udaraṃ pāṇḍuśophaṃ ca gulmaplīhayakṛtkṣayān
agnisādakṣayakṛtān mehādīn grahaṇīgadān //

4.55

jayedbahuvidhān rogān anupānaprabhedataḥ
pippalīmadhunā sārdhaṃ sarvadoṣaharaṃ param //

4.56

arśo'jīrṇajvarādīṃśca nihanti ca rasāyanam
vṛddhiśvasanakāsaghnaṃ jarāmṛtyuvināśanam //

4.57

yathottaraṃ syād guṇavarṇahīnaṃ prakāśitaṃ vaidyavareṇa samyak
kāṃtaṃ tathā tīkṣṇavaraṃ hi muṇḍaṃ lohaṃ bhavedvai trividhaṃ krameṇa //

4.58

kāṃtaṃ caturdhā kila kathyate'tra tadromakaṃ bhrāmakacumbake ca
saṃdrāvakaṃ śreṣṭhatamaṃ tathā hi saṃkathyate śāstravidai rasajñaiḥ //

4.59

khanyāṃ saṃkhanyamānāyāṃ pāṣāṇā niḥsaranti ye
tebhyo yaddrāvitaṃ lohaṃ romakaṃ tatpracakṣate //

4.60

yatra kvāpi girau śreṣṭhe labhyate bhrāmakopalaḥ
tasmājjātaṃ tu yallauhaṃ bhrāmakaṃ tadihocyate //

4.61

viṃdhyācale bhavedaśmā lohaṃ cumbati cādbhutam
na muñcatyeva satataṃ śivabhaktiṃ yathānugaḥ //

4.62

himādrau labhyate duḥkhād yaḥ spṛṣṭo drāvayedayaḥ
suvarṇādīṃśca tadvaddhi tatkāṃtaṃ drāvakaṃ bhavet //

4.63

śuddhe kāṃtabhave pātre śṛtaṃ dugdhaṃ hi nodgiret
pānīyaṃ kvathitaṃ cāsmin hiṃgugaṃdhasamaṃ bhavet //

4.64

tailabiṃdurjale kṣipto na cātiprasṛto bhavet
lepo'pi naiva jāyeta śuddhakāṃtasya lakṣaṇam //

4.65

muṃḍācchataguṇaṃ tīkṣṇaṃ tīkṣṇātkāṃtaṃ mahāguṇam
koṭisaṃkhyāguṇaṃ proktaṃ cuṃbakaṃ drāvakaṃ tathā //

4.66

śaśaraktena liptaṃ hi saptavāreṇa tāpitam
kāṃtādisarvalohaṃ hi śudhyatyeva na saṃśayaḥ //

4.67

sāmudralavaṇaistadval lepitaṃ triphalājale
nirvāpitaṃ bhavecchuddhaṃ satyaṃ guruvaco yathā //

4.68

lohacūrṇaṃ ghṛtāktaṃ hi kṣiptvā lohasya kharpare
agnivarṇaprabhaṃ yāvat tāvaddarvyā pracālayet //

4.69

khalve ca vipacettadvat pañcavāram ataḥ param
varodakaiḥ puṭellohaṃ caturvāram idaṃ khalu //

4.70

supeṣitaṃ vāritaraṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
anena vidhinā kāryaṃ sarvalohasya sādhanam //

4.71

jāyate sarvarogānāṃ sevitaṃ palitāpaham
lohacūrṇaṃ paladvaṃdvaṃ guḍagaṃdhau samāṃśakau //

4.72

khalve vimardya nitarāṃ puṭedviṃśativārakam
peṣaṇaṃ tu prakartavyaṃ puṭaḥ paścātpradīyate //

4.73

anena vidhinā samyag bhasmībhavati niścitam
sarvarogānnihantyeva nātra kāryā vicāraṇā //

4.74

śvetā punarnavāpatra toyena daśasaṃkhyakāḥ
puṭāstatra pradeyāśca sindūrābhaṃ prajāyate //

4.75

athāparaḥ prakāro'tra kathyate lohamāraṇe
lohacūrṇasamaṃ gaṃdhaṃ mardayetkanyakādravaiḥ //

4.76

piṇḍīkṛtaṃ lohapātre chāyāyāṃ sthāpayecciram
mriyate nātra saṃdeho hy anubhūtaṃ mayaiva hi //

4.77

nirutthaṃ lohajaṃ bhasma sevetātra pumānsudhīḥ
vyoṣavellājyamadhunā ṭaṃkamānena miśritam //

4.78

jarāṃ ca maraṇaṃ vyādhiṃ hanyātputrapradāyakam
jarādoṣakṛtān rogān vinihanti śarīriṇām //

4.79

baṃgaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ khuraṃ miśraṃ tathaiva ca
yacchuddhaṃ saralaṃ śubhraṃ khuraṃ tadabhidhīyate //

4.80

bhallātakabhave taile khuraṃ śudhyati ḍhālitam
punarnavāsindhucūrṇa viṣayuktaṃ praḍhālitam
takramadhye trivāraṃ hi miśraṃ baṃgaṃ viśudhyati //

4.81

chāṇopari kṛte garte ciṃcātvakcūrṇakaṃ kṣipet
karṣamānāṃ baṃgacakrīṃ tatropari nidhāpayet //

4.82

cakrīṃ caturguṇenaiva veṣṭitāṃ dhārayettataḥ
chagaṇena viśuṣkeṇa puṭāgniṃ dāpayettataḥ //

4.83

svāṃgaśītaṃ samuddhṛtya sarvakāryeṣu yojayet
anena vidhinā śeṣam apakvaṃ mārayed dhruvam //

4.84

athāparaḥ prakāro hi vakṣyate cādhunā mayā
śuddhabaṃgasya patrāṇi samānyeva tu kārayet //

4.85

ajāśakṛt varā tulyā cūrṇitā ca niśā tathā
caturasramatho nimnaṃ gartaṃ hastapramāṇakam //

4.86

kṛtvā chagaṇakaiścārdhaṃ pūrayetsatataṃ bhiṣak
tataḥ śaṇabhavenāpi vastreṇācchādya gartakam //

4.87

pūrvaṃ prakalpitaṃ cūrṇaṃ tatropari ca vinyaset
tasyopari ca patrāṇi samāni parito nyaset //

4.88

cūrṇenācchādya yatnena chagaṇenātha pūrayet
puṭayedagninā samyak svāṃgaśītaṃ samuddharet //

4.89

mṛtaṃ baṃgaṃ tataḥ paścān mardayetpūravāriṇā
samāṃśaṃ rasasindūram anena saha melayet //

4.90

khalve dṛḍhataraṃ piṣṭvā kācakūpyāṃ niveśayet
vipacedagniyogena yāmaṣoḍaśamātrayā //

4.91

hemaprabhaṃ mṛtaṃ baṃgaṃ jāyate rasavaṅgakam
baṃgaṃ vātakaraṃ rūkṣaṃ tiktaṃ mehapraṇāśanam
medaḥkṛmyāmayaghnaṃ hi kaphadoṣaviṣāpaham //

4.92

sarvarogān haratyāśu śaktidāyi guṇādhikam //

4.93

yathārogabalaṃ vīkṣya dātavyaṃ vallamātrakam
aśītirvātajān rogān tathā mehāṃśca viṃśatiḥ
hanti bhakṣaṇamātreṇa saptakaikena nānyathā //

4.94

baṃgaṃ vātakaraṃ rūkṣaṃ proktaṃ mehapraṇāśanam
kṛmimedāmayaghnaṃ hi kaphadoṣaviṣāpaham //

4.95

chede kṛṣṇaṃ guru snigdhaṃ drutadrāvam athojjvalam
kṛṣṇavarṇaṃ bahiḥ śuddhaṃ nāgaṃ hitamato'nyathā //

4.96

dālayecca rase nāgaṃ sinduvāraharidrayoḥ
evaṃ nāgo viśuddhaḥ syān mūrcchāsphoṭādi nācaret //

4.97

śuddhanāgasya patrāṇi sadalānyeva kārayet
śilāṃ vāsārasenāpi mardayed yāmamātrakam //

4.98

patrāṇyālepayettena tataḥ saṃpuṭake nyaset
puṭena vipaced dhīmān vārāheṇa kharāgninā
evaṃ kṛte trivāreṇa nāgabhasma prajāyate //

4.99

athāparaprakāreṇa nāgamāraṇakaṃ bhavet
lohapātre drute nāge gharṣaṇaṃ tu prakārayet //

4.100

caturyāmaṃ prayatnena mūlaiścaiva palāśajaiḥ
adhastājjvālayetsamyak haṭhāgniṃ mriyate dhruvam
raktābhaṃ jāyate cūrṇaṃ sarvakāryeṣu yojayet //

4.101

jāyate sarvakāryeṣu rogocchedakaraṃ sadā
nāgasya māraṇaṃ proktaṃ bahudhā bahubhirbudhaiḥ //

4.102

sarvathā sūtanāgasya śaṃbhośca maraṇaṃ nahi //

4.103

pramehān vātajān rogān dhanurvātādikān gadān
viṃśatiśleṣmajāṃścaiva nihanti ca na saṃśayaḥ //

4.104

pittalaṃ dvividhaṃ proktaṃ rītikā kākatuṃḍikā
taptā tuṣajale kṣiptā śuklavarṇā tu rītikā //

4.105

nikṣiptā kāṃjike kṛṣṇā sā smṛtā kākatuṇḍikā //

4.106

pītābhā mṛdu cedgurvī sārāṅgī hemavarṇikā
masṛṇāṅgī tu susnigdhā śubhā rītīti kathyate //

4.107

durgandhā pūtigandhā vā kharasparśā ca pāṇḍurā
ghanaghātākṣamā rūkṣā rītirneṣṭā rasāyane //

4.108

tāpitā caiva nirguṃḍī rase kṣiptā prayatnataḥ
pañcavārāṇi cāyāti śuddhiṃ rītistu tatkṣaṇāt //

4.109

śilāgaṃdhakasindhūttha rasaiścātipramarditaiḥ
rītipatrāṇi lepyāni puṭitānyaṣṭadhā punaḥ
sadyo bhasmatvamāyānti tato yojyā rasāyane //

4.110

raktapittaharā rūkṣā kṛmighnī rītikā matā
kākatuṃḍā kuṣṭhaharā soṣṇavīryā sarā matā //

4.111

caturbhāgena raviṇā bhāgaikaṃ trapu cottamam
jāyate pravaraṃ kāṃsyaṃ tatsaurāṣṭrabhavaṃ śubham //

4.112

taptaṃ kāṃsyaṃ gavāṃ mūtre saptavāreṇa śudhyati
haritālakagaṃdhābhyāṃ mriyate pañcabhiḥ puṭaiḥ //

4.113

mṛtaṃ kāṃsyaṃ vātaharaṃ pramehāṇāṃ ca nāśanam
śuddhe kāṃsyabhave pātre sarvameva hi bhojanam
pathyaṃ saṃjāyate nāmlaṃ ghṛtaśākādivarjitam //

4.114

lohakāṃsyārkarītibhyo jātaṃ tad vartalohakam
tadeva viḍalohākhyaṃ vidvadbhiḥ samudāhṛtam //

4.115

hayamūtre drutaṃ samyak nikṣiptaṃ śuddhimṛcchati
gandhatālena puṭitaṃ mriyate vartalohakam //

4.116

śleṣmapittaharaṃ cāmlaṃ rucyaṃ kṛmiharaṃ tathā
netrarogapraśamanaṃ galaroganibarhaṇam //

4.117

pathyaṃ sarvaṃ hi tadbhāṇḍe sarvadoṣaharaṃ param
kṣāreṇāmlena ca vinā dīptikṛtpācanaṃ param //

4.118

saṃśodhanānyeva hi māraṇāni guṇāguṇānyeva mayoditāni
anyāni śāstrāṇi suvistarāṇi nirīkṣya yatnātkṛtameva samyak //

Original text: Rasaprakāśasudhākara · Edition: Jivram Kalidas Sastri Gondal : Rasasala Ausadhasram, 1940 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc