Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 7

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
jāraṇāyāṃ vidhidvayamāha evamityādi // GRhtCM_6.19:1 //
evamamunā prakāreṇa kacchapayantre nidhāya jīryati grāsaṃ rasa iti śeṣaḥ // GRhtCM_6.19:2 //
yathā raso na kṣayati kṣayaṃ nāpnoti tathā kāryo vidhiḥ iti śeṣaḥ // GRhtCM_6.19:3 //
kāryasyāśrayarakṣaṇāyeti bhāvaḥ // GRhtCM_6.19:4 //
punaḥ kṣārabiḍaiḥ kṣayameti nāśamāpnoti grāsa ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_6.19:5 //
punaḥ sa rasa uparasairgandhādibhiḥ grāsaṃ utprāvalyena girati gilatītyarthaḥ // GRhtCM_6.19:6 //
kṣārairamlaiśca gandhādyair mūtraiḥ paṭubhireva ca /
rasagrāsasya jīrṇārthaṃ biḍaḥ sa parikīrtitaḥ /
iti paribhāṣā // GRhtCM_6.19:7 //
biḍaśabdena piṇḍaḥ // GRhtCM_6.19:8 //
START GRht 7.1
<viḍa:: positive effects>
grāsaṃ na muñcati na vāñchati taṃ ca bhūyaḥ kāṃścidguṇānbhajati bhuktavibhuktimātrāt /
yajjīryate pracurakevalavahniyogāt tasmādviḍaiḥ suniviḍaiḥ saha jāraṇā syāt

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
biḍairjāraṇāyāḥ sugamatvamāha grāsamityādi // GRhtCM_7.1:1 //
grāsaṃ na muñcati ca punastam evānyagrāsaṃ na vāñchati bhūyaḥ punaḥ bhuktavibhuktimātrāt kāṃścidguṇān nityaṃ bhajati dadhāti grāsagrasanamātrāt guṇaṃ karotītyarthaḥ // GRhtCM_7.1:2 //
yato hetorbiḍairvakṣyamāṇalakṣaṇaiḥ kṛtvā jīryate grāsamityarthaḥ // GRhtCM_7.1:3 //
kutaḥ pracurakevalavahniyogāt pracura udagro yaḥ kevalavahniyogaḥ śuddhāgniyogastasmāt // GRhtCM_7.1:4 //
kiṃviśiṣṭaiḥ sunibiḍaiḥ ghanaiḥ // GRhtCM_7.1:5 //
yato biḍāḥ śreṣṭhās tasmādviḍair eva jāraṇā syāt sugamatvāditi bhāvaḥ // GRhtCM_7.1:6 //
START GRht 7.2
<viḍa:: for jāraṇa of copper leafs>
sauvarcalakaṭukatrayakākṣīkāsīsagandhakaiśca viḍaiḥ /
śigro rasaśatabhāvyaistāmradalānyapi jārayati

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
biḍavidhānamāha sauvarcaletyādi // GRhtCM_7.2:1 //
tāmradalānyapi jārayati buddhimān iti śeṣaḥ svarṇabījādīnāṃ kā katheti bhāvaḥ // GRhtCM_7.2:2 //
kaiḥ kṛtvā biḍaiḥ kṛtvā // GRhtCM_7.2:3 //
kiṃviśiṣṭair biḍaiḥ sauvarcalakaṭukatrayakāṃkṣīkāsīsagandhakaiḥ sauvarcalaṃ rucakaṃ kaṭutrayaṃ śuṇṭhīmaricapippalyātmakaṃ kākṣī saurāṣṭrī kāsīsaṃ puṣpakāsīsaṃ gandhakaṃ lelitakaṃ etānyauṣadhāni yeṣu viḍeṣu santi te tathoktāḥ taiḥ // GRhtCM_7.2:4 //
punaḥ kiṃviśiṣṭaiḥ śigro rasaśatabhāvyaiḥ śigroḥ saubhāñjanasya rasena śatavāraṃ bhāvyāḥ ye biḍāstaiḥ evaṃ niṣpannairviḍairniścitaṃ jāraṇā syāditi bhāvaḥ // GRhtCM_7.2:5 //
START GRht 7.3
<viḍa:: for jāraṇa of gold>
sarvāṅgadagdhamūlakabhasma pratigālitaṃ surabhimūtreṇa /
śatabhāvyaṃ balivasayā tatkṣaṇato jāryate hema

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
biḍāntaramāha sarvetyādi // GRhtCM_7.3:1 //
sarvāṅgadagdhamūlakabhasma pratigālitamiti sarvāṅgena mūlatvakpatrapuṣpaphalena saha dagdhaṃ bhasmatāṃ prāptaṃ yanmūlakakandaṃ tadbhasma surabhimūtreṇa gojalena gālitaṃ kāryaṃ kṣāro grāhya ityarthaḥ // GRhtCM_7.3:2 //
punarbalivasayā balamukhyā yā jalaukā maṇḍūkādīnāṃ vasā yathā ca /
bhekamatsyavasā yā tu kukkuṭasya vasāthavā /
bhāvyam ebhiḥ kramādgandhaṃ śiśumāravasāpi vā // GRhtCM_7.3:3 //
ekā balivasā samyak sūtasya bandhinī param /
rañjanaṃ caiva kurute maṇimūṣāvidhikramāt /
iti // GRhtCM_7.3:4 //
balivasayā śataṃ śatavāraṃ kṣārabhūtaṃ bhasma bhāvyaṃ punaḥ tacchatabhāvyam auṣadhaṃ tatkṣaṇataḥ tatkālato hema svarṇaṃ jāryate raso grāsabhūtaṃ hema jaratīti biḍayogāditi bhāvaḥ // GRhtCM_7.3:5 //
START GRht 7.4-7
<viḍa:: for jāraṇa>
kadalīpalāśatilaniculakanakasuradālivāstukairaṇḍāḥ /
varṣābhūvṛṣamokṣakasahitāḥ kṣāro yathālābham

ānīya kṣāravṛkṣān kusumaphalaśiphātvakpravālairupetān kṛtvātaḥ khaṇḍaśastān vipulataraśilāpiṣṭagātrātiśuṣkān /
dagdhvā kāṇḍaistilānāṃ karisurabhihayāmbhobhir āsrāvya vastrair bhasma tyaktvā jalaṃ tanmṛduśikhini pacedvaṃśapākena bhūyaḥ

tacchuṣyamāṇaṃ hi sabāṣpabudbudān yadā vidhatte kṣaṇabhaṅgurān bahūn /
tadā kṣipettryūṣaṇahiṃgugandhakaṃ kṣāratrayaṃ ṣaḍlavaṇāni bhūkhagau

dravyāṇi saṃmiśrya nivṛtya bhūtale vyavasthitaṃ śastrakaṭorikāpuṭe /
saṃsthāpayetsaptadināni dhānyagataṃ prayojyaṃ rasajāraṇādikam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha kṣāravṛkṣagulmauṣadhiviśeṣānāha kadalītyādi // GRhtCM_7.4-7:1 //
yathālābhaṃ lābham anatikramya eṣāṃ kṣāraḥ kartavyaḥ // GRhtCM_7.4-7:2 //
te ke kadalīpalāśatilaniculakanakasuradālivāstukairaṇḍāḥ kadalī rambhā palāśo brahmavṛkṣaḥ tilāḥ pratītāḥ niculo vetasavṛkṣaḥ kanako dhattūraḥ suradālī devadālī vāstukaṃ kṣāraśākaṃ eraṇḍo vātāriḥ ete kṣārasaṃbhavāḥ // GRhtCM_7.4-7:3 //
kiṃviśiṣṭā ete varṣābhūvṛṣamokṣakasahitāḥ varṣābhūḥ punarnavā vṛṣo vāsakaḥ mokṣako mokhāvṛkṣa iti pratītaḥ etaiḥ saṃyutā ityuddeśaḥ // GRhtCM_7.4-7:4 //
kṣārakaraṇavidhānam āhānīyetyādi // GRhtCM_7.4-7:5 //
prathamaṃ kṣāravṛkṣān pūrvoktān ānīya vanāntarādgṛhītvā // GRhtCM_7.4-7:6 //
kiṃviśiṣṭān kusumaphalaśiphātvakpalāśairupetān kusumāni prasūnāni pratītāni śiphā mūlaṃ tvaktvacā pravālā nūtanapallavāḥ etaiḥ pañcāṅgāhvayair upetān saṃyutān // GRhtCM_7.4-7:7 //
khaṇḍaśaḥ bahuśakalān kṛtvā // GRhtCM_7.4-7:8 //
na kevalaṃ khaṇḍaśaḥ vipulataraśilāpiṣṭagātrātiśuṣkān kṛtvā vipulatarā ativistīrṇā yā śilā tasyāṃ piṣṭāni gātrāṇi yeṣāṃ te'śuṣkā nirasāḥ tānevaṃvidhān kṛtvā // GRhtCM_7.4-7:9 //
punastāneva ca tilānāṃ kāṇḍairnālaiḥ saha dagdhvā // GRhtCM_7.4-7:10 //
punaḥ karisurabhihayāmbhobhiḥ hastigo'śvānāṃ mūtrairāsrāvya āplutya tadbhasma tyaktvā vastrair jalaṃ grāhyamiti śeṣaḥ // GRhtCM_7.4-7:11 //
tajjalaṃ mṛduśikhini komalāgnau pacet kena vaṃśapākena vaṃśānāṃ samavahnitvāt // GRhtCM_7.4-7:12 //
kṣārajalapākalakṣaṇamāha tadityādi // GRhtCM_7.4-7:13 //
tajjalaṃ kṣārapānīyaṃ śuṣyamāṇaṃ sat niścitaṃ yadā sabāṣpabudbudān vidhatte saha bāṣpeṇa jalātyayadhūmena vartante ye budbudāstān tadā kṣāro niṣpanno jñeyaḥ // GRhtCM_7.4-7:14 //
punastadā tryūṣaṇaṃ śuṇṭhīmaricapippalyaḥ hiṅgu rāmaṭhaṃ gandhakaṃ lelītakaṃ punaḥ kṣāratrayaṃ sarjikāyavāgrajaṭaṅkaṇāhvayaṃ lavaṇāni ṣaṭ saindhavādīni bhūḥ tuvarī khagaṃ kāsīsaṃ etāni kṣipet etatkṣāreṇārdreṇa saha miśraṃ kāryamityarthaḥ // GRhtCM_7.4-7:15 //
tathā ca dravyāṇi tryūṣaṇādīni saṃmiśrya ekīkṛtya nivṛtya ca saṃmardya śastrakaṭorikāpuṭe lohamayapātrasaṃpuṭe vyavasthitaṃ saptadināni dhānyagataṃ kasyaciddhānyasya madhyagataṃ sthāpayet kutra bhūtale pṛthivyā āsthāne tato'nantaraṃ tatsiddhaṃ rasajāraṇādikaṃ prati prayojyaṃ etadbiḍarūpaṃ rasajāraṇādiṣu praśastamityarthaḥ // GRhtCM_7.4-7:16 //
START GRht 7.8
<viḍa:: for garbhadruti>
jambīrabījapūrakacāṅgerīvetasāmlasaṃyogāt /
kṣārā bhavanti nitarāṃ garbhadrutijāraṇe śastāḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
jāraṇāyāṃ kṣāravidhānamāha jambīretyādi // GRhtCM_7.8:1 //
kṣārā uktavṛkṣodbhavāḥ nitarām atiśayena garbhadrutijāraṇe rasāntargrāsajāraṇe śastā utkṛṣṭā bhavanti // GRhtCM_7.8:2 //
kutaḥ jambīrabījapūrakacāṅgerīvetasāmlasaṃyogāt jambīraḥ pratītaḥ bījapūrako mātuluṅgaḥ cāṅgerī amlapatrikā vetasāmlaṃ cukrakaṃ eṣāṃ yo rasastasya saṃyogāt etairbhāvitāḥ kṣārā biḍavatkāryakarā iti bhāvaḥ // GRhtCM_7.8:3 //
START GRht 7.9
<viḍa:: how to use>
viḍamadharottaramādau dattvā sūtasya cāṣṭamāṃśena /
kuryājjāraṇamevaṃ kramakramādvardhayedagnim