Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 8
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rase viḍayojanamāha biḍamityādi // GRhtCM_7.9:1 //
ādau prathamaṃ sūtasya rasasyāṣṭamāṃśena pūrvanirmitaṃ viḍaṃ adharottaraṃ adha uparibhāgaṃ ca dattvā evaṃ amunā prakāreṇa jāraṇaṃ kuryāt punaḥ kramyate aneneti kramo biḍarūpaḥ tatkramaḥ paraṃparā tasmāt agniṃ vivardhayet karmakṛt ityadhyāhāraḥ vāraṃvāraṃ biḍasaṃprayogādagnirvardhate // GRhtCM_7.9:2 //
START GRht 8.1-2
<rañjana:: colour acc. to abhra>
jīrṇābhrako rasendro darśayati ghanānurūpiṇīṃ chāyām /
kṛṣṇāṃ raktāṃ pītāṃ sitāṃ tathā saṃkarairmiśrām
kṛṣṇābhrakeṇa balavadasitarāgairyujyate rasendrastu /
śvetai raktaiḥ pītairvahneḥ khalu varṇato jñeyaḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
dyotate divi candro 'sau jīrṇe'bhre kāntimattayā /
tatheha tāmupāśritya śālate manujeṣu ca // GRhtCM_8.1-2:1 //
susiddhabiḍadhātvādijāraṇena rasasya hi /
pītādirāgajananaṃ rañjanaṃ parikīrtitam /
iti paribhāṣā // GRhtCM_8.1-2:2 //
abhrasya chāyāviśeṣam āha jīrṇābhraka ityādi // GRhtCM_8.1-2:3 //
rasendro yadā jīrṇābhro bhavati tadā ghanānurūpiṇīṃ jīrṇābhrasamavarṇāṃ chāyāṃ darśayati // GRhtCM_8.1-2:4 //
kṛṣṇe jīrṇe kṛṣṇāṃ rakte'bhre jīrṇe raktāṃ pīte pītāṃ tathā site śubhre sitāṃ evaṃ caturvidhāṃ chāyāṃ darśayati // GRhtCM_8.1-2:5 //
punardvayostrayāṇāṃ vā caturṇāṃ saṃkare melāpe sati dvitricaturṇām anurūpiṇīṃ chāyāṃ darśayatītyarthaḥ // GRhtCM_8.1-2:6 //
abhrayogād varṇaviśeṣamāha kṛṣṇetyādi // GRhtCM_8.1-2:7 //
kṛṣṇābhrakeṇa jīrṇena raso balavān bhavet tu punaḥ asitarāgaiḥ kṛṣṇarāgairyujyate // GRhtCM_8.1-2:8 //
tathā śvetena śvetai rāgair yujyate raktena raktaiḥ pītena pītaiḥ kapilāgnerdivyasyāpi sarvasyādarśanarūpaṃ kṣayakarasya balairdravyāṇāṃ tādṛśo varṇo rasavarṇato varṇakovidairjñeyaḥ // GRhtCM_8.1-2:9 //
START GRht 8.3
<mercury transfers own colour on other substances>
atha nijakarme varṇaṃ na jahāti yadā sa rajyate rāgaiḥ /
kramaśo hi vakṣyamāṇairnirṇikto raṃjanaṃ kurute
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rañjitarasapraśaṃsām āha athetyādi // GRhtCM_8.3:1 //
athānantaraṃ rasaḥ rasendro yadā vakṣyamāṇaiḥ śvetādibhiḥ rāgaiḥ rajyate tadā nijakarme varṇaṃ svakīyameva svābhāvikaṃ rūpaṃ na jahāti na tyajati punastaireva rāgaiḥ nirṇikto raktaḥ san rañjanaṃ kurute rāgadāyī bhavatīti // GRhtCM_8.3:2 //
tathā no rakto na rañjanaṃ kurute avidyamānatvānniṣedhaḥ // GRhtCM_8.3:3 //
START GRht 8.4
<(Stoffe, die versch. saṃskāras induzieren)>
balamāste'bhrakasatve jāraṇarāgāḥ pratiṣṭhitāstīkṣṇe /
bandhaśca sāralohe sārakamatha nāgavaṃgābhyām
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
abhrasatvādīnāṃ yoge rase vyavasthāmāha balamityādi // GRhtCM_8.4:1 //
abhrakasatve'dhikaraṇe balamāste abhrasatvasaṃyogena raso balamāpnotītyarthaḥ // GRhtCM_8.4:2 //
punastīkṣṇe lohabhede jāraṇarāgā jāraṇena tīkṣṇasthā rāgāḥ pratiṣṭhitā bhavantītyarthaḥ // GRhtCM_8.4:3 //
sāraṇamatha nāgavaṅgābhyām iti nāgavaṅgābhyāṃ duḥsaraṇaṃ sāraṇadravyaṃ sarata iti // GRhtCM_8.4:4 //
START GRht 8.5
<potency of tīkṣṇaloha>
krāmati tīkṣṇena rasastīkṣṇena ca jīryate kṣaṇādgrāsaḥ /
hemno yonistīkṣṇaṃ rāgān gṛhṇāti tīkṣṇena
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sarvakāraṇaṃ tīkṣṇamāha krāmatītyādi // GRhtCM_8.5:1 //
tīkṣṇena lohabhedena rasaḥ krāmati krāmaṇaṃ vidadhāti punas tīkṣṇena kṛtvā grāsaḥ kṣaṇādalpakālato jīryate jāraṇam āpnoti punarhemnaḥ suvarṇasya yonirutpattisthānaṃ tīkṣṇamasti punaḥ rāgān rañjanabhāvān tīkṣṇena kṛtvā raso gṛhṇāti svasmin rāgān dadhātītyarthaḥ // GRhtCM_8.5:2 //
START GRht 8.6
<tīkṣṇaloha:: cāraṇa, jāraṇa>
tadapi ca daradena hataṃ kṛtvā mākṣikeṇa ravisahitam /
vāsitamapi vāsanayā ghanavaccāryaṃ ca jāryaṃ ca
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tīkṣṇasya hiṅgulayogena guṇādhikyamāha tadapītyādi // GRhtCM_8.6:1 //
api niścayena tat tīkṣṇaṃ daradena hiṅgulena hataṃ māritaṃ vā mākṣikena svarṇamākṣikena ravisahitaṃ tāmrasaṃyutaṃ tīkṣṇaṃ hataṃ māritaṃ punarvāsanayā vāsanauṣadhena vāsitaṃ paribhāvitaṃ ghanavad abhravat cāryaṃ jāryaṃ ca satvābhravat nānyathā // GRhtCM_8.6:2 //
START GRht 8.7
<rañjana:: suitable substances>
kāntaṃ vā tīkṣṇaṃ vā kāñcīṃ vā vajrasasyakādīnām /
ekatamaṃ sarvaṃ vā rasaraṃjane saṃkaro'bhīṣṭaḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tīkṣṇavadetānāha kāntam ityādi // GRhtCM_8.7:1 //
rasarañjane rasendre rāgakarmaṇi kāntaṃ cumbakapāṣāṇotthaṃ lohaṃ śreṣṭhaṃ veti samuccaye tīkṣṇaṃ lohabhedo vā kāñcīṃ svarṇamākṣikaṃ vā vajrasasyakādīnāṃ vajrasasyakāvādiryeṣāṃ te teṣāṃ hīrakacapalādīnāṃ ekatamaṃ tanmadhyādekatamaṃ sarvaṃ vā atrābhīṣṭaśabdasya pratyekaṃ saṃbandhaḥ hīrakādīni ratnāni sasyakādyā upadhātavaḥ // GRhtCM_8.7:2 //
vā rasarañjane ayameva saṃkaraḥ sarveṣāṃ kāntādīnāṃ melāpaḥ sarvatrābhīṣṭaḥ // GRhtCM_8.7:3 //
START GRht 8.8-9
<(chem. Potenzen versch. Stoffe)>
kuṭile balamabhyadhikaṃ rāgastīkṣṇe tu pannage snehaḥ /
rāgasnehabalāni tu kamale śaṃsanti dhātuvidaḥ
<mercury:: rañjana>
sarvair ebhir lohair mākṣikanihataistathā drutairgarbhe /
viḍayogena tu jīrṇo rasarājo rāgamupayāti
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sve sve vikāre vakṣyamāṇamāha balamityādi // GRhtCM_8.8-9:1 //
dhātuvido rasavaidyā iti śaṃsanti // GRhtCM_8.8-9:2 //
iti kiṃ kuṭile balaṃ abhyadhikaṃ sarvādhikaṃ punastīkṣṇe'bhyadhiko rāgaḥ rañjanaṃ tu punaḥ pannage nāge'bhyadhikaṃ snehaḥ snigdhatvaṃ tu punaḥ rāgasnehabalāni trīṇyevoktāni kamale tāmre kuṭilatīkṣṇapannagānāṃ jāraṇādrase yathā balarāgasnehā bhavanti tathaikatāmrajāraṇāt trayo bhavantītyarthaḥ // GRhtCM_8.8-9:3 //
rasabandhanopāyamāha sarvairityādi // GRhtCM_8.8-9:4 //
biḍayogena pūrvoktena jīrṇo jāraṇamāpanno rasarājo bandhamupayāti bandhanamādatte // GRhtCM_8.8-9:5 //
kaiḥ saha jīrṇaḥ ebhiḥ pūrvoktaiḥ sarvair lohairdhātubhiḥ // GRhtCM_8.8-9:6 //
kiṃviśiṣṭaiḥ mākṣikanihataiḥ svarṇamākṣikamāritaiḥ // GRhtCM_8.8-9:7 //
punaḥ kiṃviśiṣṭaiḥ garbhe rasodare drutairvidrutairiti // GRhtCM_8.8-9:8 //
START GRht 8.10-11
<mercury:: rañjana (with a kṛṣṭi)>
tālakadaradaśilābhiḥ snehakṣārāmlalavaṇasahitābhiḥ /
samakadviguṇatriguṇān puṭo vahedvaṃgaśastrādīn
raktasnehaniṣekaiḥ śeṣaṃ kuryādrasasya kṛṣṭiriyam /
cāraṇajāraṇamātrātkurute rasamindragopanibham
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vakṣyamāṇadhātūnāṃ māraṇavidhānamāha tālaketyādi // GRhtCM_8.10-11:1 //
vaṅgaśastrādīn vaṅgaṃ trapuṣaṃ śastraṃ tīkṣṇaṃ te ādiryeṣāṃ te tān // GRhtCM_8.10-11:2 //
kābhiḥ saha puṭo vahet tālakadaradaśilābhiḥ tālakaṃ haritālaṃ daradaṃ hiṅgulaṃ śilā manaḥśilā tābhiḥ // GRhtCM_8.10-11:3 //
kiṃviśiṣṭābhiḥ snehakṣārāmlalavaṇasahitābhiḥ snehaḥ tailaṃ kaṅguṇitumbinyādīnāṃ kṣāraḥ svarjikādiḥ amlaṃ jambīrādi lavaṇāni saindhavādīni etaiḥ sahitābhiḥ // GRhtCM_8.10-11:4 //
ekadhātuto dvādaśāṃśād ārabhya yāvatsamakadviguṇatriguṇabhāgāḥ samāpyante tāvatpuṭo vahediti vyaktiḥ // GRhtCM_8.10-11:5 //
puṭitadhātukṛtyam āha raktetyādi // GRhtCM_8.10-11:6 //
uktadhāturgarbhitaṃ rasaṃ raktasnehaniṣekaiḥ rakto raktavargaḥ snehaḥ kaṅguṇyādīnāṃ anayorniṣekāḥ siñcanāni taiḥ śeṣaṃ dhātuvarjitaṃ kuryāt iyaṃ rasasya kṛṣṭiḥ rasasya guṇākarṣaṇaṃ punariyaṃ kṛṣṭiḥ rasendraṃ indragopanibhaṃ kurute atiriktavarṇaṃ kurute // GRhtCM_8.10-11:7 //
kutaḥ cāraṇajāraṇamātrāt punaḥ puṭitadhātūnāṃ cāraṇaṃ ca jāraṇaṃ jīrṇaṃkaraṇaṃ ca tanmātrāt vā cāraṇasya dravyasya jāraṇaṃ tanmātrāt ubhayoḥ pakṣayoreka evārthaḥ paramuktiviśeṣaḥ // GRhtCM_8.10-11:8 //
START GRht 8.12
<mercury:: rañjana>
athavā kevalam amalaṃ kamalaṃ daradena vāpitaṃ kurute /
triguṇaṃ hi cīrṇajīrṇaṃ lākṣārasasannibhaṃ sūtam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
mukhyatvena tāmrapraṃśasanam āha athavetyādi // GRhtCM_8.12:1 //
athaveti vidhānāntare kevalaṃ śuddhaṃ vānyasaṃyogena varjitaṃ amalaṃ jātapūrvaśodhanaṃ triguṇaṃ cīrṇajīrṇaṃ kuryādityarthaḥ pūrvaṃ cīrṇaṃ cāraṇamāptaṃ paścājjīrṇaṃ jāraṇamāpannaṃ evaṃbhūtaṃ tāmraṃ sūtaṃ lākṣārasasannibhaṃ alaktakaprabhaṃ kurute // GRhtCM_8.12:2 //
START GRht 8.13
<mercury:: rañjana>
raktagaṇagalitapaśujalabhāvitatāpyagandhakaśilānām /
ekena vāpitamṛtaṃ kamalaṃ rañjayati rasarājam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidhyantaramāha raktetyādi // GRhtCM_8.13:1 //
raktagaṇena dāḍimakiṃśukabandhūkādinā pūrvoktena galitaṃ yat paśujalaṃ gomūtraṃ tena bhāvitā yās tāpyagandhakamanaḥśilās tāsāṃ madhyād ekena tāpyena svarṇamākṣikena vā gandhakena vā śilayā vāpitamṛtaṃ sat kamalaṃ tāmraṃ rasaṃ rañjayati rāgaṃ dadātītyarthaḥ // GRhtCM_8.13:2 //
START GRht 8.14
<duration of colouring acc. to substance>
bāhyo gandhakarāgo vilulitarāge manaḥśilātāle /
mākṣikasatvarasakau dvāveva hi rañjane śastau
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rāgādhikārigandhakādīn āha // GRhtCM_8.14:1 //
tatra gandhakaḥ kīdṛśaṃ rāgaṃ dadāti tatsvarūpamāha bāhya ityādi // GRhtCM_8.14:2 //
gandhakarāgo bāhyo bahirbhavaḥ punarmanaḥśilātāle manaḥśilā manohvā tālaṃ haritālaṃ tāvubhe vilulitarāge cañcalarāge punar mākṣikasatvarasakau svarṇamākṣikasatvakharparikau dvāveva rañjane rasarāge śastau gandhakamanaḥśilātālebhyaḥ pradhānau atyadhikāvityarthaḥ // GRhtCM_8.14:3 //
START GRht 8.15
<rasarañjak (15)>
kramavṛttau ravirasakau saṃśuddhau mūkamūṣikādhmātau /
triguṇaṃ cīrṇo jīrṇo hemābho jāyate sūtaḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pradhānayostāmrakharparayoḥ kṛtyamāha kramavṛttāvityādi // GRhtCM_8.15:1 //
kramavṛttau ravirasakau saṃśuddhau viśeṣavidhānena śodhitau vā uttamajātīyau mūkamūṣikādhmātau andhamūṣāyāṃ dhmātau vahniyogīkṛtau kāryau etattriguṇaṃ yathā syāttathā cīrṇo jīrṇaśca sūtaḥ hemanibho jāyate etena cāraṇamāpannaḥ paścāttenaiva jāraṇām āpanno rasaḥ svarṇaprabho bhavedityarthaḥ // GRhtCM_8.15:2 //
START GRht 8.16
<rasarañjak (16)>
atha kṛṣṇābhrakacūrṇaṃ puṭitaṃ raktaṃ bhavettathā sakalam /
triguṇaṃ cīrṇo jīrṇo hemadrutisannibhaḥ sūtaḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
abhrakayogamāha athetyādi // GRhtCM_8.16:1 //
atha rasakayogānantaraṃ kṛṣṇavarṇābhrakacūrṇaṃ śyāmavarṇābhrakarajaḥ tathā ravirasakavidhānena kharparakeṇa sahitaṃ puṭitaṃ sat sakalaṃ samastaṃ raktaṃ bhavet tadraktabhūtamabhraṃ triguṇaṃ yathā syāttathā cīrṇaḥ cāraṇamāpannas tato jīrṇo jāraṇamāpannaśca san sūto hemadrutisannibhaḥ svarṇadravasadṛśo bhaved ityarthaḥ // GRhtCM_8.16:2 //
START GRht 8.17-18
<mercury:: rañjana>
triguṇena mākṣikeṇa tu kanakaṃ ca mṛtaṃ rasakatālayutam /
paṭusahitaṃ tatpakvaṃ haṇḍikayā yāvadindragopanibham
taccūrṇaṃ sūtavare triguṇaṃ cīrṇaṃ hi jīrṇaṃ tu /
drutahemanibhaḥ sūto rañjati lohāni sarvāṇi
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha svarṇamāraṇamāha triguṇenetyādi // GRhtCM_8.17-18:1 //
tu punaḥ triguṇena mākṣikeṇa svarṇatriguṇitena tāpyena yatkanakaṃ mṛtaṃ tatkanakaṃ indragopako varṣākālīno raktavarṇo jīvaviśeṣaḥ tadvannibhā dīptiryasya tadindragopanibhaṃ bhavatīti śeṣaḥ // GRhtCM_8.17-18:2 //
kiṃviśiṣṭaṃ kanakaṃ mṛtaṃ rasakatālayutaṃ rasakaṃ kharparaṃ tālaṃ haritālaṃ tābhyāṃ yutaṃ miśritaṃ sat yanmṛtaṃ pañcatvamāptamityarthaḥ // GRhtCM_8.17-18:3 //
punaḥ paṭusahitaṃ lavaṇamiśritaṃ punar haṇḍikayā bhājanena pakvaṃ vahnipuṭitaṃ tadapi pūrvavat // GRhtCM_8.17-18:4 //
mṛtakanakacūrṇaṃ sūtavare pārade triguṇaṃ cīrṇaṃ jīrṇaṃ cāritaṃ jāritaṃ ca sat sūto drutahemanibho bhavet galitasvarṇaprabha ityarthaḥ // GRhtCM_8.17-18:5 //
evaṃ rañjito rasaḥ sarvalohāni dhātūni kṛtrimākṛtrimāni navavidhāni rañjati svarṇarūpāṇi karotītyarthaḥ // GRhtCM_8.17-18:6 //
START GRht 8.19
<bījjāraṇ kā mahattv>
patrādaṣṭaguṇaṃ satvaṃ satvādaṣṭaguṇā drutiḥ /
druteraṣṭaguṇaṃ bījaṃ tasmādbījaṃ tu jārayet
Original text: Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (comm.) · Edition: Delhi: Chaukhambha Orientalia, 1989 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0