Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 9
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sarveṣāṃ dhāturasānāmuttarottaraṃ viśeṣatvam āha patrādityādi // GRhtCM_8.19:1 //
patrādaṣṭaguṇaṃ satvaṃ abhrapatre jīrṇe sati rase yo guṇastasmādaṣṭaguṇo guṇastatsatve ityarthaḥ punaḥ sattvāt drutistaddravarūpā aṣṭaguṇā punardruter bījaṃ dhātūparasasaṃyogajanitaṃ pūrvopavarṇitaṃ tadaṣṭaguṇaṃ tataḥ sarvotkṛṣṭatvādbījaṃ jārayennatvanyat // GRhtCM_8.19:2 //
START GRht 9.1
<bīja (Definition)>
iti rakto'pi rasendro bījena vinā na karmakṛdbhavati /
dvividhaṃ tatpītasitaṃ niyujyate siddhamevaitat
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
himāṃśuriva dīptyāsau caṇḍāṃśuriva tejasā /
niśāhnoriva kartā ca durjanaiḥ sahanālayaḥ // GRhtCM_9.1:1 //
nirvāpaṇaviśeṣeṇa tadvadvarṇaṃ bhavedyadā /
mṛdulaṃ citrasaṃskāraṃ tadbījamiti kathyate // GRhtCM_9.1:2 //
iti paribhāṣā // GRhtCM_9.1:3 //
bījapraśaṃsanamāha itītyādi // GRhtCM_9.1:4 //
ityuktavidhānena rakto'pi rasendro bījena vinā karmakṛnna bhavati bījenaiva karmakārī syādityarthaḥ // GRhtCM_9.1:5 //
tadbījaṃ dvividhaṃ dviprakāraṃ pītasitaṃ ekaṃ pītaṃ aparaṃ sitaṃ śvetaṃ svarṇarūpyakriyāyogyam ityarthaḥ // GRhtCM_9.1:6 //
tadbījaṃ siddhaṃ sarvalakṣaṇopetaṃ rase pārade niyojyaṃ nāsiddhamiti // GRhtCM_9.1:7 //
START GRht 9.2
<bīja:: śodhana necessary>
tasya viśuddhirbahudhā gaganarasoparasalohacūrṇaiś ca /
dvividhaṃ bījaṃ tairapi nāśuddhaiḥ śudhyate vai tat
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tasyetyādi // GRhtCM_9.2:1 //
tasya bījasya viśuddhiḥ śodhanaṃ bahudhā bahuprakāraiḥ kṛtvā rasoparasadhātūnāṃ bahuvidhatvāt // GRhtCM_9.2:2 //
kaiḥ kṛtvā gaganarasalohacūrṇaiḥ gaganamabhraṃ rasā vaikrāntādayo'ṣṭau vakṣyamāṇāḥ uparasā gandhakādayaḥ lohā dhātavaḥ teṣāṃ cūrṇāni taiḥ // GRhtCM_9.2:3 //
ca punaḥ tair gaganarasoparasalohacūrṇair aśuddhaiḥ śuddhivarjitaistadbījaṃ na śudhyate śuddhihīnaṃ syāt kāraṇānurūpaṃ kāryamitinyāyāt // GRhtCM_9.2:4 //
START GRht 9.3
yaḥ punaretaiḥ kurute karmāśuddhairbhavedrasastasya /
avyāpakaḥ pataṃgī na rase rasāyane yogyaḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
aśuddhabījaprabhāvamāha ya ityādi // GRhtCM_9.3:1 //
punarviśeṣeṇa yaḥ saṃskārakṛdetairgaganādyair aśuddhaiḥ kṛtvā rasasya karma kurute tasya puruṣasya rasaḥ pārado 'vyāpako 'saraṇaśīlo bhavet pataṅgī ūrdhvagāmī ca bhavet yantrasyādhobhāge na tiṣṭhatītyarthaḥ // GRhtCM_9.3:2 //
START GRht 9.4
<mahārasa>
vaikrāntakāntasasyakamākṣikavimalādridaradarasakāśca /
aṣṭau rasāstathaiṣāṃ sattvāni rasāyanāni syuḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
ete vakṣyamāṇā aṣṭau rasāḥ rasasaṃjñakāḥ syuḥ // GRhtCM_9.4:1 //
ete ke vaikrāntakāntasasyakamākṣikavimalādridaradarasakāś ceti vaikrāntaṃ vajrabhūmijaṃ rajaḥ kāntaṃ cumbakotthaṃ sasyakaṃ capalaṃ mākṣikaṃ tāpyaṃ vimalā raupyamākṣikaṃ adri śilājatu daradaṃ hiṅgulaṃ rasakaḥ kharparikaḥ ete rasasaṃjñikā jñeyāḥ // GRhtCM_9.4:2 //
tathā eṣāṃ satvāni sārāṇi rasāyanāni jarāvyādhināśanāni syuriti // GRhtCM_9.4:3 //
START GRht 9.5-6
<uparasa>
gandhakagairikaśilālakṣitikhecaramañjanaṃ ca kaṃkuṣṭham /
uparasasaṃjñakānāha gandhaketyādi // GRhtCM_9.4:1 //
idaṃ vakṣyamāṇaṃ uparasasaṃjñakaṃ syāt // GRhtCM_9.4:2 //
kimidaṃ gandhakagairikaśilālakṣitikhecaram iti gandhakaṃ pratītaṃ gairikaṃ dhātugairikaṃ śilā manohvā ālaṃ haritālaṃ kṣitiḥ sphaṭikā khecaraṃ kāsīsaṃ etat sarvamiti ca punaḥ añjanaṃ nīlāñjanaṃ punaḥ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ ityaṣṭau uparasasaṃjñakā ityarthaḥ // GRhtCM_9.4:3 //
START GRht 9.5-6
<sāraloha>
uparasasaṃjñakamidaṃ syāt śikhiśaśinau sāralohākhyau
<pūtiloha>
tāmrāratīkṣṇakāntābhrasattvalohāni vaṅganāgau ca /
kathitāstu pūtisaṃjñāsteṣāṃ saṃśodhanaṃ kāryam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
śikhiśaśinau svarṇatārakau sāralohākhyau sāralohasaṃjñakāvityarthaḥ // GRhtCM_9.5-6:1 //
pūtilohasaṃjñānāha tāmretyādi // GRhtCM_9.5-6:2 //
tāmrāratīkṣṇakāntābhrasatvalohānīti tāmraṃ nepālakaṃ āraṃ rājarītiḥ tīkṣṇaṃ sāraṃ kāntaṃ cumbakodbhavaṃ abhrasatvaṃ gaganasāraṃ lohaṃ muṇḍaṃ etānīti punarvaṅganāgau ete pūtisaṃjñakāḥ kathitāḥ // GRhtCM_9.5-6:3 //
teṣāṃ pūtilohasaṃjñakānāṃ śodhanaṃ samyaṅmalāpanayanaṃ kāryamiti // GRhtCM_9.5-6:4 //
START GRht 9.7
<ṣaḍlavaṇa>
sauvarcalasaindhavakacūlikasāmudraromakabiḍāni /
lavaṇakṣārasaṃjñe āha sauvarcaletyādi // GRhtCM_9.6:1 //
etāni vakṣyamāṇāni lavaṇasaṃjñānyāhuḥ ācāryāḥ iti śeṣaḥ // GRhtCM_9.6:2 //
kāni sauvarcalasaindhavakacūlikasāmudraromakabiḍānīti sauvarcalaṃ rucakaṃ saindhavaṃ maṇikamanthāhvayaṃ cūlikaṃ kācalavaṇaṃ sāmudraṃ kṣārābdhijaṃ romakaṃ pratītaṃ biḍaṃ lavaṇaviśeṣaḥ etānīti // GRhtCM_9.6:3 //
START GRht 9.7
<trikṣāra>
ṣaṭ lavaṇānyetāni tu svarjīṭaṅkaṇayavakṣārāḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
punaḥ svarjī sarjikā ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ yavakṣāraḥ pratītaḥ ete kṣārāḥ kṣārasaṃjñikāḥ rasakarmaṇi ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_9.7:1 //
START GRht 9.8-9
<uparasa:: śodhana, sattvapātana>
sūryāvartaḥ kadalī vandhyā kośātakī ca suradālī /
śigruśca vajrakando nīrakaṇā kākamācī ca
āsāmekarasena tu lavaṇakṣārāmlabhāvitā bahuśaḥ /
śudhyanti rasoparasā dhmātāḥ sattvāni muñcanti
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sadrāvakaṃ śodhakagaṇamāha sūryāvarta ityādi // GRhtCM_9.8-9:1 //
sūryaṃ prati āvartako bhramaṇaṃ yasyetyevaṃvidhaḥ kadalī rambhā vandhyā phalarahitā karkoṭī kośātakī jālinī suradālī devadālī śigruḥ saubhāñjanaṃ vajrakando vadasūraṇakandaḥ nīrakaṇā jalapippalī kākamācī vāyasī iti gaṇaḥ śodhanadrāvaṇayogya iti // GRhtCM_9.8-9:2 //
śodhanadrāvakāṇāṃ śodhanadrāvaṇavidhānam āha āsāmityādi // GRhtCM_9.8-9:3 //
āsāṃ pūrvauṣadhīnāṃ madhyāt ekarasena ekasyā rasena rasoparasā vaikrāntādayo'ṣṭau rasāḥ gandhakādayo 'ṣṭāvuparasāḥ bahuśo'nekavāraṃ bhāvitā gharmapuṭitāḥ kāryāḥ punarlavaṇakṣārāmlabhāvitāśca lavaṇāni sauvarcalādīni ṣaṭ kṣārāḥ svarjikādayaḥ amlā jambīrādayaḥ tairbahuvāraṃ bhāvitās tīvragharmapuṭitā rasoparasāḥ śudhyanti doṣavarjitā bhavanti punaste dhmātāḥ santaḥ satvāni svīyasārāṇi muñcanti tyajantīti // GRhtCM_9.8-9:4 //
START GRht 9.10-11
<vaikrānta:: śodhana>
svinnaṃ sakṣārāmlairdhmātaṃ vaikrāntakaṃ haṭhād dravati /
rasānāṃ krameṇa śodhanamāha svinnamityādi // GRhtCM_9.9:1 //
sakṣārāmlairvaikrāntakaṃ svinnaṃ dolābhidhānena sveditaṃ kuryāt tat svinnaṃ vaikrāntaṃ haṭhāt prābalyāt dhmātaṃ sat dravati sāraṃ muñcati drutamātraṃ satvanirgamamātrameva śudhyati pūrvasaṃbandhāt dravati // GRhtCM_9.9:2 //
START GRht 9.10-11
<kānta (= cumbaka):: śodhana>
tad drutamātraṃ śudhyati kāntaṃ śaśaraktabhāvanayā
<sasyaka:: śodhana>
sasyakamapi raktagaṇaiḥ subhāvitaṃ sneharāgasaṃsiktam /
śudhyati vāraiḥ saptabhirataḥ paraṃ yujyate kārye
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha sasyakamityādi // GRhtCM_9.10-11:1 //
sasyakamapi capalamapi raktagaṇairdāḍimakiṃśukabandhūkādibhiḥ subhāvitaṃ kuryāt // GRhtCM_9.10-11:2 //
kiṃviśiṣṭaṃ sneharāgasaṃsiktaṃ snehaḥ kaṅguṇitumbunyādīnāṃ rāgo raktavarṇadravaḥ tābhyāṃ vahnau taptaṃ sasyakaṃ saṃsiktaṃ secitamiti ghṛtaiḥ saṃsiktaṃ komalaṃ bhāvanāyogyaṃ syāt // GRhtCM_9.10-11:3 //
katibhirvāraiḥ subhāvitaṃ kuryāt saptabhiḥ saptasaṃkhyākaiḥ // GRhtCM_9.10-11:4 //
ataḥ paraṃ kārye bījādike yujyate // GRhtCM_9.10-11:5 //
START GRht 9.12
<vimala, rasaka, darada, mākṣika:: śodhana>
kṣāraiḥ snehairādau paścādamlena bhāvitaṃ vimalam /
śudhyati tathā ca rasakaṃ daradaṃ mākṣikamapyevam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha kṣārairityādi // GRhtCM_9.12:1 //
vimalaṃ raupyamākṣikaṃ ādau prathamaṃ kṣāraiḥ svarjikādibhiḥ snehaistailaiḥ kaṅguṇyādīnāṃ bhāvitaṃ kuryāt paścādamlena jambīrādinā bhāvitaṃ kuryāt evaṃvidhaṃ kṛtaṃ sat śudhyati // GRhtCM_9.12:2 //
tathā tenaiva vidhinā rasakaṃ kharparakaṃ śudhyati daradaṃ hiṅgulaṃ caivaṃ mākṣikamapyeva śudhyati // GRhtCM_9.12:3 //
START GRht 9.13
<copper:: rañjana, śodhana>
tanurapi patraṃ liptaṃ lavaṇakṣārāmlaravisnuhikṣīraiḥ /
dhmātaṃ nirguṇḍīrasasaṃsiktaṃ bahuśo bhaveddhi raktaṃ ca
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
svarṇarūpyayoḥ śodhanamāha tanurityādi // GRhtCM_9.13:1 //
lavaṇetyādi // GRhtCM_9.13:2 //
lavaṇāni sauvarcalādīni kṣārāḥ svarjikādayaḥ amlāḥ jambīrādayaḥ ravirarkaḥ snuhī sudhā tayoḥ kṣīrāṇi etaiḥ tanurapi sūkṣmamapi patraṃ dalaṃ sāralohākhyayoḥ iti śeṣaḥ liptaṃ dhmātaṃ sat bahuśo'nekavāraṃ nirguṇḍīrase saṃsiktaṃ śephālīdrave siñcitaṃ kuryāt // GRhtCM_9.13:3 //
tarhi svarṇaṃ rūpyaṃ ca raktaṃ āraktachaviyutaṃ bhavedityarthaḥ caśabdācchudhyati // GRhtCM_9.13:4 //
START GRht 9.14
<lead, tin, bronze, copper:: śodhana>
śudhyati nāgo vaṃgo ghoṣo raviṇā ca vāramapi munibhiḥ /
nirguṇḍīrasasekaistanmūlarajaḥ pravāpaiśca
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
lohaśodhanamāha śudhyatītyādi // GRhtCM_9.14:1 //
nāgaḥ sīsakaḥ nirguṇḍīrasasekaiḥ śephālīrasaṃsecanaiḥ śudhyati nirdoṣo bhavati vaṅgaśca śudhyati // GRhtCM_9.14:2 //
evaṃ raviṇā tāmreṇa saha ghoṣo'pi kāṃsyamapi śudhyati // GRhtCM_9.14:3 //
kativāraṃ secanaiḥ munibhiḥ saptasaṃkhyākaiḥ tanmūlarajaḥ nirguṇḍīśiphācūrṇaṃ tatpravāpaiḥ galiteṣu nāgavaṅgaravighoṣeṣu rajo nikṣepaṇaiśca catvāraḥ śudhyantīti // GRhtCM_9.14:4 //
START GRht 9.15
<tīkṣṇaloha:: rañjana>
raktagaṇagalitapaśujalabhāvitapuṭitaṃ hi rajyate tīkṣṇam /
<tīkṣṇaloha:: śodhana>
śudhyati kadalīśikhirasabhāvitapuṭitaṃ tribhirvāraiḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha raktagaṇetyādi // GRhtCM_9.15:1 //
tīkṣṇaṃ sārākhyaṃ raktagaṇagalitapaśujalabhāvitaṃ puṭitaṃ sat raktagaṇena saha galitaṃ militaṃ yat paśujalaṃ gomūtraṃ tena bhāvitaṃ tato vahnipuṭitaṃ sat rajyate rāgamāpnoti // GRhtCM_9.15:2 //
punastīkṣṇaṃ kadalīśikhirasabhāvitapuṭitaṃ vā rambhācitrakarasabhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ tato vahnipuṭitaṃ ca sat tribhirvāraiḥ śudhyatītyarthaḥ // GRhtCM_9.15:3 //
START GRht 9.16
<metals:: śodhana>
sarvaṃ śudhyati loho rajyati suragopasannibho vāpāt /
mākṣikadaradena bhṛśaṃ śulvaṃ vā gandhakena mṛtam
Original text: Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (comm.) · Edition: Delhi: Chaukhambha Orientalia, 1989 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0