રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસે વિડયોજનમાહ બિડમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.9:1 ॥
આદૌ પ્રથમં સૂતસ્ય રસસ્યાષ્ટમાંશેન પૂર્વનિર્મિતં વિડં અધરોત્તરં અધ ઉપરિભાગં ચ દત્ત્વા એવં અમુના પ્રકારેણ જારણં કુર્યાત્ પુનઃ ક્રમ્યતે અનેનેતિ ક્રમો બિડરૂપઃ તત્ક્રમઃ પરંપરા તસ્માત્ અગ્નિં વિવર્ધયેત્ કર્મકૃત્ ઇત્યધ્યાહારઃ વારંવારં બિડસંપ્રયોગાદગ્નિર્વર્ધતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.9:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.1-2
<રઞ્જન:: ચોલોઉર્ અચ્ચ્. તો અભ્ર>
જીર્ણાભ્રકો રસેન્દ્રો દર્શયતિ ઘનાનુરૂપિણીં છાયામ્ ।
કૃષ્ણાં રક્તાં પીતાં સિતાં તથા સંકરૈર્મિશ્રામ્

કૃષ્ણાભ્રકેણ બલવદસિતરાગૈર્યુજ્યતે રસેન્દ્રસ્તુ ।
શ્વેતૈ રક્તૈઃ પીતૈર્વહ્નેઃ ખલુ વર્ણતો જ્ઞેયઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
દ્યોતતે દિવિ ચન્દ્રો ઽસૌ જીર્ણેઽભ્રે કાન્તિમત્તયા ।
તથેહ તામુપાશ્રિત્ય શાલતે મનુજેષુ ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.1-2:1 ॥
સુસિદ્ધબિડધાત્વાદિજારણેન રસસ્ય હિ ।
પીતાદિરાગજનનં રઞ્જનં પરિકીર્તિતમ્ ।
ઇતિ પરિભાષા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.1-2:2 ॥
અભ્રસ્ય છાયાવિશેષમ્ આહ જીર્ણાભ્રક ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.1-2:3 ॥
રસેન્દ્રો યદા જીર્ણાભ્રો ભવતિ તદા ઘનાનુરૂપિણીં જીર્ણાભ્રસમવર્ણાં છાયાં દર્શયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.1-2:4 ॥
કૃષ્ણે જીર્ણે કૃષ્ણાં રક્તેઽભ્રે જીર્ણે રક્તાં પીતે પીતાં તથા સિતે શુભ્રે સિતાં એવં ચતુર્વિધાં છાયાં દર્શયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.1-2:5 ॥
પુનર્દ્વયોસ્ત્રયાણાં વા ચતુર્ણાં સંકરે મેલાપે સતિ દ્વિત્રિચતુર્ણામ્ અનુરૂપિણીં છાયાં દર્શયતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.1-2:6 ॥
અભ્રયોગાદ્ વર્ણવિશેષમાહ કૃષ્ણેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.1-2:7 ॥
કૃષ્ણાભ્રકેણ જીર્ણેન રસો બલવાન્ ભવેત્ તુ પુનઃ અસિતરાગૈઃ કૃષ્ણરાગૈર્યુજ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.1-2:8 ॥
તથા શ્વેતેન શ્વેતૈ રાગૈર્ યુજ્યતે રક્તેન રક્તૈઃ પીતેન પીતૈઃ કપિલાગ્નેર્દિવ્યસ્યાપિ સર્વસ્યાદર્શનરૂપં ક્ષયકરસ્ય બલૈર્દ્રવ્યાણાં તાદૃશો વર્ણો રસવર્ણતો વર્ણકોવિદૈર્જ્ઞેયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.1-2:9 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.3
<મેર્ચુર્ય્ ત્રન્સ્fએર્સ્ ઓwન્ ચોલોઉર્ ઓન્ ઓથેર્ સુબ્સ્તન્ચેસ્>
અથ નિજકર્મે વર્ણં ન જહાતિ યદા સ રજ્યતે રાગૈઃ ।
ક્રમશો હિ વક્ષ્યમાણૈર્નિર્ણિક્તો રંજનં કુરુતે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રઞ્જિતરસપ્રશંસામ્ આહ અથેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.3:1 ॥
અથાનન્તરં રસઃ રસેન્દ્રો યદા વક્ષ્યમાણૈઃ શ્વેતાદિભિઃ રાગૈઃ રજ્યતે તદા નિજકર્મે વર્ણં સ્વકીયમેવ સ્વાભાવિકં રૂપં ન જહાતિ ન ત્યજતિ પુનસ્તૈરેવ રાગૈઃ નિર્ણિક્તો રક્તઃ સન્ રઞ્જનં કુરુતે રાગદાયી ભવતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.3:2 ॥
તથા નો રક્તો ન રઞ્જનં કુરુતે અવિદ્યમાનત્વાન્નિષેધઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.3:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.4
<(સ્તોffએ, દિએ વેર્સ્છ્. સંસ્કારસ્ ઇન્દુzઇએરેન્)>
બલમાસ્તેઽભ્રકસત્વે જારણરાગાઃ પ્રતિષ્ઠિતાસ્તીક્ષ્ણે ।
બન્ધશ્ચ સારલોહે સારકમથ નાગવંગાભ્યામ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અભ્રસત્વાદીનાં યોગે રસે વ્યવસ્થામાહ બલમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.4:1 ॥
અભ્રકસત્વેઽધિકરણે બલમાસ્તે અભ્રસત્વસંયોગેન રસો બલમાપ્નોતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.4:2 ॥
પુનસ્તીક્ષ્ણે લોહભેદે જારણરાગા જારણેન તીક્ષ્ણસ્થા રાગાઃ પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.4:3 ॥
સારણમથ નાગવઙ્ગાભ્યામ્ ઇતિ નાગવઙ્ગાભ્યાં દુઃસરણં સારણદ્રવ્યં સરત ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.4:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.5
<પોતેન્ચ્ય્ ઓf તીક્ષ્ણલોહ>
ક્રામતિ તીક્ષ્ણેન રસસ્તીક્ષ્ણેન ચ જીર્યતે ક્ષણાદ્ગ્રાસઃ ।
હેમ્નો યોનિસ્તીક્ષ્ણં રાગાન્ ગૃહ્ણાતિ તીક્ષ્ણેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સર્વકારણં તીક્ષ્ણમાહ ક્રામતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.5:1 ॥
તીક્ષ્ણેન લોહભેદેન રસઃ ક્રામતિ ક્રામણં વિદધાતિ પુનસ્ તીક્ષ્ણેન કૃત્વા ગ્રાસઃ ક્ષણાદલ્પકાલતો જીર્યતે જારણમ્ આપ્નોતિ પુનર્હેમ્નઃ સુવર્ણસ્ય યોનિરુત્પત્તિસ્થાનં તીક્ષ્ણમસ્તિ પુનઃ રાગાન્ રઞ્જનભાવાન્ તીક્ષ્ણેન કૃત્વા રસો ગૃહ્ણાતિ સ્વસ્મિન્ રાગાન્ દધાતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.5:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.6
<તીક્ષ્ણલોહ:: ચારણ, જારણ>
તદપિ ચ દરદેન હતં કૃત્વા માક્ષિકેણ રવિસહિતમ્ ।
વાસિતમપિ વાસનયા ઘનવચ્ચાર્યં ચ જાર્યં ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તીક્ષ્ણસ્ય હિઙ્ગુલયોગેન ગુણાધિક્યમાહ તદપીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.6:1 ॥
અપિ નિશ્ચયેન તત્ તીક્ષ્ણં દરદેન હિઙ્ગુલેન હતં મારિતં વા માક્ષિકેન સ્વર્ણમાક્ષિકેન રવિસહિતં તામ્રસંયુતં તીક્ષ્ણં હતં મારિતં પુનર્વાસનયા વાસનૌષધેન વાસિતં પરિભાવિતં ઘનવદ્ અભ્રવત્ ચાર્યં જાર્યં ચ સત્વાભ્રવત્ નાન્યથા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.6:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.7
<રઞ્જન:: સુઇતબ્લે સુબ્સ્તન્ચેસ્>
કાન્તં વા તીક્ષ્ણં વા કાઞ્ચીં વા વજ્રસસ્યકાદીનામ્ ।
એકતમં સર્વં વા રસરંજને સંકરોઽભીષ્ટઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તીક્ષ્ણવદેતાનાહ કાન્તમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.7:1 ॥
રસરઞ્જને રસેન્દ્રે રાગકર્મણિ કાન્તં ચુમ્બકપાષાણોત્થં લોહં શ્રેષ્ઠં વેતિ સમુચ્ચયે તીક્ષ્ણં લોહભેદો વા કાઞ્ચીં સ્વર્ણમાક્ષિકં વા વજ્રસસ્યકાદીનાં વજ્રસસ્યકાવાદિર્યેષાં તે તેષાં હીરકચપલાદીનાં એકતમં તન્મધ્યાદેકતમં સર્વં વા અત્રાભીષ્ટશબ્દસ્ય પ્રત્યેકં સંબન્ધઃ હીરકાદીનિ રત્નાનિ સસ્યકાદ્યા ઉપધાતવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.7:2 ॥
વા રસરઞ્જને અયમેવ સંકરઃ સર્વેષાં કાન્તાદીનાં મેલાપઃ સર્વત્રાભીષ્ટઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.7:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.8-9
<(છેમ્. પોતેન્zએન્ વેર્સ્છ્. સ્તોffએ)>
કુટિલે બલમભ્યધિકં રાગસ્તીક્ષ્ણે તુ પન્નગે સ્નેહઃ ।
રાગસ્નેહબલાનિ તુ કમલે શંસન્તિ ધાતુવિદઃ

<મેર્ચુર્ય્:: રઞ્જન>
સર્વૈર્ એભિર્ લોહૈર્ માક્ષિકનિહતૈસ્તથા દ્રુતૈર્ગર્ભે ।
વિડયોગેન તુ જીર્ણો રસરાજો રાગમુપયાતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સ્વે સ્વે વિકારે વક્ષ્યમાણમાહ બલમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.8-9:1 ॥
ધાતુવિદો રસવૈદ્યા ઇતિ શંસન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.8-9:2 ॥
ઇતિ કિં કુટિલે બલં અભ્યધિકં સર્વાધિકં પુનસ્તીક્ષ્ણેઽભ્યધિકો રાગઃ રઞ્જનં તુ પુનઃ પન્નગે નાગેઽભ્યધિકં સ્નેહઃ સ્નિગ્ધત્વં તુ પુનઃ રાગસ્નેહબલાનિ ત્રીણ્યેવોક્તાનિ કમલે તામ્રે કુટિલતીક્ષ્ણપન્નગાનાં જારણાદ્રસે યથા બલરાગસ્નેહા ભવન્તિ તથૈકતામ્રજારણાત્ ત્રયો ભવન્તીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.8-9:3 ॥
રસબન્ધનોપાયમાહ સર્વૈરિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.8-9:4 ॥
બિડયોગેન પૂર્વોક્તેન જીર્ણો જારણમાપન્નો રસરાજો બન્ધમુપયાતિ બન્ધનમાદત્તે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.8-9:5 ॥
કૈઃ સહ જીર્ણઃ એભિઃ પૂર્વોક્તૈઃ સર્વૈર્ લોહૈર્ધાતુભિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.8-9:6 ॥
કિંવિશિષ્ટૈઃ માક્ષિકનિહતૈઃ સ્વર્ણમાક્ષિકમારિતૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.8-9:7 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટૈઃ ગર્ભે રસોદરે દ્રુતૈર્વિદ્રુતૈરિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.8-9:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.10-11
<મેર્ચુર્ય્:: રઞ્જન (wઇથ્ અ કૃષ્ટિ)>
તાલકદરદશિલાભિઃ સ્નેહક્ષારામ્લલવણસહિતાભિઃ ।
સમકદ્વિગુણત્રિગુણાન્ પુટો વહેદ્વંગશસ્ત્રાદીન્

રક્તસ્નેહનિષેકૈઃ શેષં કુર્યાદ્રસસ્ય કૃષ્ટિરિયમ્ ।
ચારણજારણમાત્રાત્કુરુતે રસમિન્દ્રગોપનિભમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વક્ષ્યમાણધાતૂનાં મારણવિધાનમાહ તાલકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.10-11:1 ॥
વઙ્ગશસ્ત્રાદીન્ વઙ્ગં ત્રપુષં શસ્ત્રં તીક્ષ્ણં તે આદિર્યેષાં તે તાન્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.10-11:2 ॥
કાભિઃ સહ પુટો વહેત્ તાલકદરદશિલાભિઃ તાલકં હરિતાલં દરદં હિઙ્ગુલં શિલા મનઃશિલા તાભિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.10-11:3 ॥
કિંવિશિષ્ટાભિઃ સ્નેહક્ષારામ્લલવણસહિતાભિઃ સ્નેહઃ તૈલં કઙ્ગુણિતુમ્બિન્યાદીનાં ક્ષારઃ સ્વર્જિકાદિઃ અમ્લં જમ્બીરાદિ લવણાનિ સૈન્ધવાદીનિ એતૈઃ સહિતાભિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.10-11:4 ॥
એકધાતુતો દ્વાદશાંશાદ્ આરભ્ય યાવત્સમકદ્વિગુણત્રિગુણભાગાઃ સમાપ્યન્તે તાવત્પુટો વહેદિતિ વ્યક્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.10-11:5 ॥
પુટિતધાતુકૃત્યમ્ આહ રક્તેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.10-11:6 ॥
ઉક્તધાતુર્ગર્ભિતં રસં રક્તસ્નેહનિષેકૈઃ રક્તો રક્તવર્ગઃ સ્નેહઃ કઙ્ગુણ્યાદીનાં અનયોર્નિષેકાઃ સિઞ્ચનાનિ તૈઃ શેષં ધાતુવર્જિતં કુર્યાત્ ઇયં રસસ્ય કૃષ્ટિઃ રસસ્ય ગુણાકર્ષણં પુનરિયં કૃષ્ટિઃ રસેન્દ્રં ઇન્દ્રગોપનિભં કુરુતે અતિરિક્તવર્ણં કુરુતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.10-11:7 ॥
કુતઃ ચારણજારણમાત્રાત્ પુનઃ પુટિતધાતૂનાં ચારણં ચ જારણં જીર્ણંકરણં ચ તન્માત્રાત્ વા ચારણસ્ય દ્રવ્યસ્ય જારણં તન્માત્રાત્ ઉભયોઃ પક્ષયોરેક એવાર્થઃ પરમુક્તિવિશેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.10-11:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.12
<મેર્ચુર્ય્:: રઞ્જન>
અથવા કેવલમ્ અમલં કમલં દરદેન વાપિતં કુરુતે ।
ત્રિગુણં હિ ચીર્ણજીર્ણં લાક્ષારસસન્નિભં સૂતમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
મુખ્યત્વેન તામ્રપ્રંશસનમ્ આહ અથવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.12:1 ॥
અથવેતિ વિધાનાન્તરે કેવલં શુદ્ધં વાન્યસંયોગેન વર્જિતં અમલં જાતપૂર્વશોધનં ત્રિગુણં ચીર્ણજીર્ણં કુર્યાદિત્યર્થઃ પૂર્વં ચીર્ણં ચારણમાપ્તં પશ્ચાજ્જીર્ણં જારણમાપન્નં એવંભૂતં તામ્રં સૂતં લાક્ષારસસન્નિભં અલક્તકપ્રભં કુરુતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.12:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.13
<મેર્ચુર્ય્:: રઞ્જન>
રક્તગણગલિતપશુજલભાવિતતાપ્યગન્ધકશિલાનામ્ ।
એકેન વાપિતમૃતં કમલં રઞ્જયતિ રસરાજમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ રક્તેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.13:1 ॥
રક્તગણેન દાડિમકિંશુકબન્ધૂકાદિના પૂર્વોક્તેન ગલિતં યત્ પશુજલં ગોમૂત્રં તેન ભાવિતા યાસ્ તાપ્યગન્ધકમનઃશિલાસ્ તાસાં મધ્યાદ્ એકેન તાપ્યેન સ્વર્ણમાક્ષિકેન વા ગન્ધકેન વા શિલયા વાપિતમૃતં સત્ કમલં તામ્રં રસં રઞ્જયતિ રાગં દદાતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.13:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.14
<દુરતિઓન્ ઓf ચોલોઉરિન્ગ્ અચ્ચ્. તો સુબ્સ્તન્ચે>
બાહ્યો ગન્ધકરાગો વિલુલિતરાગે મનઃશિલાતાલે ।
માક્ષિકસત્વરસકૌ દ્વાવેવ હિ રઞ્જને શસ્તૌ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રાગાધિકારિગન્ધકાદીન્ આહ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.14:1 ॥
તત્ર ગન્ધકઃ કીદૃશં રાગં દદાતિ તત્સ્વરૂપમાહ બાહ્ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.14:2 ॥
ગન્ધકરાગો બાહ્યો બહિર્ભવઃ પુનર્મનઃશિલાતાલે મનઃશિલા મનોહ્વા તાલં હરિતાલં તાવુભે વિલુલિતરાગે ચઞ્ચલરાગે પુનર્ માક્ષિકસત્વરસકૌ સ્વર્ણમાક્ષિકસત્વખર્પરિકૌ દ્વાવેવ રઞ્જને રસરાગે શસ્તૌ ગન્ધકમનઃશિલાતાલેભ્યઃ પ્રધાનૌ અત્યધિકાવિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.14:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.15
<રસરઞ્જક્ (15)>
ક્રમવૃત્તૌ રવિરસકૌ સંશુદ્ધૌ મૂકમૂષિકાધ્માતૌ ।
ત્રિગુણં ચીર્ણો જીર્ણો હેમાભો જાયતે સૂતઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પ્રધાનયોસ્તામ્રખર્પરયોઃ કૃત્યમાહ ક્રમવૃત્તાવિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.15:1 ॥
ક્રમવૃત્તૌ રવિરસકૌ સંશુદ્ધૌ વિશેષવિધાનેન શોધિતૌ વા ઉત્તમજાતીયૌ મૂકમૂષિકાધ્માતૌ અન્ધમૂષાયાં ધ્માતૌ વહ્નિયોગીકૃતૌ કાર્યૌ એતત્ત્રિગુણં યથા સ્યાત્તથા ચીર્ણો જીર્ણશ્ચ સૂતઃ હેમનિભો જાયતે એતેન ચારણમાપન્નઃ પશ્ચાત્તેનૈવ જારણામ્ આપન્નો રસઃ સ્વર્ણપ્રભો ભવેદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.15:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.16
<રસરઞ્જક્ (16)>
અથ કૃષ્ણાભ્રકચૂર્ણં પુટિતં રક્તં ભવેત્તથા સકલમ્ ।
ત્રિગુણં ચીર્ણો જીર્ણો હેમદ્રુતિસન્નિભઃ સૂતઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અભ્રકયોગમાહ અથેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.16:1 ॥
અથ રસકયોગાનન્તરં કૃષ્ણવર્ણાભ્રકચૂર્ણં શ્યામવર્ણાભ્રકરજઃ તથા રવિરસકવિધાનેન ખર્પરકેણ સહિતં પુટિતં સત્ સકલં સમસ્તં રક્તં ભવેત્ તદ્રક્તભૂતમભ્રં ત્રિગુણં યથા સ્યાત્તથા ચીર્ણઃ ચારણમાપન્નસ્ તતો જીર્ણો જારણમાપન્નશ્ચ સન્ સૂતો હેમદ્રુતિસન્નિભઃ સ્વર્ણદ્રવસદૃશો ભવેદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.16:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.17-18
<મેર્ચુર્ય્:: રઞ્જન>
ત્રિગુણેન માક્ષિકેણ તુ કનકં ચ મૃતં રસકતાલયુતમ્ ।
પટુસહિતં તત્પક્વં હણ્ડિકયા યાવદિન્દ્રગોપનિભમ્

તચ્ચૂર્ણં સૂતવરે ત્રિગુણં ચીર્ણં હિ જીર્ણં તુ ।
દ્રુતહેમનિભઃ સૂતો રઞ્જતિ લોહાનિ સર્વાણિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ સ્વર્ણમારણમાહ ત્રિગુણેનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.17-18:1 ॥
તુ પુનઃ ત્રિગુણેન માક્ષિકેણ સ્વર્ણત્રિગુણિતેન તાપ્યેન યત્કનકં મૃતં તત્કનકં ઇન્દ્રગોપકો વર્ષાકાલીનો રક્તવર્ણો જીવવિશેષઃ તદ્વન્નિભા દીપ્તિર્યસ્ય તદિન્દ્રગોપનિભં ભવતીતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.17-18:2 ॥
કિંવિશિષ્ટં કનકં મૃતં રસકતાલયુતં રસકં ખર્પરં તાલં હરિતાલં તાભ્યાં યુતં મિશ્રિતં સત્ યન્મૃતં પઞ્ચત્વમાપ્તમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.17-18:3 ॥
પુનઃ પટુસહિતં લવણમિશ્રિતં પુનર્ હણ્ડિકયા ભાજનેન પક્વં વહ્નિપુટિતં તદપિ પૂર્વવત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.17-18:4 ॥
મૃતકનકચૂર્ણં સૂતવરે પારદે ત્રિગુણં ચીર્ણં જીર્ણં ચારિતં જારિતં ચ સત્ સૂતો દ્રુતહેમનિભો ભવેત્ ગલિતસ્વર્ણપ્રભ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.17-18:5 ॥
એવં રઞ્જિતો રસઃ સર્વલોહાનિ ધાતૂનિ કૃત્રિમાકૃત્રિમાનિ નવવિધાનિ રઞ્જતિ સ્વર્ણરૂપાણિ કરોતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_8.17-18:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 8.19
<બીજ્જારણ્ કા મહત્ત્વ્>
પત્રાદષ્ટગુણં સત્વં સત્વાદષ્ટગુણા દ્રુતિઃ ।
દ્રુતેરષ્ટગુણં બીજં તસ્માદ્બીજં તુ જારયેત્