રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સર્વેષાં ધાતુરસાનામુત્તરોત્તરં વિશેષત્વમ્ આહ પત્રાદિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.19:1 ॥
પત્રાદષ્ટગુણં સત્વં અભ્રપત્રે જીર્ણે સતિ રસે યો ગુણસ્તસ્માદષ્ટગુણો ગુણસ્તત્સત્વે ઇત્યર્થઃ પુનઃ સત્ત્વાત્ દ્રુતિસ્તદ્દ્રવરૂપા અષ્ટગુણા પુનર્દ્રુતેર્ બીજં ધાતૂપરસસંયોગજનિતં પૂર્વોપવર્ણિતં તદષ્ટગુણં તતઃ સર્વોત્કૃષ્ટત્વાદ્બીજં જારયેન્નત્વન્યત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.19:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.1
<બીજ (દેfઇનિતિઓન્)>
ઇતિ રક્તોઽપિ રસેન્દ્રો બીજેન વિના ન કર્મકૃદ્ભવતિ ।
દ્વિવિધં તત્પીતસિતં નિયુજ્યતે સિદ્ધમેવૈતત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
હિમાંશુરિવ દીપ્ત્યાસૌ ચણ્ડાંશુરિવ તેજસા ।
નિશાહ્નોરિવ કર્તા ચ દુર્જનૈઃ સહનાલયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.1:1 ॥
નિર્વાપણવિશેષેણ તદ્વદ્વર્ણં ભવેદ્યદા ।
મૃદુલં ચિત્રસંસ્કારં તદ્બીજમિતિ કથ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.1:2 ॥
ઇતિ પરિભાષા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.1:3 ॥
બીજપ્રશંસનમાહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.1:4 ॥
ઇત્યુક્તવિધાનેન રક્તોઽપિ રસેન્દ્રો બીજેન વિના કર્મકૃન્ન ભવતિ બીજેનૈવ કર્મકારી સ્યાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.1:5 ॥
તદ્બીજં દ્વિવિધં દ્વિપ્રકારં પીતસિતં એકં પીતં અપરં સિતં શ્વેતં સ્વર્ણરૂપ્યક્રિયાયોગ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.1:6 ॥
તદ્બીજં સિદ્ધં સર્વલક્ષણોપેતં રસે પારદે નિયોજ્યં નાસિદ્ધમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.1:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.2
<બીજ:: શોધન નેચેસ્સર્ય્>
તસ્ય વિશુદ્ધિર્બહુધા ગગનરસોપરસલોહચૂર્ણૈશ્ ચ ।
દ્વિવિધં બીજં તૈરપિ નાશુદ્ધૈઃ શુધ્યતે વૈ તત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તસ્યેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.2:1 ॥
તસ્ય બીજસ્ય વિશુદ્ધિઃ શોધનં બહુધા બહુપ્રકારૈઃ કૃત્વા રસોપરસધાતૂનાં બહુવિધત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.2:2 ॥
કૈઃ કૃત્વા ગગનરસલોહચૂર્ણૈઃ ગગનમભ્રં રસા વૈક્રાન્તાદયોઽષ્ટૌ વક્ષ્યમાણાઃ ઉપરસા ગન્ધકાદયઃ લોહા ધાતવઃ તેષાં ચૂર્ણાનિ તૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.2:3 ॥
ચ પુનઃ તૈર્ ગગનરસોપરસલોહચૂર્ણૈર્ અશુદ્ધૈઃ શુદ્ધિવર્જિતૈસ્તદ્બીજં ન શુધ્યતે શુદ્ધિહીનં સ્યાત્ કારણાનુરૂપં કાર્યમિતિન્યાયાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.2:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.3
યઃ પુનરેતૈઃ કુરુતે કર્માશુદ્ધૈર્ભવેદ્રસસ્તસ્ય ।
અવ્યાપકઃ પતંગી ન રસે રસાયને યોગ્યઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અશુદ્ધબીજપ્રભાવમાહ ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.3:1 ॥
પુનર્વિશેષેણ યઃ સંસ્કારકૃદેતૈર્ગગનાદ્યૈર્ અશુદ્ધૈઃ કૃત્વા રસસ્ય કર્મ કુરુતે તસ્ય પુરુષસ્ય રસઃ પારદો ઽવ્યાપકો ઽસરણશીલો ભવેત્ પતઙ્ગી ઊર્ધ્વગામી ચ ભવેત્ યન્ત્રસ્યાધોભાગે ન તિષ્ઠતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.3:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.4
<મહારસ>
વૈક્રાન્તકાન્તસસ્યકમાક્ષિકવિમલાદ્રિદરદરસકાશ્ચ ।
અષ્ટૌ રસાસ્તથૈષાં સત્ત્વાનિ રસાયનાનિ સ્યુઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
એતે વક્ષ્યમાણા અષ્ટૌ રસાઃ રસસંજ્ઞકાઃ સ્યુઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.4:1 ॥
એતે કે વૈક્રાન્તકાન્તસસ્યકમાક્ષિકવિમલાદ્રિદરદરસકાશ્ ચેતિ વૈક્રાન્તં વજ્રભૂમિજં રજઃ કાન્તં ચુમ્બકોત્થં સસ્યકં ચપલં માક્ષિકં તાપ્યં વિમલા રૌપ્યમાક્ષિકં અદ્રિ શિલાજતુ દરદં હિઙ્ગુલં રસકઃ ખર્પરિકઃ એતે રસસંજ્ઞિકા જ્ઞેયાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.4:2 ॥
તથા એષાં સત્વાનિ સારાણિ રસાયનાનિ જરાવ્યાધિનાશનાનિ સ્યુરિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.4:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.5-6
<ઉપરસ>
ગન્ધકગૈરિકશિલાલક્ષિતિખેચરમઞ્જનં ચ કંકુષ્ઠમ્ ।
ઉપરસસંજ્ઞકાનાહ ગન્ધકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.4:1 ॥
ઇદં વક્ષ્યમાણં ઉપરસસંજ્ઞકં સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.4:2 ॥
કિમિદં ગન્ધકગૈરિકશિલાલક્ષિતિખેચરમ્ ઇતિ ગન્ધકં પ્રતીતં ગૈરિકં ધાતુગૈરિકં શિલા મનોહ્વા આલં હરિતાલં ક્ષિતિઃ સ્ફટિકા ખેચરં કાસીસં એતત્ સર્વમિતિ ચ પુનઃ અઞ્જનં નીલાઞ્જનં પુનઃ કઙ્કુષ્ઠં વિરઙ્ગં ઇત્યષ્ટૌ ઉપરસસંજ્ઞકા ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.4:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.5-6
<સારલોહ>
ઉપરસસંજ્ઞકમિદં સ્યાત્ શિખિશશિનૌ સારલોહાખ્યૌ

<પૂતિલોહ>
તામ્રારતીક્ષ્ણકાન્તાભ્રસત્ત્વલોહાનિ વઙ્ગનાગૌ ચ ।
કથિતાસ્તુ પૂતિસંજ્ઞાસ્તેષાં સંશોધનં કાર્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
શિખિશશિનૌ સ્વર્ણતારકૌ સારલોહાખ્યૌ સારલોહસંજ્ઞકાવિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.5-6:1 ॥
પૂતિલોહસંજ્ઞાનાહ તામ્રેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.5-6:2 ॥
તામ્રારતીક્ષ્ણકાન્તાભ્રસત્વલોહાનીતિ તામ્રં નેપાલકં આરં રાજરીતિઃ તીક્ષ્ણં સારં કાન્તં ચુમ્બકોદ્ભવં અભ્રસત્વં ગગનસારં લોહં મુણ્ડં એતાનીતિ પુનર્વઙ્ગનાગૌ એતે પૂતિસંજ્ઞકાઃ કથિતાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.5-6:3 ॥
તેષાં પૂતિલોહસંજ્ઞકાનાં શોધનં સમ્યઙ્મલાપનયનં કાર્યમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.5-6:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.7
<ષડ્લવણ>
સૌવર્ચલસૈન્ધવકચૂલિકસામુદ્રરોમકબિડાનિ ।
લવણક્ષારસંજ્ઞે આહ સૌવર્ચલેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.6:1 ॥
એતાનિ વક્ષ્યમાણાનિ લવણસંજ્ઞાન્યાહુઃ આચાર્યાઃ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.6:2 ॥
કાનિ સૌવર્ચલસૈન્ધવકચૂલિકસામુદ્રરોમકબિડાનીતિ સૌવર્ચલં રુચકં સૈન્ધવં મણિકમન્થાહ્વયં ચૂલિકં કાચલવણં સામુદ્રં ક્ષારાબ્ધિજં રોમકં પ્રતીતં બિડં લવણવિશેષઃ એતાનીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.6:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.7
<ત્રિક્ષાર>
ષટ્ લવણાન્યેતાનિ તુ સ્વર્જીટઙ્કણયવક્ષારાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પુનઃ સ્વર્જી સર્જિકા ટઙ્કણં સૌભાગ્યં યવક્ષારઃ પ્રતીતઃ એતે ક્ષારાઃ ક્ષારસંજ્ઞિકાઃ રસકર્મણિ ઇત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.7:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.8-9
<ઉપરસ:: શોધન, સત્ત્વપાતન>
સૂર્યાવર્તઃ કદલી વન્ધ્યા કોશાતકી ચ સુરદાલી ।
શિગ્રુશ્ચ વજ્રકન્દો નીરકણા કાકમાચી ચ

આસામેકરસેન તુ લવણક્ષારામ્લભાવિતા બહુશઃ ।
શુધ્યન્તિ રસોપરસા ધ્માતાઃ સત્ત્વાનિ મુઞ્ચન્તિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સદ્રાવકં શોધકગણમાહ સૂર્યાવર્ત ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.8-9:1 ॥
સૂર્યં પ્રતિ આવર્તકો ભ્રમણં યસ્યેત્યેવંવિધઃ કદલી રમ્ભા વન્ધ્યા ફલરહિતા કર્કોટી કોશાતકી જાલિની સુરદાલી દેવદાલી શિગ્રુઃ સૌભાઞ્જનં વજ્રકન્દો વદસૂરણકન્દઃ નીરકણા જલપિપ્પલી કાકમાચી વાયસી ઇતિ ગણઃ શોધનદ્રાવણયોગ્ય ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.8-9:2 ॥
શોધનદ્રાવકાણાં શોધનદ્રાવણવિધાનમ્ આહ આસામિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.8-9:3 ॥
આસાં પૂર્વૌષધીનાં મધ્યાત્ એકરસેન એકસ્યા રસેન રસોપરસા વૈક્રાન્તાદયોઽષ્ટૌ રસાઃ ગન્ધકાદયો ઽષ્ટાવુપરસાઃ બહુશોઽનેકવારં ભાવિતા ઘર્મપુટિતાઃ કાર્યાઃ પુનર્લવણક્ષારામ્લભાવિતાશ્ચ લવણાનિ સૌવર્ચલાદીનિ ષટ્ ક્ષારાઃ સ્વર્જિકાદયઃ અમ્લા જમ્બીરાદયઃ તૈર્બહુવારં ભાવિતાસ્ તીવ્રઘર્મપુટિતા રસોપરસાઃ શુધ્યન્તિ દોષવર્જિતા ભવન્તિ પુનસ્તે ધ્માતાઃ સન્તઃ સત્વાનિ સ્વીયસારાણિ મુઞ્ચન્તિ ત્યજન્તીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.8-9:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.10-11
<વૈક્રાન્ત:: શોધન>
સ્વિન્નં સક્ષારામ્લૈર્ધ્માતં વૈક્રાન્તકં હઠાદ્ દ્રવતિ ।
રસાનાં ક્રમેણ શોધનમાહ સ્વિન્નમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.9:1 ॥
સક્ષારામ્લૈર્વૈક્રાન્તકં સ્વિન્નં દોલાભિધાનેન સ્વેદિતં કુર્યાત્ તત્ સ્વિન્નં વૈક્રાન્તં હઠાત્ પ્રાબલ્યાત્ ધ્માતં સત્ દ્રવતિ સારં મુઞ્ચતિ દ્રુતમાત્રં સત્વનિર્ગમમાત્રમેવ શુધ્યતિ પૂર્વસંબન્ધાત્ દ્રવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.9:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.10-11
<કાન્ત (= ચુમ્બક):: શોધન>
તદ્ દ્રુતમાત્રં શુધ્યતિ કાન્તં શશરક્તભાવનયા

<સસ્યક:: શોધન>
સસ્યકમપિ રક્તગણૈઃ સુભાવિતં સ્નેહરાગસંસિક્તમ્ ।
શુધ્યતિ વારૈઃ સપ્તભિરતઃ પરં યુજ્યતે કાર્યે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ સસ્યકમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.10-11:1 ॥
સસ્યકમપિ ચપલમપિ રક્તગણૈર્દાડિમકિંશુકબન્ધૂકાદિભિઃ સુભાવિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.10-11:2 ॥
કિંવિશિષ્ટં સ્નેહરાગસંસિક્તં સ્નેહઃ કઙ્ગુણિતુમ્બુન્યાદીનાં રાગો રક્તવર્ણદ્રવઃ તાભ્યાં વહ્નૌ તપ્તં સસ્યકં સંસિક્તં સેચિતમિતિ ઘૃતૈઃ સંસિક્તં કોમલં ભાવનાયોગ્યં સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.10-11:3 ॥
કતિભિર્વારૈઃ સુભાવિતં કુર્યાત્ સપ્તભિઃ સપ્તસંખ્યાકૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.10-11:4 ॥
અતઃ પરં કાર્યે બીજાદિકે યુજ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.10-11:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.12
<વિમલ, રસક, દરદ, માક્ષિક:: શોધન>
ક્ષારૈઃ સ્નેહૈરાદૌ પશ્ચાદમ્લેન ભાવિતં વિમલમ્ ।
શુધ્યતિ તથા ચ રસકં દરદં માક્ષિકમપ્યેવમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ ક્ષારૈરિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.12:1 ॥
વિમલં રૌપ્યમાક્ષિકં આદૌ પ્રથમં ક્ષારૈઃ સ્વર્જિકાદિભિઃ સ્નેહૈસ્તૈલૈઃ કઙ્ગુણ્યાદીનાં ભાવિતં કુર્યાત્ પશ્ચાદમ્લેન જમ્બીરાદિના ભાવિતં કુર્યાત્ એવંવિધં કૃતં સત્ શુધ્યતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.12:2 ॥
તથા તેનૈવ વિધિના રસકં ખર્પરકં શુધ્યતિ દરદં હિઙ્ગુલં ચૈવં માક્ષિકમપ્યેવ શુધ્યતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.12:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.13
<ચોપ્પેર્:: રઞ્જન, શોધન>
તનુરપિ પત્રં લિપ્તં લવણક્ષારામ્લરવિસ્નુહિક્ષીરૈઃ ।
ધ્માતં નિર્ગુણ્ડીરસસંસિક્તં બહુશો ભવેદ્ધિ રક્તં ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સ્વર્ણરૂપ્યયોઃ શોધનમાહ તનુરિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.13:1 ॥
લવણેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.13:2 ॥
લવણાનિ સૌવર્ચલાદીનિ ક્ષારાઃ સ્વર્જિકાદયઃ અમ્લાઃ જમ્બીરાદયઃ રવિરર્કઃ સ્નુહી સુધા તયોઃ ક્ષીરાણિ એતૈઃ તનુરપિ સૂક્ષ્મમપિ પત્રં દલં સારલોહાખ્યયોઃ ઇતિ શેષઃ લિપ્તં ધ્માતં સત્ બહુશોઽનેકવારં નિર્ગુણ્ડીરસે સંસિક્તં શેફાલીદ્રવે સિઞ્ચિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.13:3 ॥
તર્હિ સ્વર્ણં રૂપ્યં ચ રક્તં આરક્તછવિયુતં ભવેદિત્યર્થઃ ચશબ્દાચ્છુધ્યતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.13:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.14
<લેઅદ્, તિન્, બ્રોન્zએ, ચોપ્પેર્:: શોધન>
શુધ્યતિ નાગો વંગો ઘોષો રવિણા ચ વારમપિ મુનિભિઃ ।
નિર્ગુણ્ડીરસસેકૈસ્તન્મૂલરજઃ પ્રવાપૈશ્ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
લોહશોધનમાહ શુધ્યતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.14:1 ॥
નાગઃ સીસકઃ નિર્ગુણ્ડીરસસેકૈઃ શેફાલીરસંસેચનૈઃ શુધ્યતિ નિર્દોષો ભવતિ વઙ્ગશ્ચ શુધ્યતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.14:2 ॥
એવં રવિણા તામ્રેણ સહ ઘોષોઽપિ કાંસ્યમપિ શુધ્યતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.14:3 ॥
કતિવારં સેચનૈઃ મુનિભિઃ સપ્તસંખ્યાકૈઃ તન્મૂલરજઃ નિર્ગુણ્ડીશિફાચૂર્ણં તત્પ્રવાપૈઃ ગલિતેષુ નાગવઙ્ગરવિઘોષેષુ રજો નિક્ષેપણૈશ્ચ ચત્વારઃ શુધ્યન્તીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.14:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.15
<તીક્ષ્ણલોહ:: રઞ્જન>
રક્તગણગલિતપશુજલભાવિતપુટિતં હિ રજ્યતે તીક્ષ્ણમ્ ।
<તીક્ષ્ણલોહ:: શોધન>
શુધ્યતિ કદલીશિખિરસભાવિતપુટિતં ત્રિભિર્વારૈઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ રક્તગણેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.15:1 ॥
તીક્ષ્ણં સારાખ્યં રક્તગણગલિતપશુજલભાવિતં પુટિતં સત્ રક્તગણેન સહ ગલિતં મિલિતં યત્ પશુજલં ગોમૂત્રં તેન ભાવિતં તતો વહ્નિપુટિતં સત્ રજ્યતે રાગમાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.15:2 ॥
પુનસ્તીક્ષ્ણં કદલીશિખિરસભાવિતપુટિતં વા રમ્ભાચિત્રકરસભાવિતં ઘર્મપુટિતં તતો વહ્નિપુટિતં ચ સત્ ત્રિભિર્વારૈઃ શુધ્યતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_9.15:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 9.16
<મેતલ્સ્:: શોધન>
સર્વં શુધ્યતિ લોહો રજ્યતિ સુરગોપસન્નિભો વાપાત્ ।
માક્ષિકદરદેન ભૃશં શુલ્વં વા ગન્ધકેન મૃતમ્