Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 6

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
bījasyāsya piṣṭīkaraṇamāha evamityādi // GRhtCM_5.53-58:1 //
evaṃ amunā prakāreṇa vidhinārthād upadeśena pakvaṃ yadbījavaraṃ tathā pūrvasaṃskṛtaḥ sūtarāṭ pāradaḥ amlena jambīrādinā saṃsvedyaḥ svedākhyo vidhiḥ kartavyaḥ // GRhtCM_5.53-58:2 //
atra kimavadhistatkartavyo yāvat ślakṣṇā spaṣṭā piṣṭī ekaśarīratā bhavet rasabījayoriti śeṣaḥ // GRhtCM_5.53-58:3 //
vidhyantaramāha tailenetyādinā // GRhtCM_5.53-58:4 //
tena pūrvoktena vidhinā vadhavidhānena tilatailena svinnā sveditā satī piṣṭirbhavati vahnāviti śeṣaḥ // GRhtCM_5.53-58:5 //
athaveti vidhānāntaraṃ darśayati // GRhtCM_5.53-58:6 //
śilayā dṛṣanmayayā nighṛṣṭabījaṃ nighṛṣṭaṃ gharṣitaṃ yadbījaṃ nāgākhyaṃ tat sūteneti śeṣaḥ akhilaṃ samastaṃ yathā syāttathā piṣṭirbhavatīti // GRhtCM_5.53-58:7 //
yathā vaṭakaḥ pācyastathāha pāka ityādi // GRhtCM_5.53-58:8 //
vaṭakavidhinā māṣavaṭakavidhinā tailayogena pākaḥ kartavyaḥ vahnau pācanaṃ vidheyamityarthaḥ // GRhtCM_5.53-58:9 //
kiṃ kṛtvā krāmaṇapiṇḍe kṣiptvā biḍapiṇḍamadhye sthāpya ca punarmāṣair annaviśeṣair dṛḍhapiṇḍatvaṃ syāt māṣacūrṇaveṣṭitaṃ krāmaṇapiṇḍaṃ dṛḍhaṃ bhavediti vyaktiḥ // GRhtCM_5.53-58:10 //
tadvidhānamāha mṛdvityādi // GRhtCM_5.53-58:11 //
māṣacūrṇitajātaṃ krāmaṇapiṇḍaṃ tāvat supakvaṃ kartavyaṃ yāvaddagdhaṃ na bhavet // GRhtCM_5.53-58:12 //
kena supakvaṃ mṛdvagninā komalavahninā puṭaḥ tatpiṇḍataḥ śeṣaṃ śiṣṭaṃ taṃ nirmalapāradaṃ ākṛṣya gṛhītvā piṇḍamanyasmin piṇḍe tathā pūrvaprakāreṇa pācyamiti // GRhtCM_5.53-58:13 //
aparaṃ cāha athavetyādi // GRhtCM_5.53-58:14 //
athaveti prakārāntare // GRhtCM_5.53-58:15 //
punarapi piṣṭīrdolātapte auṣadhapiṇḍe dolayottapte uṣṇatāṃ nīte krāmaṇauṣadhānāṃ piṇḍe kṣepya madhye sthāpya kasyopari kharpare mṛnmayapātropari // GRhtCM_5.53-58:16 //
kena vidhinā pūrvoktena tailena vā amleneti // GRhtCM_5.53-58:17 //
kiyatkālaṃ yāvadgarbhe rasodare piṣṭī dravati tāvadbiḍāntare piṇḍāntare kṣepyeti tātparyārthaḥ // GRhtCM_5.53-58:18 //
aparaṃ cāha evamityādi // GRhtCM_5.53-58:19 //
evaṃ amunā prakāreṇa garbhe rasodare jarati niḥśeṣatvaṃ rasodare prāpnoti ca punargarbhadrutyā rahitaṃ draveṇa varjitaṃ bījavaraṃ biḍairjarati drutabījamāraṇasamartho biḍa ityarthaḥ // GRhtCM_5.53-58:20 //
drutagrāsaparimāṇo biḍayantrādiyogataḥ /
jāraṇetyucyate tasyāḥ prakārāḥ santi koṭiśaḥ /
prakārā yantrāṇāṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_5.53-58:21 //
jāraṇabhedāstu /
grāsasya cāraṇaṃ garbhadrāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā /
iti trirūpā nirdiṣṭā jāraṇā varavārtikaiḥ /
iti // GRhtCM_5.53-58:22 //
START GRht 6.1-7
<jāraṇa:: method>
grāsamiti cārayitvā garbhadrutiṃ tato bhūrje /
lavaṇakṣārāmlasudhāsurabhīmūtreṇa kṛtalepe

dṛḍhavastrabāhyabaddhe dolāsvedena jārayedgrāsam /
sauvīreṇārdhapūrṇe kumbhe sakṣāramūtrakairathavā

amunā krameṇa divasaistribhistribhirjārayedgrāsam /
garbhadrutijāraṇamāha grāsamityādi // GRhtCM_6.1-2:1 //
pūrvoktaprakāreṇa grāsaṃ kavalaṃ yathāsaṃkhyaṃ cārayitvā punargarbhadrutiṃ kṛtvā tatastadanantaraṃ tadgarbhadrutaṃ sūtaṃ bhūrje bhūrjavṛkṣatvakpuṭake sthāpayedityarthaḥ // GRhtCM_6.1-2:2 //
kiṃviśiṣṭe bhūrje lavaṇakṣārāmlasudhāsurabhimūtreṇa kṛtalepe lavaṇāni saindhavādīni kṣārāḥ svarjikādayaḥ amlo jambīrādiḥ sudhā śukticūrṇaṃ surabhī dhenustanmūtraṃ etena yogena kṛtvā kṛto lepo yasmin // GRhtCM_6.1-2:3 //
udaradrutiyuktaḥ sūtaḥ sthāpya ityarthaḥ // GRhtCM_6.1-2:4 //
jāraṇavidhānamāha dṛḍhetyādi // GRhtCM_6.1-2:5 //
dṛḍhavastrabāhyabaddhe iti dṛḍhaṃ nūtanaṃ ghanaṃ ca yadvastraṃ tena bāhye sarvato baddhe saṃyate pūrvoktena dolāsvedena dolāyantravidhinā yaḥ svedastaṃ kṛtvā grāsaṃ rasāntardrutaṃ kavalaṃ jārayet // GRhtCM_6.1-2:6 //
kutra kumbhe kalaśe kiṃviśiṣṭe sauvīreṇārdhapūrṇe sauvīreṇa svedanasaṃskāroditakāñjikena kṛtvā ardhapūrṇe // GRhtCM_6.1-2:7 //
athaveti vidhyantare // GRhtCM_6.1-2:8 //
sakṣāramūtrakaiḥ saha kṣāraḥ svarjikādibhiḥ vartante yāni mūtrāṇi go'jāvinārīṇāmiti śeṣaḥ etaiḥ ardhabhṛte kumbhe jārayedityarthaḥ // GRhtCM_6.1-2:9 //
atha rasajāraṇe kālasaṃkhyāmāha amunetyādi // GRhtCM_6.1-2:10 //
amunā krameṇeti uktaprakāreṇa tribhistribhirdivasaiḥ tribhiḥ saṃkhyākairdivasaiḥ grāse jāte anyagrāsaḥ kriyate garbhadrutagrāsaḥ kriyate garbhadrutagrāsaḥ tridivasairjaratīti bhāvaḥ // GRhtCM_6.1-2:11 //
START GRht 6.3-7
jīrṇasya lakṣaṇamatho jñeyaṃ yantrātsamuddhṛtya

<Untersuchung, ob jāraṇa stattgefunden hat>
uddhṛtamātraṃ pātre prakṣālya kāṃjikenātaḥ /
samalaṃ ca kāṃjikamato haraṇārthaṃ vastrayogena

tadanu sukhoṣṇe pātre saṃmardyo'sau yathā na hīye /
tāvadyāvacchuṣyati tallagnaṃ kāñjikaṃ sakalam

itthaṃ ca śoṣitajalaḥ karamardanataḥ sunirmalībhūtaḥ /
pīḍyaḥ pātrasyopari vastreṇa caturguṇenaiva

yadi parigalitaḥ sakalo vastrād grāsena caikatāṃ yātaḥ /
na bhavati yadi daṇḍadharo jīrṇagrāsastadā jñeyaḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atheti tridinasvedānantaraṃ jīrṇasya rasasya lakṣaṇaṃ jñeyaṃ grāso jīrṇo na veti jñātavyaḥ // GRhtCM_6.3-7:1 //
kiṃ kṛtvā yantrāddolikābhidhānād uddhṛtya yantrād bahir gṛhītveti // GRhtCM_6.3-7:2 //
rasamalāpanayanamāha uddhṛtetyādi // GRhtCM_6.3-7:3 //
uddhṛtamātramiti yantrād bahir gṛhītamātraṃ tatpātre bhājane mṛnmaye kāñjikena prakṣālya // GRhtCM_6.3-7:4 //
punar ato rasātsamalaṃ malasaṃyutaṃ kāñjikaṃ haraṇīyaṃ bahiḥ kāryam // GRhtCM_6.3-7:5 //
kena kṛtvā vastrayogena vastre kṣiptaṃ sat tadeva tiṣṭhati na kāñjikam // GRhtCM_6.3-7:6 //
tasyaiva vidhānaṃ cāha tadanvityādi // GRhtCM_6.3-7:7 //
tadanu vastrayogānantaraṃ sukhoṣṇe pātre asau rasaḥ saṃmardyaḥ // GRhtCM_6.3-7:8 //
kathaṃ yathā na hīyate nāśaṃ nāpnuyāt atyauṣṇyāt vā kāṃsyatāmranāgavaṅgakanakatārapātrāt vā dṛḍhakaraghātād raso hīna eva syāt ato'sau pāradas tāvan saṃmardyo yāvallagnakāñjikaṃ rasasaṃsargasauvīraṃ śuṣyati niḥśeṣatāṃ yātītyarthaḥ // GRhtCM_6.3-7:9 //
tasyaiva vidhānaṃ cāha itthamityādi // GRhtCM_6.3-7:10 //
itthaṃ amunā prakāreṇa karamardanataḥ hastatalamardanataḥ sunirmalībhūto malarahitaḥ śoṣitajalo rasaścaturguṇena vastreṇa kṛtvā pānasyopari pīḍyaḥ // GRhtCM_6.3-7:11 //
jīrṇagrāsalakṣaṇam āha yadītyādi // GRhtCM_6.3-7:12 //
tadā pārado jīrṇagrāso jñeyaḥ jīrṇo niḥśeṣatvamāpanno grāso yasmin sa tathoktaḥ // GRhtCM_6.3-7:13 //
yadi sakalaḥ sarvaḥ vastrātparigalitaḥ caturguṇavastrāt cyuto bhavati pātre iti śeṣaḥ // GRhtCM_6.3-7:14 //
punaryadi grāsena saha ekatāṃ yātaḥ san militaḥ san raso daṇḍadharo na bhavati sthirarūpo na syāt tadā jīrṇagrāso jñātavya ityarthaḥ // GRhtCM_6.3-7:15 //
START GRht 6.8
<grāsājīrṇa:: treatment>
grāsādajīrṇapiṣṭīṃ sūtāduddhṛtya pātayedyantre /
svastho bhavati rasendro grāsaḥ pakvaḥ punarjarati

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rasājīrṇalakṣaṇamāha grāsādityādi // GRhtCM_6.8:1 //
grāsāt kavalasaṃyogāt ajīrṇapiṣṭīṃ ajīrṇā aparipakvā yā piṣṭī pūrvoktalakṣaṇā tāṃ sūtāt rasāt yantre pātanakarmocite pātayet // GRhtCM_6.8:2 //
evaṃ grāsātpṛthakkṛtya patitaḥ svastho nirmalo bhavati // GRhtCM_6.8:3 //
punargrāsaḥ pakvo vahnitale dattvā pakvaḥ kṛtastaṃ rasendro jaratīti // GRhtCM_6.8:4 //
START GRht 6.9
dolāyāṃ catvāro grāsā jāryā yathākrameṇaiva /
śeṣāḥ kacchapayantre yāvad dviguṇādikaṃ jarati

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
grāsajāraṇāyāṃ yantrādikaraṇamāha dolāyāmityādi // GRhtCM_6.9:1 //
yathākrameṇaiva catuḥṣaṣṭyādinaiva catvāro grāsā dolāyāṃ jāryāḥ śeṣā grāsāścatvāraḥ asaṃkhyā vā kacchapayantre jalayantre ca jāryāḥ // GRhtCM_6.9:2 //
śeṣāścatvāraḥ kutaḥ yato 'nyaśāstreṣu aṣṭaiva grāsāḥ // GRhtCM_6.9:3 //
jāraṇe kimavadhiḥ yāvaddviguṇādikaṃ jarati pāradāddviguṇitaṃ ādiśabdena dviguṇānnyūnaṃ na kāryaṃ adhikamadhikaṃ ca bhavatu // GRhtCM_6.9:4 //
śaktyavatare'ṣṭau bṛhacchāstre kvacid aṣṭau grāsā uktāḥ kvacidviṃśatigrāsā iti // GRhtCM_6.9:5 //
START GRht 6.10-12
<Īussere Merkmale des Hg nach jāraṇa einer best. Menge abhra>
nādau kartuṃ śakyo'tra grāsapramāṇaniyamastu /
grasate na hi sarvāṅgaṃ gaganamato lakṣaṇairjñeyam

yadi hi catuḥṣaṣṭyaṃśān grasati rasastadā dhareddaṇḍam /
catvāriṃśadbhāgapraveśataḥ pāyasākāraḥ

bhavati jalaukākāras triṃśadbhāgād avipluṣaśca viṃśatyā /
chedīva ṣoḍaśāṃśādata ūrdhvaṃ durjaro grāsaḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
grāse'nirdiṣṭasaṃkhyatvaṃ darśayannāha netyādi // GRhtCM_6.10-12:1 //
atrāsmin śāstre ādau prathamaṃ grāsapramāṇaniyamaḥ kartuṃ na śakyaḥ // GRhtCM_6.10-12:2 //
yataḥ kāraṇāt gaganamabhraṃ sarvāṅgaṃ na grasate rasa iti śeṣaḥ // GRhtCM_6.10-12:3 //
tatsarvāṅgagrastaṃ gaganamabhraṃ lakṣaṇaireva jñātavyamityarthaḥ // GRhtCM_6.10-12:4 //
catuḥṣaṣṭyaṃśādigrāse rasākāram āha yadītyādi // GRhtCM_6.10-12:5 //
yadi cedrasaḥ catuḥṣaṣṭyaṃśān pramāṇato grāsaṃ grasati hi niścitaṃ tadā daṇḍaṃ dhārayet vastrānna kṣaratītyarthaḥ // GRhtCM_6.10-12:6 //
punaścatvāriṃśadbhāgapraveśato rasodare iti śeṣaḥ tadā pāyasākāraḥ kvathitadugdhākāro bhavet nibiḍatvāt // GRhtCM_6.10-12:7 //
tadevāha bhavatītyādi // GRhtCM_6.10-12:8 //
viṃśadbhāgāt triṃśadbhāgasya jāraṇato jalaukākāro bhavet rasa ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_6.10-12:9 //
punaḥ viṃśatyā viṃśadbhāgajāraṇena avipluṣo bhaved āsanānna calati // GRhtCM_6.10-12:10 //
punaḥ ṣoḍaśāṃśāt ṣoḍaśāṃśabhāgajāraṇataḥ chedī bhavet kṣurikādibhiḥ chede kṛte pṛthaktvamāpnoti // GRhtCM_6.10-12:11 //
ataḥ ṣoḍaśabhāgādūrdhvaṃ grāso durjaro bhavet // GRhtCM_6.10-12:12 //
START GRht 6.13
pañcabhirebhirgrāsairghanasatvaṃ jārayitvādau /
garbhadrāve nipuṇo jārayati bījaṃ kalāṃśena

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha pañcabhirityādi // GRhtCM_6.13:1 //
evaṃ uktaprakāreṇa punargarbhadrāve nipuṇaḥ rasodare abhradhātvādīnāṃ drutikaraṇe pravīṇaḥ pumān kalāṃśena grāsaṃ yojayet // GRhtCM_6.13:2 //
kiṃ kṛtvā pañcabhiḥ pūrvoktaiḥ grāsaiścāru yathā syāttathā ghanasatvamādau jārayitvā pañcabhirgrāsair ghanasatvajāraṇānantaraṃ ṣoḍaśabhāgena bījaṃ jārayedityarthaḥ // GRhtCM_6.13:3 //
START GRht 6.14-15
<Ōnderung von phys. Eig. von Hg nach jāraṇa>
dhūmraściṭiciṭiśabdo maṇḍūkagatistathā sakampaśca /
niṣkampo bhavati raso vijñātavyo'bhrajīrṇastu

kapilo'tha nirudgārī vipluṣabhāvaṃ ca muñcate sūtaḥ /
niṣkampo gatirahito vijñātavyo'bhrajīrṇastu

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
abhrakajīrṇarasalakṣaṇam āha dhūmra ityādi // GRhtCM_6.14-15:1 //
abhrajīrṇarasa evaṃvidho bhavati abhraṃ jīrṇaṃ yasmin sa tathoktaḥ // GRhtCM_6.14-15:2 //
vahniyogāt prathamaṃ dhūmro dhūmrābho bhavati punaściṭiciṭiśabdo bhavati tato maṇḍūkagatirbhavati punastathā tena prakāreṇa dhṛte sati sakampo bhavati punarvahnau niṣkampaḥ svastho bhavati abhrasatvadrutasya lakṣaṇamiti // GRhtCM_6.14-15:3 //
tadevāha kapila ityādi // GRhtCM_6.14-15:4 //
punarevaṃvidho raso'bhrajīrṇo vijñātavyaḥ // GRhtCM_6.14-15:5 //
kīdṛśaḥ kapilaḥ varṇataḥ nirudgārī sthirabhāvaḥ punaḥ sa raso vipluṣabhāvaṃ cañcalatvaṃ muñcate // GRhtCM_6.14-15:6 //
punarniṣkampaḥ svasthaḥ punargatirahitaḥ pakṣacchinnaḥ iti lakṣaṇānyabhrajīrṇasya bhavanti // GRhtCM_6.14-15:7 //
START GRht 6.16-18
<kacchapayantra>
jalapūrṇapātramadhye dattvā ghaṭakharparaṃ suvistīrṇam /
tadupari madhyagataḥ sūtaḥ sthāpyastataḥ kuḍye

laghulohakaṭorikayā kṛtapaṭamṛtsandhilepayācchādya /
pūrṇaṃ tadghaṭakharparam aṅgāraiḥ karīṣatuṣamiśraiḥ

svedanato mardanataḥ kacchapayantrasthito raso jarati /
agnibalenaiva tato garbhadrutiḥ sarvalohānām

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
kacchapayantramāha jaletyādi // GRhtCM_6.16-18:1 //
jalapūrṇapātramadhye iti jalapūrṇaṃ yatpātraṃ tasya madhye suvistīrṇaṃ sundarāyataṃ ghaṭakharparaṃ kumbhakhaṇḍaṃ dattvā tadupari kharparopari biḍamadhyagataḥ sūtaḥ sthāpyaḥ // GRhtCM_6.16-18:2 //
kutra kuḍye mṛdā vinirmite viśālamukhe laghulohakaṭorikayā atilaghvī yā lohasya muṇḍādeḥ kaṭorikā pātraviśeṣaḥ tayā viḍāvṛtaṃ sūtaṃ ācchādya ā samantāt saṃrudhya // GRhtCM_6.16-18:3 //
kiṃviśiṣṭayā kṛtapaṭamṛtsandhilepayā kṛtaḥ paṭamṛdbhyāṃ sandherlepo rodho yasyāḥ sā tayā // GRhtCM_6.16-18:4 //
punastatkuḍyāntargataghaṭakharparaṃ aṅgāraiḥ pūrṇaṃ kiṃviśiṣṭaiḥ karīṣatuṣamiśraiḥ karīṣo gomayasya cūrṇaṃ tuṣāḥ śālyāderdhānyasya tair miśritairiti // GRhtCM_6.16-18:5 //
kacchapayantre yadvihitaṃ tadāha svedanata ityādi // GRhtCM_6.16-18:6 //
kacchapayantrastho raso jarati grāsaṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_6.16-18:7 //
kutaḥ svedanataḥ vahnau paritāpataḥ // GRhtCM_6.16-18:8 //
na kevalaṃ svedanato mardanataśca viḍādinā ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_6.16-18:9 //
tato 'gnibalenaiva sarvalohānāṃ svarṇādīnāṃ asminnantarāle garbhadrutirbhavati atrāgnibalameva mukhyaṃ // GRhtCM_6.16-18:10 //
START GRht 6.19
evaṃ dattvā jīryati na kṣayati raso yathā tathā kāryaḥ /
kṣayameti kṣāraviḍaiḥ sa tūparasairgrāsamudgirati