રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
જારણાયાં વિધિદ્વયમાહ એવમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.19:1 ॥
એવમમુના પ્રકારેણ કચ્છપયન્ત્રે નિધાય જીર્યતિ ગ્રાસં રસ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.19:2 ॥
યથા રસો ન ક્ષયતિ ક્ષયં નાપ્નોતિ તથા કાર્યો વિધિઃ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.19:3 ॥
કાર્યસ્યાશ્રયરક્ષણાયેતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.19:4 ॥
પુનઃ ક્ષારબિડૈઃ ક્ષયમેતિ નાશમાપ્નોતિ ગ્રાસ ઇત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.19:5 ॥
પુનઃ સ રસ ઉપરસૈર્ગન્ધાદિભિઃ ગ્રાસં ઉત્પ્રાવલ્યેન ગિરતિ ગિલતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.19:6 ॥
ક્ષારૈરમ્લૈશ્ચ ગન્ધાદ્યૈર્ મૂત્રૈઃ પટુભિરેવ ચ ।
રસગ્રાસસ્ય જીર્ણાર્થં બિડઃ સ પરિકીર્તિતઃ ।
ઇતિ પરિભાષા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.19:7 ॥
બિડશબ્દેન પિણ્ડઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.19:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 7.1
<વિડ:: પોસિતિવે એffએચ્ત્સ્>
ગ્રાસં ન મુઞ્ચતિ ન વાઞ્છતિ તં ચ ભૂયઃ કાંશ્ચિદ્ગુણાન્ભજતિ ભુક્તવિભુક્તિમાત્રાત્ ।
યજ્જીર્યતે પ્રચુરકેવલવહ્નિયોગાત્ તસ્માદ્વિડૈઃ સુનિવિડૈઃ સહ જારણા સ્યાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
બિડૈર્જારણાયાઃ સુગમત્વમાહ ગ્રાસમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.1:1 ॥
ગ્રાસં ન મુઞ્ચતિ ચ પુનસ્તમ્ એવાન્યગ્રાસં ન વાઞ્છતિ ભૂયઃ પુનઃ ભુક્તવિભુક્તિમાત્રાત્ કાંશ્ચિદ્ગુણાન્ નિત્યં ભજતિ દધાતિ ગ્રાસગ્રસનમાત્રાત્ ગુણં કરોતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.1:2 ॥
યતો હેતોર્બિડૈર્વક્ષ્યમાણલક્ષણૈઃ કૃત્વા જીર્યતે ગ્રાસમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.1:3 ॥
કુતઃ પ્રચુરકેવલવહ્નિયોગાત્ પ્રચુર ઉદગ્રો યઃ કેવલવહ્નિયોગઃ શુદ્ધાગ્નિયોગસ્તસ્માત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.1:4 ॥
કિંવિશિષ્ટૈઃ સુનિબિડૈઃ ઘનૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.1:5 ॥
યતો બિડાઃ શ્રેષ્ઠાસ્ તસ્માદ્વિડૈર્ એવ જારણા સ્યાત્ સુગમત્વાદિતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.1:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 7.2
<વિડ:: fઓર્ જારણ ઓf ચોપ્પેર્ લેઅfસ્>
સૌવર્ચલકટુકત્રયકાક્ષીકાસીસગન્ધકૈશ્ચ વિડૈઃ ।
શિગ્રો રસશતભાવ્યૈસ્તામ્રદલાન્યપિ જારયતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
બિડવિધાનમાહ સૌવર્ચલેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.2:1 ॥
તામ્રદલાન્યપિ જારયતિ બુદ્ધિમાન્ ઇતિ શેષઃ સ્વર્ણબીજાદીનાં કા કથેતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.2:2 ॥
કૈઃ કૃત્વા બિડૈઃ કૃત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.2:3 ॥
કિંવિશિષ્ટૈર્ બિડૈઃ સૌવર્ચલકટુકત્રયકાંક્ષીકાસીસગન્ધકૈઃ સૌવર્ચલં રુચકં કટુત્રયં શુણ્ઠીમરિચપિપ્પલ્યાત્મકં કાક્ષી સૌરાષ્ટ્રી કાસીસં પુષ્પકાસીસં ગન્ધકં લેલિતકં એતાન્યૌષધાનિ યેષુ વિડેષુ સન્તિ તે તથોક્તાઃ તૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.2:4 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટૈઃ શિગ્રો રસશતભાવ્યૈઃ શિગ્રોઃ સૌભાઞ્જનસ્ય રસેન શતવારં ભાવ્યાઃ યે બિડાસ્તૈઃ એવં નિષ્પન્નૈર્વિડૈર્નિશ્ચિતં જારણા સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.2:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 7.3
<વિડ:: fઓર્ જારણ ઓf ગોલ્દ્>
સર્વાઙ્ગદગ્ધમૂલકભસ્મ પ્રતિગાલિતં સુરભિમૂત્રેણ ।
શતભાવ્યં બલિવસયા તત્ક્ષણતો જાર્યતે હેમ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
બિડાન્તરમાહ સર્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.3:1 ॥
સર્વાઙ્ગદગ્ધમૂલકભસ્મ પ્રતિગાલિતમિતિ સર્વાઙ્ગેન મૂલત્વક્પત્રપુષ્પફલેન સહ દગ્ધં ભસ્મતાં પ્રાપ્તં યન્મૂલકકન્દં તદ્ભસ્મ સુરભિમૂત્રેણ ગોજલેન ગાલિતં કાર્યં ક્ષારો ગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.3:2 ॥
પુનર્બલિવસયા બલમુખ્યા યા જલૌકા મણ્ડૂકાદીનાં વસા યથા ચ ।
ભેકમત્સ્યવસા યા તુ કુક્કુટસ્ય વસાથવા ।
ભાવ્યમ્ એભિઃ ક્રમાદ્ગન્ધં શિશુમારવસાપિ વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.3:3 ॥
એકા બલિવસા સમ્યક્ સૂતસ્ય બન્ધિની પરમ્ ।
રઞ્જનં ચૈવ કુરુતે મણિમૂષાવિધિક્રમાત્ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.3:4 ॥
બલિવસયા શતં શતવારં ક્ષારભૂતં ભસ્મ ભાવ્યં પુનઃ તચ્છતભાવ્યમ્ ઔષધં તત્ક્ષણતઃ તત્કાલતો હેમ સ્વર્ણં જાર્યતે રસો ગ્રાસભૂતં હેમ જરતીતિ બિડયોગાદિતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.3:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 7.4-7
<વિડ:: fઓર્ જારણ>
કદલીપલાશતિલનિચુલકનકસુરદાલિવાસ્તુકૈરણ્ડાઃ ।
વર્ષાભૂવૃષમોક્ષકસહિતાઃ ક્ષારો યથાલાભમ્

આનીય ક્ષારવૃક્ષાન્ કુસુમફલશિફાત્વક્પ્રવાલૈરુપેતાન્ કૃત્વાતઃ ખણ્ડશસ્તાન્ વિપુલતરશિલાપિષ્ટગાત્રાતિશુષ્કાન્ ।
દગ્ધ્વા કાણ્ડૈસ્તિલાનાં કરિસુરભિહયામ્ભોભિર્ આસ્રાવ્ય વસ્ત્રૈર્ ભસ્મ ત્યક્ત્વા જલં તન્મૃદુશિખિનિ પચેદ્વંશપાકેન ભૂયઃ

તચ્છુષ્યમાણં હિ સબાષ્પબુદ્બુદાન્ યદા વિધત્તે ક્ષણભઙ્ગુરાન્ બહૂન્ ।
તદા ક્ષિપેત્ત્ર્યૂષણહિંગુગન્ધકં ક્ષારત્રયં ષડ્લવણાનિ ભૂખગૌ

દ્રવ્યાણિ સંમિશ્ર્ય નિવૃત્ય ભૂતલે વ્યવસ્થિતં શસ્ત્રકટોરિકાપુટે ।
સંસ્થાપયેત્સપ્તદિનાનિ ધાન્યગતં પ્રયોજ્યં રસજારણાદિકમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ ક્ષારવૃક્ષગુલ્મૌષધિવિશેષાનાહ કદલીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:1 ॥
યથાલાભં લાભમ્ અનતિક્રમ્ય એષાં ક્ષારઃ કર્તવ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:2 ॥
તે કે કદલીપલાશતિલનિચુલકનકસુરદાલિવાસ્તુકૈરણ્ડાઃ કદલી રમ્ભા પલાશો બ્રહ્મવૃક્ષઃ તિલાઃ પ્રતીતાઃ નિચુલો વેતસવૃક્ષઃ કનકો ધત્તૂરઃ સુરદાલી દેવદાલી વાસ્તુકં ક્ષારશાકં એરણ્ડો વાતારિઃ એતે ક્ષારસંભવાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:3 ॥
કિંવિશિષ્ટા એતે વર્ષાભૂવૃષમોક્ષકસહિતાઃ વર્ષાભૂઃ પુનર્નવા વૃષો વાસકઃ મોક્ષકો મોખાવૃક્ષ ઇતિ પ્રતીતઃ એતૈઃ સંયુતા ઇત્યુદ્દેશઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:4 ॥
ક્ષારકરણવિધાનમ્ આહાનીયેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:5 ॥
પ્રથમં ક્ષારવૃક્ષાન્ પૂર્વોક્તાન્ આનીય વનાન્તરાદ્ગૃહીત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:6 ॥
કિંવિશિષ્ટાન્ કુસુમફલશિફાત્વક્પલાશૈરુપેતાન્ કુસુમાનિ પ્રસૂનાનિ પ્રતીતાનિ શિફા મૂલં ત્વક્ત્વચા પ્રવાલા નૂતનપલ્લવાઃ એતૈઃ પઞ્ચાઙ્ગાહ્વયૈર્ ઉપેતાન્ સંયુતાન્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:7 ॥
ખણ્ડશઃ બહુશકલાન્ કૃત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:8 ॥
ન કેવલં ખણ્ડશઃ વિપુલતરશિલાપિષ્ટગાત્રાતિશુષ્કાન્ કૃત્વા વિપુલતરા અતિવિસ્તીર્ણા યા શિલા તસ્યાં પિષ્ટાનિ ગાત્રાણિ યેષાં તેઽશુષ્કા નિરસાઃ તાનેવંવિધાન્ કૃત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:9 ॥
પુનસ્તાનેવ ચ તિલાનાં કાણ્ડૈર્નાલૈઃ સહ દગ્ધ્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:10 ॥
પુનઃ કરિસુરભિહયામ્ભોભિઃ હસ્તિગોઽશ્વાનાં મૂત્રૈરાસ્રાવ્ય આપ્લુત્ય તદ્ભસ્મ ત્યક્ત્વા વસ્ત્રૈર્ જલં ગ્રાહ્યમિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:11 ॥
તજ્જલં મૃદુશિખિનિ કોમલાગ્નૌ પચેત્ કેન વંશપાકેન વંશાનાં સમવહ્નિત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:12 ॥
ક્ષારજલપાકલક્ષણમાહ તદિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:13 ॥
તજ્જલં ક્ષારપાનીયં શુષ્યમાણં સત્ નિશ્ચિતં યદા સબાષ્પબુદ્બુદાન્ વિધત્તે સહ બાષ્પેણ જલાત્યયધૂમેન વર્તન્તે યે બુદ્બુદાસ્તાન્ તદા ક્ષારો નિષ્પન્નો જ્ઞેયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:14 ॥
પુનસ્તદા ત્ર્યૂષણં શુણ્ઠીમરિચપિપ્પલ્યઃ હિઙ્ગુ રામઠં ગન્ધકં લેલીતકં પુનઃ ક્ષારત્રયં સર્જિકાયવાગ્રજટઙ્કણાહ્વયં લવણાનિ ષટ્ સૈન્ધવાદીનિ ભૂઃ તુવરી ખગં કાસીસં એતાનિ ક્ષિપેત્ એતત્ક્ષારેણાર્દ્રેણ સહ મિશ્રં કાર્યમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:15 ॥
તથા ચ દ્રવ્યાણિ ત્ર્યૂષણાદીનિ સંમિશ્ર્ય એકીકૃત્ય નિવૃત્ય ચ સંમર્દ્ય શસ્ત્રકટોરિકાપુટે લોહમયપાત્રસંપુટે વ્યવસ્થિતં સપ્તદિનાનિ ધાન્યગતં કસ્યચિદ્ધાન્યસ્ય મધ્યગતં સ્થાપયેત્ કુત્ર ભૂતલે પૃથિવ્યા આસ્થાને તતોઽનન્તરં તત્સિદ્ધં રસજારણાદિકં પ્રતિ પ્રયોજ્યં એતદ્બિડરૂપં રસજારણાદિષુ પ્રશસ્તમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.4-7:16 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 7.8
<વિડ:: fઓર્ ગર્ભદ્રુતિ>
જમ્બીરબીજપૂરકચાઙ્ગેરીવેતસામ્લસંયોગાત્ ।
ક્ષારા ભવન્તિ નિતરાં ગર્ભદ્રુતિજારણે શસ્તાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
જારણાયાં ક્ષારવિધાનમાહ જમ્બીરેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.8:1 ॥
ક્ષારા ઉક્તવૃક્ષોદ્ભવાઃ નિતરામ્ અતિશયેન ગર્ભદ્રુતિજારણે રસાન્તર્ગ્રાસજારણે શસ્તા ઉત્કૃષ્ટા ભવન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.8:2 ॥
કુતઃ જમ્બીરબીજપૂરકચાઙ્ગેરીવેતસામ્લસંયોગાત્ જમ્બીરઃ પ્રતીતઃ બીજપૂરકો માતુલુઙ્ગઃ ચાઙ્ગેરી અમ્લપત્રિકા વેતસામ્લં ચુક્રકં એષાં યો રસસ્તસ્ય સંયોગાત્ એતૈર્ભાવિતાઃ ક્ષારા બિડવત્કાર્યકરા ઇતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_7.8:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 7.9
<વિડ:: હોw તો ઉસે>
વિડમધરોત્તરમાદૌ દત્ત્વા સૂતસ્ય ચાષ્ટમાંશેન ।
કુર્યાજ્જારણમેવં ક્રમક્રમાદ્વર્ધયેદગ્નિમ્