Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 10
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sāmānyena sarvalohānāṃ śodhanamāraṇamāha sarva ityādi // GRhtCM_9.16:1 //
sarvo loho dhātuvargaḥ śudhyati mṛtaśca bhavati punaḥ rajyati ca // GRhtCM_9.16:2 //
kena bhṛśaṃ atyarthaṃ yathā syāttathā mākṣikadaradena tāpyahiṅgulena kṛtvā yo vāpaḥ galiteṣu loheṣu mākṣikadaradaprakṣepaṇaṃ tasmāt suragopasaṃnibha indragopasadṛśaḥ sarvo loho bhavet // GRhtCM_9.16:3 //
vā śulbaṃ tāmraṃ mākṣikadaradavāpena suragopasannibhaṃ syāt vā gandhena gandhakavāpena mṛtamapyeva syādityarthaḥ // GRhtCM_9.16:4 //
START GRht 10.1
atha satvanirgamamabhidhāsyate /
<sattva:: importance of ~>
vaikrāntakāntasasyakamākṣikavimalādayo vinā satvam /
śuddhā api no dvandve milanti na ca tān raso grasati
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
dattavānsatataṃ saukhyaṃ śuddhebhyaśca khalaṃ tathā /
duḥkhamṛtyapyamātmānaḥ kopasya samakārakam // GRhtCM_10.1:1 //
vaikrāntādīnāṃ rasasaṃjñikānāṃ sattvapraśaṃsanam āha vaikrāntamityādi // GRhtCM_10.1:2 //
vaikrāntakāntasasyakamākṣikavimalādayaḥ śuddhā api dvandve na milanti // GRhtCM_10.1:3 //
vaikrāntaṃ vajrabhūmijaṃ rajaḥ kāntaṃ cumbakaṃ sasyakaścapalaḥ mākṣikaṃ tāpyaṃ vimalā raupyamākṣikam ityādayo gandhakādayaścoparasaṃjñakā na milanti ekaśarīratāṃ nāpnuvanti // GRhtCM_10.1:4 //
kva dvandve ubhayamelāpe // GRhtCM_10.1:5 //
punastān śuddhānapi rasaḥ sūto na grasati // GRhtCM_10.1:6 //
START GRht 10.2-3
<??>
nāganāsikābhidhānaṃ candrodakam amṛtam āptakāṭhinyam /
rasavaikrāntakam evaṃ badhnāti rasaṃ svasattvena
<śailodaka>
nānāvidhasaṃsthānaṃ nirjaraśikhariśikharasambhūtam /
dhārodambhasi śreṣṭhaṃ tadaśma śailodakaṃ prāpya
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vaikrāntaprādhānyam āha nāgetyādi // GRhtCM_10.2-3:1 //
evaṃlakṣaṇaṃ vaikrāntakaṃ jñātavyam // GRhtCM_10.2-3:2 //
kiṃviśiṣṭaṃ nāganāsikābhidhānaṃ nāgānāṃ phaṇināṃ nāsikā eva abhidhānaṃ saṃjñā yasya tat // GRhtCM_10.2-3:3 //
punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ candrodakaṃ candramasaḥ sambandhi yadudakaṃ balaṃ tasmādevāmṛtaṃ // GRhtCM_10.2-3:4 //
āptakāṭhinyaṃ prāptaṃ kāṭhinyaṃ yena pūrvametacca mṛdūtpannamityarthaḥ // GRhtCM_10.2-3:5 //
evaṃvidhaṃ rasavaikrāntaṃ rasasaṃjñakaṃ vaikrāntaṃ rasaṃ sūtaṃ badhnāti // GRhtCM_10.2-3:6 //
kena svasatvena svīyasāreṇeti // GRhtCM_10.2-3:7 //
vaikrāntaprakāramāha nānetyādi // GRhtCM_10.2-3:8 //
pūrvamupavarṇitaṃ vaikrāntaṃ nānāvidhasaṃsthānamasti nānāvidhamanekaprakāraṃ saṃsthānaṃ lakṣaṇaṃ yasya tat saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ iti mādhavanidānaṃ sitāsitaraktapītavarṇatvān nānāvidhasaṃsthānam ityarthaḥ // GRhtCM_10.2-3:9 //
punarnirjaraśikhariśikharasambhūtaṃ nirjarāṇāṃ devānāṃ yaḥ śikharī parvatastasya śikharaṃ śṛṅgaṃ tatra sambhūtam utpannam // GRhtCM_10.2-3:10 //
nānāvidhasaṃsthānaṃ kutaḥ dhārodambhasi dhārābhirudanta unmattamambho yatra samaye tasmin varṣākāle śailodakaṃ śilāsaṃbandhi yadudakaṃ jalaṃ tat prāpya śreṣṭhaṃ tadaśma vaikrāntābhidhānaṃ nānāvarṇaṃ bhavati yataḥ śilodakasya nānāvidhatvam // GRhtCM_10.2-3:11 //
START GRht 10.4-5
<vaikrānta:: sattva:: pātana>
bhastrādvayena haṭhato dhmātavyaṃ pañcamāhiṣasubaddham /
dattvā daśāṃśasvarjikapaṭuṭaṃkaṇaguñjikākṣārān
tadgacchati kaṭhinatvaṃ muñcati satvaṃ sphuliṅgakākāram /
muktānikaraprāyaṃ grāhyaṃ tat kācam adhivarjya
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vaikrāntasatvapātanamāha bhastretyādi // GRhtCM_10.4-5:1 //
tadvaikrāntaṃ pañcamāhiṣasubaddhaṃ dadhidugdhājyamūtraśakṛdbhiḥ pañcasaṃkhyākair māhiṣaiḥ saha subaddhaṃ piṇḍākṛti kṛtaṃ sat bhastrādvayena khallayugmena haṭhato balāt dhmātavyam // GRhtCM_10.4-5:2 //
kiṃ kṛtvā daśāṃśasarjikapaṭuṭaṅkaṇaguñjikākṣārān dattvā daśāṃśavibhāgena sarjikālavaṇasaubhāgyaraktikāyavakṣārān piṣṭavaikrānte kṣepyetyarthaḥ // GRhtCM_10.4-5:3 //
dhmātaṃ sat kiṃ syāttadāha tadityādi // GRhtCM_10.4-5:4 //
sphuliṅgakākāraṃ vahnikaṇanibhaṃ satvaṃ sāraṃ muñcati // GRhtCM_10.4-5:5 //
punastatsatvaṃ kaṭhinatvaṃ gacchati kaṭhinaṃ syādityarthaḥ // GRhtCM_10.4-5:6 //
tatsatvaṃ ākārato muktānikaraprāyaṃ mauktikarāśisadṛśaṃ syāt evaṃvidhaṃ satvaṃ kācaṃ adhivarjya dūrīkṛtya tat nirmalaṃ grāhyamityarthaḥ // GRhtCM_10.4-5:7 //
yugmam // GRhtCM_10.4-5:8 //
START GRht 10.6
<vaikrānta:: bandhana of mercury>
rasavaikrāntakamevaṃ milati dvandvānvitaṃ samaṃ hemnā /
nirvyūḍhaṃ ghanasatvaṃ tena raso bandhamupayāti
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vaikrāntasatvayogamāha rasetyādi // GRhtCM_10.6:1 //
tadrasavaikrāntakaṃ sattvaṃ hemnā samaṃ svarṇena samabhāgaṃ dvandvānvitaṃ sat dvandvamelāpakauṣadhasahitaṃ sat evamamunā vidhānena milati rase iti śeṣaḥ // GRhtCM_10.6:2 //
punastena satvena saha ghanasatvamabhrasāraṃ nirvyūḍhaṃ nirvāhitaṃ sat tenobhayasatvasaṃyogena rasaḥ sūto bandhamupayāti bandhanamāpnoti // GRhtCM_10.6:3 //
START GRht 10.7
<minerals:: sattvapātana>
vajrābhrakāntasasyakamākṣikaprabhṛtisakaladhātūnām /
pātayati satvameṣāṃ piṇḍī dhmātā dṛḍhāṅgāraiḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
satvapātanavidhānamāha vajretyādi // GRhtCM_10.7:1 //
dṛḍhāṅgārair iti dṛḍhakathanāt khadirādīnāṃ pūrvoktatvādbhastrādvayena ca dhmātā satī vajrābhrakāntasasyakamākṣikaprabhṛtisakaladhātūnāṃ vajrasaṃjñakaṃ yadabhraṃ tadvajrābhraṃ kāntaṃ cumbakaṃ sasyakaṃ capalā mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ itiprabhṛtayaḥ sakaladhātavaḥ sarvoparasāsteṣāṃ piṇḍī satvaṃ pātayati // GRhtCM_10.7:2 //
START GRht 10.8
<mākṣika:: sattva:: special alchem. potency>
hitvā mākṣikasatvaṃ nānyeṣāṃ śaktirasti lohaghnī /
na patati tāvatsatvaṃ bhastrānte na yāvad āhriyet
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
śaktimattvena mākṣikasatvapraśaṃsanam āha hitvetyādi // GRhtCM_10.8:1 //
mākṣikasatvaṃ tāpyasāraṃ hitvā tyaktvā anyeṣāṃ rasoparasānāṃ śaktiḥ sāmarthyaṃ nāsti // GRhtCM_10.8:2 //
kiṃbhūtā śaktiḥ lohaghnīti lohān hantīti vigrahaḥ // GRhtCM_10.8:3 //
punastāvatsattvaṃ na patati yāvadbhastrā ante satvasamīpe na āhrīyeta na prāpyeta tasmādalpenāgninā satvāpravṛttirityarthaḥ // GRhtCM_10.8:4 //
START GRht 10.9
<mākṣika:: sattva:: phys. properties>
raktaṃ mṛdu nāgasamaṃ satvaṃ yasmāddhi mākṣikātpatitam /
gandhāśmano'pi tadvatkāryaṃ yatnena mṛdubhāvam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
mākṣikasatvam udāsyānyasatvapravṛttim āha raktamityādi // GRhtCM_10.9:1 //
raktaṃ lohitaṃ nāgasamaṃ sīsakatulyaṃ mṛdu komalaṃ evaṃvidhaṃ satvaṃ yasmāddhetor mākṣikāt patati tāpyāt nirgacchati tadvattasmāddhetor vā tasmādvidhānataḥ gandhāśmano gandhakasya yatnena mṛdubhāvaṃ kāryaṃ yathā gandhako'pi mṛdurbhavatītyarthaḥ // GRhtCM_10.9:2 //
START GRht 10.10
<mākṣika:: sattva:: pātana>
lavaṇāmlena supuṭitaṃ mākṣikamamlena marditaṃ vidhinā /
muñcati soṣṇe grāsam āyasapātre tu piṣṭikā bhavati
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
mākṣikasatvavidhānamāha lavaṇetyādi // GRhtCM_10.10:1 //
mākṣikaṃ tāpyaṃ lavaṇāmlena lavaṇaṃ mukhyatvāt granthāntarasāmyācca saindhavaṃ amlo jambīrādiḥ tena marditaṃ punaramlena jambīrādinā vidhinā uktarītyā puṭitaṃ vahnau pratāpitaṃ sat muñcati pūrvaślokasaṃbandhāt sattvaṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_10.10:2 //
itthaṃ patitaṃ satvaṃ grāhyam // GRhtCM_10.10:3 //
lavaṇāmlena gandhakamapi mṛdu syāt // GRhtCM_10.10:4 //
tu punaḥ soṣṇe āyasapātre vahnau tāpite lohapātre piṣṭikā bhavati raktavarṇarajorūpety arthaḥ // GRhtCM_10.10:5 //
START GRht 10.11
<sattva:: colour of diff. ~>
tutthāddhi tāpyajasamaṃ samasṛṣṭaṃ patati vai satvam /
abhravaikrāntakāntaprabhṛtīnāṃ tatra lohanibham
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tutthādīnāṃ satvapātanamāha tutthādityādi // GRhtCM_10.11:1 //
tutthāt tutthaṃ śikhigrīvaṃ tasmāt tāpyajasamamiti mākṣikasatvavat mākṣikasatvavidhānenāsya satvapāta ityarthaḥ // GRhtCM_10.11:2 //
samasṛṣṭaṃ samaṃ tāpyena tulyaṃ varṇamārdavābhyāṃ sṛṣṭaṃ kathitamityarthaḥ // GRhtCM_10.11:3 //
evaṃvidhaṃ tutthakasatvaṃ patati // GRhtCM_10.11:4 //
abhraketyādi abhrakaṃ pratītaṃ vaikrāntaṃ rasavaikrāntaṃ kāntaṃ cumbakaṃ itiprabhṛtīnām ityādīnāṃ tattvaṃ patrasatvapātanayoge lohanibhaṃ muṇḍavarṇam ityarthaḥ // GRhtCM_10.11:5 //
START GRht 10.12
<svarṇamākṣika (?):: sattvapātana (?)>
strīvajrīdugdhabhāvitameraṇḍasnehabhāvitaṃ śataṃ dhmātam /
evaṃ tribhiriha vāraiḥ śulvasamaṃ bhavati rañjakaṃ haimam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
punarmākṣikavidhānāntaram āha strītyādi /
tāpyaṃ strīvajrīdugdhabhāvitaṃ strī nārī vajrī sehuṇḍaḥ tayordugdhaṃ tena bhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ kuryāt // GRhtCM_10.12:1 //
punareraṇḍasnehena śataṃ śatavāraṃ bhāvitaṃ ca kuryāt // GRhtCM_10.12:2 //
tato vāraistribhireva dhmātaṃ sat haimaṃ svarṇamākṣikaṃ tasyedaṃ haimaṃ satvaṃ śulbasamaṃ tāmranibhaṃ bhavati rañjakaṃ rase rāgadāyī syātkanake'pi ca // GRhtCM_10.12:3 //
START GRht 10.13
<mākṣika, rasaka:: sattva:: pātana>
kadalīrasaśatabhāvitamadhvairaṇḍatailaparipakvam /
tāpyaṃ muñcati satvaṃ rasakaṃ caivaṃ trisantāpaiḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidhyantaramāha kadalītyādi // GRhtCM_10.13:1 //
tāpyaṃ mākṣikaṃ kadalīrasaśatabhāvitamadhvairaṇḍatailaparipakvam iti prathamaṃ rambhādraveṇa śatavāraṃ bhāvitaṃ paścāt madhvairaṇḍatailābhyāṃ saha paripakvaṃ samyak pācitaṃ sat satvaṃ muñcati // GRhtCM_10.13:2 //
kaiḥ kṛtvā trisaṃtāpaiḥ trivāraṃ dhamanaiḥ // GRhtCM_10.13:3 //
evaṃ rasakaṃ kharparakamapi satvaṃ muñcatīti // GRhtCM_10.13:4 //
START GRht 10.14
<minerals:: sattva:: pātana>
ūrṇāṭaṅkaṇaguḍapuralākṣāsarjarasaiḥ sarvadhātubhiḥ piṣṭaiḥ /
chāgīkṣīreṇa kṛtā piṇḍī śastā hi satvavidhau
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
satvapātane piṇḍīmāha ūrṇetyādi // GRhtCM_10.14:1 //
ūrṇā iti ūrṇā meṣaroma ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ guḍaḥ pratītaḥ puro gugguluḥ lākṣā jatu sarjaraso rālaḥ etaiḥ kiṃviśiṣṭaiḥ sarvadhātubhiḥ rasoparasairvā svarṇādibhiḥ saha piṣṭaiḥ peṣitaiḥ punaḥ chāgīkṣīreṇa ajāpayasā kṛtā yā piṇḍī sā satvavidhau satvapātanakarmaṇi śastā pradhānā // GRhtCM_10.14:2 //
dhāturasoparasānāṃ satvaṃ pātayatyeveti // GRhtCM_10.14:3 //
START GRht 10.15-17
<minerals:: sattva:: pātana>
cūrṇitasatvasambhāraṃ triṃśatpalamādareṇa saṃgṛhya /
ṭaṃkaṇapalasaptayutaṃ guṃjāpalatritayayojitaṃ caiva
tilacūrṇakakiṭṭapalair matsyair āloḍya dviraṃśayuktaiśca /
godhūmabaddhapiṇḍī gopañcakabhāvitā bahuśaḥ
koṣṭhakadhamanavidhinā tīvraṃ bhastrānalena tatpatati /
saṃdravati cābhrasattvaṃ tathaiva sarvāṇi satvāni
Original text: Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (comm.) · Edition: Delhi: Chaukhambha Orientalia, 1989 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0