રસપ્રકાશસુધાકર · અધ્યાય 4

અથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ ધાતુશોધનમારણમ્
અનુભૂતં મયા કિંચિત્ કિંચિત્ શાસ્ત્રાનુસારતઃ ॥

સુવર્ણં રજતં ચેતિ શુદ્ધલોહમુદીરિતમ્
તામ્રં ચૈવાશ્મસારં ચ નાગવંગૌ તથૈવ ॥

પૂતિલોહં નિગદિતં દ્વિતીયં રસવેદિના
સંમિશ્રલોહં ત્રિતયં સૌરાષ્ટ્રરીતિવર્તકમ્
એતેઽષ્ટૌ ધાતવો જ્ઞેયા લોહાન્યેવં ભવન્તિ હિ ॥

સુવર્ણં દ્વિવિધં જ્ઞેયં રસજં ખનિસંભવમ્
અન્યે ત્રયઃ સુવર્ણસ્ય પ્રકારાઃ સન્તિ નોદિતાઃ ॥

રસજં રસવેધેન જાયતે હેમ સુન્દરં
તચ્ચતુર્દશવર્ણાઢ્યં સર્વકાર્યકરં પરમ્ ॥

પર્વતે ભૂમિદેશેષુ ખન્યમાનેષુ કુત્રચિત્
દૃશ્યતે ખનિજં પ્રાજ્ઞૈસ્ તચ્ચતુર્દશવર્ણકમ્ ॥

રૂપ્યાદિયોગેન યદા મિશ્રં સ્વર્ણં હિ જાયતે
હેમકાર્યં ન ચેત્તેન તદા શોધ્યં ભિષગ્વરૈઃ ॥

હીનવર્ણસ્ય હેમ્નશ્ચ પત્રાણ્યેવ તુ કારયેત્
ખટિકાપટુચૂર્ણં ચ કાંજિકેન પ્રમર્દયેત્ ॥

પત્રાણિ લેપયેત્તેન કલ્કેનાથ પ્રયત્નતઃ
આરણ્યોત્પલકૈઃ કાર્યા કોષ્ઠિકા નાતિવિસ્તૃતા ॥

મધ્યે તત્સંપુટં મુક્ત્વા વહ્નિં પ્રજ્વાલયેત્તતઃ
એવં પુટત્રયં દત્ત્વા શુદ્ધં હેમ સમુદ્ધરેત્ ॥

ન તુ શુદ્ધસ્ય હેમ્નશ્ચ શોધનં કારયેદ્ભિષક્
અન્યેષામેવ લોહાનાં શોધનં કારયેદ્ ભિષક્ ॥

તતઃ સ્વર્ણભવં પત્રં તાપિતં હિ વિનિક્ષિપેત્
જ્વાલામુખીરસે ષષ્ઠી પુટૈર્ભસ્મીભવત્યલમ્ ॥

ગુરુણા કથિતં સમ્યક્ નિરુત્થં જાયતે ધ્રુવમ્
રોગાન્હિનસ્તિ સકલાન્ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

હેમ્નઃ પત્રાણિ સૂક્ષ્માણિ સૂચિવેધ્યાનિ કારયેત્
પુરામ્બુભસ્મસૂતેન લેપયિત્વાથ શોષયેત્ ॥

સંપુટે ચ તતો રુન્ધ્યાત્ પુટયેદ્દશભિઃ પુટૈઃ
મ્રિયતે નાત્ર સંદેહો નિરુત્થં ભસ્મ જાયતે ॥

હેમ્નઃ સૂક્ષ્મદલાનિ ભૂર્જસદૃશાન્યાદાય સંલેપ્ય વૈ વજ્રીદુગ્ધકહિઙ્ગુહિઙ્ગુલસમૈર્ એકત્ર પિષ્ટીકૃતૈઃ
સત્યં સંપુટકે નિધાય દશભિશ્ચૈવં પુટૈઃ કુક્કુટૈઃ પાચ્યં હેમ ચ રક્તગૈરિકસમં સંજાયતે નિશ્ચિતમ્ ॥

લોહપર્પટીકાબદ્ધં મૃતં સૂતં સમાંશકમ્
વિદ્રુતે હેમ્નિ નિક્ષિપ્તં સ્વર્ણભૂતિપ્રભં ભવેત્ ॥

તદ્ભસ્મ પુરતોયેન દરદેન સમન્વિતમ્
મર્દયેદ્ દિનમ્ એકં તુ સંપુટે ધારયેત્તતઃ ॥

પુટિતં દશવારેણ સ્વર્ણં સિંદૂરસન્નિભમ્
જાયતે નાત્ર સંદેહો રંજનં કુરુતે ધ્રુવમ્
દેહં લોહં ચ મતિમાન્ સુધની સાધયેદિદમ્ ॥

એતત્સ્વર્ણભવં કરોતિચ રજઃ સૌન્દર્યતાં વૈ સદા રોગાન્દૈવકૃતાન્ નિહન્તિ સકલાન્યેવં ત્રિદોષોદ્ભવાન્
યઃ સેવેત નરઃ સમાન્ દ્વિદશકાન્ વૃદ્ધશ્ચ નો જાયતે દોષાશ્ચૈવ ગરોદ્ભવા વિષકૃતા આગન્તુજા નૈવ હિ ॥

રૂપ્યં ચ ત્રિવિધં પ્રોક્તં ખનિજં સહજં તથા
કૃત્રિમં ચ ત્રયો ભેદાઃ કથિતાઃ પૂર્વસૂરિભિઃ ॥

ભૂધરે કુત્ર ચેત્પ્રાપ્તં ખન્યમાને ચ ખનિજમ્
કૈલાસશિખરાજ્જાતં સહજં તદુદીરિતમ્ ॥

રસવેધેન યજ્જાતં વઙ્ગાત્તત્કૃત્રિમં મતમ્
યદ્રૂપ્યં વહ્નિના તપ્તમ્ ઉજ્જ્વલં હિ વિનિઃસરેત્
તચ્છુદ્ધં કલધૂતં હિ સર્વકાર્યકરં પરમ્ ॥

તામ્રાદિસંસર્ગભવં ત્વશુદ્ધં રૂપ્યં હિ મિશ્રં ખલુ દોષલં ચ
તચ્છોધયેદ્વૈ ભસિતસ્ય મૂષ્યાં સીસેન સાર્ધં રજતં તુ ધ્માપયેત્ ॥

તારાચ્ચ ષડ્ગુણં નાગં ધ્માપયેદ્યત્નતઃ સુધીઃ
શનૈર્ વિધમ્યમાનં હિ દોષશૂન્યં પ્રજાયતે ॥

અનેનૈવ પ્રકારેણ શોધયેદ્રજતં સદા
સર્વકાર્યે પ્રયોક્તવ્યં સર્વસિદ્ધિવિધાયકમ્ ॥

ભાગમેકં તુ રજતં સૂતભાગચતુષ્ટયમ્
મર્દયેદ્ દિનમેકં તુ સતતં નિમ્બુવારિણા ॥

પેષણાજ્જાયતે પિષ્ટીર્ દિનૈકેન તુ નિશ્ચિતમ્
મૂષામધ્યે તુ તાં મુક્ત્વા અધોર્ધ્વં ગંધકં ન્યસેત્ ॥

વાલુકાયંત્રમધ્યસ્થાં દિનૈકં તુ દૃઢાગ્નિના
પાચિતાં તુ પ્રયત્નેન સ્વાંગશીતલતાં ગતામ્ ॥

તાલેનામ્લેન સહિતાં મર્દિતાં હિ શિલાતલે
તતો દ્વાદશવારાણિ પુટાન્યત્ર પ્રદાપયેત્ ॥

અનેન વિધિના સમ્યક્ રજતં મ્રિયતે ધ્રુવમ્
તારમાક્ષિકયોશ્ચૂર્ણમ્ અમ્લેન સહ મર્દયેત્ ॥

વિંશત્પુટેન તત્તારં ભૂતીભવતિ નિશ્ચિતમ્
પુટાધિક્યં હિ લોહાનાં સમ્યક્ સ્યાદ્ ગુણકારિ ચ
રંજનં કુરુતેઽત્યર્થં રક્તં શ્વેતત્વમાદિશેત્ ॥

શુદ્ધં ભસ્મીકૃતં રૂપ્યં સારઘાજ્યસમન્વિતમ્
નેત્રરોગાનપિ સદા ક્ષવજાન્ગુદજાનપિ ॥

પિત્તજાન્ કાસસમ્ભૂતાન્ પાણ્ડુજાનુદરાણિ ચ
દોષજાનપિ સર્વાંશ્ચ નાશયેદરુચિં સદા ॥

તામ્રં ચાપિ દ્વિધા પ્રોક્તં નેપાલં મ્લેચ્છદેશજમ્
નેપાલદેશજાદ્ અન્યન્ મ્લેચ્છં તત્કથિતં બુધૈઃ ॥

સીસકેન સમં તામ્રં રજતેનૈવ શોધયેત્
પશ્ચાન્મારણકં સમ્યક્ કર્તવ્યં રસવાદિના ॥

કૃત્વા તામ્રસ્ય પત્રાણિ કન્યાપત્રે નિવેશયેત્
કુક્કુટાખ્યે પુટે સમ્યક્ પુટયેત્તદનંતરમ્ ॥

સૂતગંધકયોઃ પિષ્ટિઃ કાર્યા ચાતિમનોરમા
વિમર્દ્ય નિમ્બુતોયેન તાનિ પત્રાણિ લેપયેત્ ॥

સ્થાલીમધ્યે નિરુન્ધ્યાથ પચેદ્યામચતુષ્ટયમ્
પઞ્ચદોષવિનિર્મુક્તં શુલ્બં તેનૈવ જાયતે ॥

રવિતુલ્યેન બલિના સૂતકેન સમેન ચ
તાલકેન તદર્ધેન શિલયા ચ તદર્ધયા ॥

ચૂર્ણં કજ્જલસંકાશં કારયેન્મતિમાન્ ભિષક્ ॥

શરાવસંપુટસ્યાન્તઃ પત્રાણ્યાધાય યત્નતઃ
ઉપર્યુપરિ પત્રાણિ કજ્જલીં ચ નિધાપયેત્ ॥

યામૈકં પાચયેદગ્નૌ ગર્ભયન્ત્રોદરાન્તરે
સ્વાંગશીતં સમુત્તાર્ય ખલ્વે સૂક્ષ્મં પ્રચૂર્ણયેત્ ॥

લેહયેન્મધુસંયુક્તમ્ અનુપાનૈર્ યથોચિતૈઃ
શુદ્ધતામ્રસ્ય પત્રાણિ કર્તવ્યાનિ પ્રયત્નતઃ ॥

તત્સમાંશસ્ય ગંધસ્ય પારદસ્ય સમસ્ય ચ ॥

તાલકસ્ય તદર્ધસ્ય શિલાયાશ્ચ તદર્ધતઃ
લાંગલીચિત્રકવ્યોષ તાલમૂલીકરઞ્જકૈઃ ॥

વિષશમ્યાકાતિવિષા સૈંધવૈશ્ચ સમાંશકૈઃ
જંબીરસ્ય દ્રવેણાથ ચૂર્ણં ચાતિદ્રવીકૃતમ્ ॥

તત્સર્વં હિ શિલાભાણ્ડે વિનિધાય પ્રયત્નતઃ
સૂચીવેધ્યાનિ પત્રાણિ રસેનાલેપિતાનિ ચ ॥

કલ્કમધ્યે વિનિઃક્ષિપ્ય દિનસપ્તકમેવ હિ
ચૂર્ણીકૃતં તુ મધ્વાજ્યૈઃ કણાદ્વયસમન્વિતમ્ ॥

લેહિતં વલ્લમાત્રં હિ જરામૃત્યુવિનાશનમ્
કથિતં સોમદેવેન સોમનાથાભિધં શુભમ્ ॥

શુદ્ધં શુલ્વં ગંધકં વૈ સમાંશં પૂર્વં સ્થાલ્યાં સ્થાપયેદ્ગંધકાર્ધમ્
મધ્યે શુલ્બં સ્થાપનીયં પ્રયત્નાત્ તસ્યોર્ધ્વં વૈ ગંધચૂર્ણસ્ય ચાર્ધમ્ ॥

સ્થાલીમુખે ચૂર્ણઘટીં નિવેશ્ય લેપં તથા સૈન્ધવમૃત્સ્નયાપિ
ચુલ્લ્યાં ચ કુર્યાદથ વહ્નિમેવ યામત્રયેણૈવ સુપાચિતં ભવેત્ ॥

શીતીભૂતં દોષહીનં તદેવ કૃત્વા ચૂર્ણં ગાલિતં વસ્ત્રખણ્ડે
સેવ્યં સમ્યક્ ચૈકવલ્લપ્રમાણં કાસં શ્વાસં હન્તિ ગુલ્મપ્રમેહાન્ ॥

વલ્લમ્ એકં તામ્રભસ્મ પૂર્વાહ્ણે ભિષજાજ્ઞયા
પરિણામભવં શૂલં તથા ચાષ્ટવિધં ચ રુક્ ॥

ઉદરં પાણ્ડુશોફં ચ ગુલ્મપ્લીહયકૃત્ક્ષયાન્
અગ્નિસાદક્ષયકૃતાન્ મેહાદીન્ ગ્રહણીગદાન્ ॥

જયેદ્બહુવિધાન્ રોગાન્ અનુપાનપ્રભેદતઃ
પિપ્પલીમધુના સાર્ધં સર્વદોષહરં પરમ્ ॥

અર્શોઽજીર્ણજ્વરાદીંશ્ચ નિહન્તિ ચ રસાયનમ્
વૃદ્ધિશ્વસનકાસઘ્નં જરામૃત્યુવિનાશનમ્ ॥

યથોત્તરં સ્યાદ્ ગુણવર્ણહીનં પ્રકાશિતં વૈદ્યવરેણ સમ્યક્
કાંતં તથા તીક્ષ્ણવરં હિ મુણ્ડં લોહં ભવેદ્વૈ ત્રિવિધં ક્રમેણ ॥

કાંતં ચતુર્ધા કિલ કથ્યતેઽત્ર તદ્રોમકં ભ્રામકચુમ્બકે ચ
સંદ્રાવકં શ્રેષ્ઠતમં તથા હિ સંકથ્યતે શાસ્ત્રવિદૈ રસજ્ઞૈઃ ॥

ખન્યાં સંખન્યમાનાયાં પાષાણા નિઃસરન્તિ યે
તેભ્યો યદ્દ્રાવિતં લોહં રોમકં તત્પ્રચક્ષતે ॥

યત્ર ક્વાપિ ગિરૌ શ્રેષ્ઠે લભ્યતે ભ્રામકોપલઃ
તસ્માજ્જાતં તુ યલ્લૌહં ભ્રામકં તદિહોચ્યતે ॥

વિંધ્યાચલે ભવેદશ્મા લોહં ચુમ્બતિ ચાદ્ભુતમ્
ન મુઞ્ચત્યેવ સતતં શિવભક્તિં યથાનુગઃ ॥

હિમાદ્રૌ લભ્યતે દુઃખાદ્ યઃ સ્પૃષ્ટો દ્રાવયેદયઃ
સુવર્ણાદીંશ્ચ તદ્વદ્ધિ તત્કાંતં દ્રાવકં ભવેત્ ॥

શુદ્ધે કાંતભવે પાત્રે શૃતં દુગ્ધં હિ નોદ્ગિરેત્
પાનીયં ક્વથિતં ચાસ્મિન્ હિંગુગંધસમં ભવેત્ ॥

તૈલબિંદુર્જલે ક્ષિપ્તો ન ચાતિપ્રસૃતો ભવેત્
લેપોઽપિ નૈવ જાયેત શુદ્ધકાંતસ્ય લક્ષણમ્ ॥

મુંડાચ્છતગુણં તીક્ષ્ણં તીક્ષ્ણાત્કાંતં મહાગુણમ્
કોટિસંખ્યાગુણં પ્રોક્તં ચુંબકં દ્રાવકં તથા ॥

શશરક્તેન લિપ્તં હિ સપ્તવારેણ તાપિતમ્
કાંતાદિસર્વલોહં હિ શુધ્યત્યેવ ન સંશયઃ ॥

સામુદ્રલવણૈસ્તદ્વલ્ લેપિતં ત્રિફલાજલે
નિર્વાપિતં ભવેચ્છુદ્ધં સત્યં ગુરુવચો યથા ॥

લોહચૂર્ણં ઘૃતાક્તં હિ ક્ષિપ્ત્વા લોહસ્ય ખર્પરે
અગ્નિવર્ણપ્રભં યાવત્ તાવદ્દર્વ્યા પ્રચાલયેત્ ॥

ખલ્વે ચ વિપચેત્તદ્વત્ પઞ્ચવારમ્ અતઃ પરમ્
વરોદકૈઃ પુટેલ્લોહં ચતુર્વારમ્ ઇદં ખલુ ॥

સુપેષિતં વારિતરં જાયતે નાત્ર સંશયઃ
અનેન વિધિના કાર્યં સર્વલોહસ્ય સાધનમ્ ॥

જાયતે સર્વરોગાનાં સેવિતં પલિતાપહમ્
લોહચૂર્ણં પલદ્વંદ્વં ગુડગંધૌ સમાંશકૌ ॥

ખલ્વે વિમર્દ્ય નિતરાં પુટેદ્વિંશતિવારકમ્
પેષણં તુ પ્રકર્તવ્યં પુટઃ પશ્ચાત્પ્રદીયતે ॥

અનેન વિધિના સમ્યગ્ ભસ્મીભવતિ નિશ્ચિતમ્
સર્વરોગાન્નિહન્ત્યેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

શ્વેતા પુનર્નવાપત્ર તોયેન દશસંખ્યકાઃ
પુટાસ્તત્ર પ્રદેયાશ્ચ સિન્દૂરાભં પ્રજાયતે ॥

અથાપરઃ પ્રકારોઽત્ર કથ્યતે લોહમારણે
લોહચૂર્ણસમં ગંધં મર્દયેત્કન્યકાદ્રવૈઃ ॥

પિણ્ડીકૃતં લોહપાત્રે છાયાયાં સ્થાપયેચ્ચિરમ્
મ્રિયતે નાત્ર સંદેહો હ્ય્ અનુભૂતં મયૈવ હિ ॥

નિરુત્થં લોહજં ભસ્મ સેવેતાત્ર પુમાન્સુધીઃ
વ્યોષવેલ્લાજ્યમધુના ટંકમાનેન મિશ્રિતમ્ ॥

જરાં ચ મરણં વ્યાધિં હન્યાત્પુત્રપ્રદાયકમ્
જરાદોષકૃતાન્ રોગાન્ વિનિહન્તિ શરીરિણામ્ ॥

બંગં તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં ખુરં મિશ્રં તથૈવ ચ
યચ્છુદ્ધં સરલં શુભ્રં ખુરં તદભિધીયતે ॥

ભલ્લાતકભવે તૈલે ખુરં શુધ્યતિ ઢાલિતમ્
પુનર્નવાસિન્ધુચૂર્ણ વિષયુક્તં પ્રઢાલિતમ્
તક્રમધ્યે ત્રિવારં હિ મિશ્રં બંગં વિશુધ્યતિ ॥

છાણોપરિ કૃતે ગર્તે ચિંચાત્વક્ચૂર્ણકં ક્ષિપેત્
કર્ષમાનાં બંગચક્રીં તત્રોપરિ નિધાપયેત્ ॥

ચક્રીં ચતુર્ગુણેનૈવ વેષ્ટિતાં ધારયેત્તતઃ
છગણેન વિશુષ્કેણ પુટાગ્નિં દાપયેત્તતઃ ॥

સ્વાંગશીતં સમુદ્ધૃત્ય સર્વકાર્યેષુ યોજયેત્
અનેન વિધિના શેષમ્ અપક્વં મારયેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

અથાપરઃ પ્રકારો હિ વક્ષ્યતે ચાધુના મયા
શુદ્ધબંગસ્ય પત્રાણિ સમાન્યેવ તુ કારયેત્ ॥

અજાશકૃત્ વરા તુલ્યા ચૂર્ણિતા ચ નિશા તથા
ચતુરસ્રમથો નિમ્નં ગર્તં હસ્તપ્રમાણકમ્ ॥

કૃત્વા છગણકૈશ્ચાર્ધં પૂરયેત્સતતં ભિષક્
તતઃ શણભવેનાપિ વસ્ત્રેણાચ્છાદ્ય ગર્તકમ્ ॥

પૂર્વં પ્રકલ્પિતં ચૂર્ણં તત્રોપરિ ચ વિન્યસેત્
તસ્યોપરિ ચ પત્રાણિ સમાનિ પરિતો ન્યસેત્ ॥

ચૂર્ણેનાચ્છાદ્ય યત્નેન છગણેનાથ પૂરયેત્
પુટયેદગ્નિના સમ્યક્ સ્વાંગશીતં સમુદ્ધરેત્ ॥

મૃતં બંગં તતઃ પશ્ચાન્ મર્દયેત્પૂરવારિણા
સમાંશં રસસિન્દૂરમ્ અનેન સહ મેલયેત્ ॥

ખલ્વે દૃઢતરં પિષ્ટ્વા કાચકૂપ્યાં નિવેશયેત્
વિપચેદગ્નિયોગેન યામષોડશમાત્રયા ॥

હેમપ્રભં મૃતં બંગં જાયતે રસવઙ્ગકમ્
બંગં વાતકરં રૂક્ષં તિક્તં મેહપ્રણાશનમ્
મેદઃકૃમ્યામયઘ્નં હિ કફદોષવિષાપહમ્ ॥

સર્વરોગાન્ હરત્યાશુ શક્તિદાયિ ગુણાધિકમ્ ॥

યથારોગબલં વીક્ષ્ય દાતવ્યં વલ્લમાત્રકમ્
અશીતિર્વાતજાન્ રોગાન્ તથા મેહાંશ્ચ વિંશતિઃ
હન્તિ ભક્ષણમાત્રેણ સપ્તકૈકેન નાન્યથા ॥

બંગં વાતકરં રૂક્ષં પ્રોક્તં મેહપ્રણાશનમ્
કૃમિમેદામયઘ્નં હિ કફદોષવિષાપહમ્ ॥

છેદે કૃષ્ણં ગુરુ સ્નિગ્ધં દ્રુતદ્રાવમ્ અથોજ્જ્વલમ્
કૃષ્ણવર્ણં બહિઃ શુદ્ધં નાગં હિતમતોઽન્યથા ॥

દાલયેચ્ચ રસે નાગં સિન્દુવારહરિદ્રયોઃ
એવં નાગો વિશુદ્ધઃ સ્યાન્ મૂર્ચ્છાસ્ફોટાદિ નાચરેત્ ॥

શુદ્ધનાગસ્ય પત્રાણિ સદલાન્યેવ કારયેત્
શિલાં વાસારસેનાપિ મર્દયેદ્ યામમાત્રકમ્ ॥

પત્રાણ્યાલેપયેત્તેન તતઃ સંપુટકે ન્યસેત્
પુટેન વિપચેદ્ ધીમાન્ વારાહેણ ખરાગ્નિના
એવં કૃતે ત્રિવારેણ નાગભસ્મ પ્રજાયતે ॥

અથાપરપ્રકારેણ નાગમારણકં ભવેત્
લોહપાત્રે દ્રુતે નાગે ઘર્ષણં તુ પ્રકારયેત્ ॥

ચતુર્યામં પ્રયત્નેન મૂલૈશ્ચૈવ પલાશજૈઃ
અધસ્તાજ્જ્વાલયેત્સમ્યક્ હઠાગ્નિં મ્રિયતે ધ્રુવમ્
રક્તાભં જાયતે ચૂર્ણં સર્વકાર્યેષુ યોજયેત્ ॥

જાયતે સર્વકાર્યેષુ રોગોચ્છેદકરં સદા
નાગસ્ય મારણં પ્રોક્તં બહુધા બહુભિર્બુધૈઃ ॥

સર્વથા સૂતનાગસ્ય શંભોશ્ચ મરણં નહિ ॥

પ્રમેહાન્ વાતજાન્ રોગાન્ ધનુર્વાતાદિકાન્ ગદાન્
વિંશતિશ્લેષ્મજાંશ્ચૈવ નિહન્તિ ચ ન સંશયઃ ॥

પિત્તલં દ્વિવિધં પ્રોક્તં રીતિકા કાકતુંડિકા
તપ્તા તુષજલે ક્ષિપ્તા શુક્લવર્ણા તુ રીતિકા ॥

નિક્ષિપ્તા કાંજિકે કૃષ્ણા સા સ્મૃતા કાકતુણ્ડિકા ॥

પીતાભા મૃદુ ચેદ્ગુર્વી સારાઙ્ગી હેમવર્ણિકા
મસૃણાઙ્ગી તુ સુસ્નિગ્ધા શુભા રીતીતિ કથ્યતે ॥

દુર્ગન્ધા પૂતિગન્ધા વા ખરસ્પર્શા ચ પાણ્ડુરા
ઘનઘાતાક્ષમા રૂક્ષા રીતિર્નેષ્ટા રસાયને ॥

તાપિતા ચૈવ નિર્ગુંડી રસે ક્ષિપ્તા પ્રયત્નતઃ
પઞ્ચવારાણિ ચાયાતિ શુદ્ધિં રીતિસ્તુ તત્ક્ષણાત્ ॥

શિલાગંધકસિન્ધૂત્થ રસૈશ્ચાતિપ્રમર્દિતૈઃ
રીતિપત્રાણિ લેપ્યાનિ પુટિતાન્યષ્ટધા પુનઃ
સદ્યો ભસ્મત્વમાયાન્તિ તતો યોજ્યા રસાયને ॥

રક્તપિત્તહરા રૂક્ષા કૃમિઘ્ની રીતિકા મતા
કાકતુંડા કુષ્ઠહરા સોષ્ણવીર્યા સરા મતા ॥

ચતુર્ભાગેન રવિણા ભાગૈકં ત્રપુ ચોત્તમમ્
જાયતે પ્રવરં કાંસ્યં તત્સૌરાષ્ટ્રભવં શુભમ્ ॥

તપ્તં કાંસ્યં ગવાં મૂત્રે સપ્તવારેણ શુધ્યતિ
હરિતાલકગંધાભ્યાં મ્રિયતે પઞ્ચભિઃ પુટૈઃ ॥

મૃતં કાંસ્યં વાતહરં પ્રમેહાણાં ચ નાશનમ્
શુદ્ધે કાંસ્યભવે પાત્રે સર્વમેવ હિ ભોજનમ્
પથ્યં સંજાયતે નામ્લં ઘૃતશાકાદિવર્જિતમ્ ॥

લોહકાંસ્યાર્કરીતિભ્યો જાતં તદ્ વર્તલોહકમ્
તદેવ વિડલોહાખ્યં વિદ્વદ્ભિઃ સમુદાહૃતમ્ ॥

હયમૂત્રે દ્રુતં સમ્યક્ નિક્ષિપ્તં શુદ્ધિમૃચ્છતિ
ગન્ધતાલેન પુટિતં મ્રિયતે વર્તલોહકમ્ ॥

શ્લેષ્મપિત્તહરં ચામ્લં રુચ્યં કૃમિહરં તથા
નેત્રરોગપ્રશમનં ગલરોગનિબર્હણમ્ ॥

પથ્યં સર્વં હિ તદ્ભાણ્ડે સર્વદોષહરં પરમ્
ક્ષારેણામ્લેન ચ વિના દીપ્તિકૃત્પાચનં પરમ્ ॥

સંશોધનાન્યેવ હિ મારણાનિ ગુણાગુણાન્યેવ મયોદિતાનિ
અન્યાનિ શાસ્ત્રાણિ સુવિસ્તરાણિ નિરીક્ષ્ય યત્નાત્કૃતમેવ સમ્યક્ ॥