રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
બીજસ્યાસ્ય પિષ્ટીકરણમાહ એવમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:1 ॥
એવં અમુના પ્રકારેણ વિધિનાર્થાદ્ ઉપદેશેન પક્વં યદ્બીજવરં તથા પૂર્વસંસ્કૃતઃ સૂતરાટ્ પારદઃ અમ્લેન જમ્બીરાદિના સંસ્વેદ્યઃ સ્વેદાખ્યો વિધિઃ કર્તવ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:2 ॥
અત્ર કિમવધિસ્તત્કર્તવ્યો યાવત્ શ્લક્ષ્ણા સ્પષ્ટા પિષ્ટી એકશરીરતા ભવેત્ રસબીજયોરિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:3 ॥
વિધ્યન્તરમાહ તૈલેનેત્યાદિના ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:4 ॥
તેન પૂર્વોક્તેન વિધિના વધવિધાનેન તિલતૈલેન સ્વિન્ના સ્વેદિતા સતી પિષ્ટિર્ભવતિ વહ્નાવિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:5 ॥
અથવેતિ વિધાનાન્તરં દર્શયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:6 ॥
શિલયા દૃષન્મયયા નિઘૃષ્ટબીજં નિઘૃષ્ટં ઘર્ષિતં યદ્બીજં નાગાખ્યં તત્ સૂતેનેતિ શેષઃ અખિલં સમસ્તં યથા સ્યાત્તથા પિષ્ટિર્ભવતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:7 ॥
યથા વટકઃ પાચ્યસ્તથાહ પાક ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:8 ॥
વટકવિધિના માષવટકવિધિના તૈલયોગેન પાકઃ કર્તવ્યઃ વહ્નૌ પાચનં વિધેયમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:9 ॥
કિં કૃત્વા ક્રામણપિણ્ડે ક્ષિપ્ત્વા બિડપિણ્ડમધ્યે સ્થાપ્ય ચ પુનર્માષૈર્ અન્નવિશેષૈર્ દૃઢપિણ્ડત્વં સ્યાત્ માષચૂર્ણવેષ્ટિતં ક્રામણપિણ્ડં દૃઢં ભવેદિતિ વ્યક્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:10 ॥
તદ્વિધાનમાહ મૃદ્વિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:11 ॥
માષચૂર્ણિતજાતં ક્રામણપિણ્ડં તાવત્ સુપક્વં કર્તવ્યં યાવદ્દગ્ધં ન ભવેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:12 ॥
કેન સુપક્વં મૃદ્વગ્નિના કોમલવહ્નિના પુટઃ તત્પિણ્ડતઃ શેષં શિષ્ટં તં નિર્મલપારદં આકૃષ્ય ગૃહીત્વા પિણ્ડમન્યસ્મિન્ પિણ્ડે તથા પૂર્વપ્રકારેણ પાચ્યમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:13 ॥
અપરં ચાહ અથવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:14 ॥
અથવેતિ પ્રકારાન્તરે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:15 ॥
પુનરપિ પિષ્ટીર્દોલાતપ્તે ઔષધપિણ્ડે દોલયોત્તપ્તે ઉષ્ણતાં નીતે ક્રામણૌષધાનાં પિણ્ડે ક્ષેપ્ય મધ્યે સ્થાપ્ય કસ્યોપરિ ખર્પરે મૃન્મયપાત્રોપરિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:16 ॥
કેન વિધિના પૂર્વોક્તેન તૈલેન વા અમ્લેનેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:17 ॥
કિયત્કાલં યાવદ્ગર્ભે રસોદરે પિષ્ટી દ્રવતિ તાવદ્બિડાન્તરે પિણ્ડાન્તરે ક્ષેપ્યેતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:18 ॥
અપરં ચાહ એવમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:19 ॥
એવં અમુના પ્રકારેણ ગર્ભે રસોદરે જરતિ નિઃશેષત્વં રસોદરે પ્રાપ્નોતિ ચ પુનર્ગર્ભદ્રુત્યા રહિતં દ્રવેણ વર્જિતં બીજવરં બિડૈર્જરતિ દ્રુતબીજમારણસમર્થો બિડ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:20 ॥
દ્રુતગ્રાસપરિમાણો બિડયન્ત્રાદિયોગતઃ ।
જારણેત્યુચ્યતે તસ્યાઃ પ્રકારાઃ સન્તિ કોટિશઃ ।
પ્રકારા યન્ત્રાણાં ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:21 ॥
જારણભેદાસ્તુ ।
ગ્રાસસ્ય ચારણં ગર્ભદ્રાવણં જારણં તથા ।
ઇતિ ત્રિરૂપા નિર્દિષ્ટા જારણા વરવાર્તિકૈઃ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_5.53-58:22 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 6.1-7
<જારણ:: મેથોદ્>
ગ્રાસમિતિ ચારયિત્વા ગર્ભદ્રુતિં તતો ભૂર્જે ।
લવણક્ષારામ્લસુધાસુરભીમૂત્રેણ કૃતલેપે

દૃઢવસ્ત્રબાહ્યબદ્ધે દોલાસ્વેદેન જારયેદ્ગ્રાસમ્ ।
સૌવીરેણાર્ધપૂર્ણે કુમ્ભે સક્ષારમૂત્રકૈરથવા

અમુના ક્રમેણ દિવસૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિર્જારયેદ્ગ્રાસમ્ ।
ગર્ભદ્રુતિજારણમાહ ગ્રાસમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:1 ॥
પૂર્વોક્તપ્રકારેણ ગ્રાસં કવલં યથાસંખ્યં ચારયિત્વા પુનર્ગર્ભદ્રુતિં કૃત્વા તતસ્તદનન્તરં તદ્ગર્ભદ્રુતં સૂતં ભૂર્જે ભૂર્જવૃક્ષત્વક્પુટકે સ્થાપયેદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:2 ॥
કિંવિશિષ્ટે ભૂર્જે લવણક્ષારામ્લસુધાસુરભિમૂત્રેણ કૃતલેપે લવણાનિ સૈન્ધવાદીનિ ક્ષારાઃ સ્વર્જિકાદયઃ અમ્લો જમ્બીરાદિઃ સુધા શુક્તિચૂર્ણં સુરભી ધેનુસ્તન્મૂત્રં એતેન યોગેન કૃત્વા કૃતો લેપો યસ્મિન્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:3 ॥
ઉદરદ્રુતિયુક્તઃ સૂતઃ સ્થાપ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:4 ॥
જારણવિધાનમાહ દૃઢેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:5 ॥
દૃઢવસ્ત્રબાહ્યબદ્ધે ઇતિ દૃઢં નૂતનં ઘનં ચ યદ્વસ્ત્રં તેન બાહ્યે સર્વતો બદ્ધે સંયતે પૂર્વોક્તેન દોલાસ્વેદેન દોલાયન્ત્રવિધિના યઃ સ્વેદસ્તં કૃત્વા ગ્રાસં રસાન્તર્દ્રુતં કવલં જારયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:6 ॥
કુત્ર કુમ્ભે કલશે કિંવિશિષ્ટે સૌવીરેણાર્ધપૂર્ણે સૌવીરેણ સ્વેદનસંસ્કારોદિતકાઞ્જિકેન કૃત્વા અર્ધપૂર્ણે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:7 ॥
અથવેતિ વિધ્યન્તરે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:8 ॥
સક્ષારમૂત્રકૈઃ સહ ક્ષારઃ સ્વર્જિકાદિભિઃ વર્તન્તે યાનિ મૂત્રાણિ ગોઽજાવિનારીણામિતિ શેષઃ એતૈઃ અર્ધભૃતે કુમ્ભે જારયેદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:9 ॥
અથ રસજારણે કાલસંખ્યામાહ અમુનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:10 ॥
અમુના ક્રમેણેતિ ઉક્તપ્રકારેણ ત્રિભિસ્ત્રિભિર્દિવસૈઃ ત્રિભિઃ સંખ્યાકૈર્દિવસૈઃ ગ્રાસે જાતે અન્યગ્રાસઃ ક્રિયતે ગર્ભદ્રુતગ્રાસઃ ક્રિયતે ગર્ભદ્રુતગ્રાસઃ ત્રિદિવસૈર્જરતીતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.1-2:11 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 6.3-7
જીર્ણસ્ય લક્ષણમથો જ્ઞેયં યન્ત્રાત્સમુદ્ધૃત્ય

<ઉન્તેર્સુછુન્ગ્, ઓબ્ જારણ સ્તત્ત્ગેfઉન્દેન્ હત્>
ઉદ્ધૃતમાત્રં પાત્રે પ્રક્ષાલ્ય કાંજિકેનાતઃ ।
સમલં ચ કાંજિકમતો હરણાર્થં વસ્ત્રયોગેન

તદનુ સુખોષ્ણે પાત્રે સંમર્દ્યોઽસૌ યથા ન હીયે ।
તાવદ્યાવચ્છુષ્યતિ તલ્લગ્નં કાઞ્જિકં સકલમ્

ઇત્થં ચ શોષિતજલઃ કરમર્દનતઃ સુનિર્મલીભૂતઃ ।
પીડ્યઃ પાત્રસ્યોપરિ વસ્ત્રેણ ચતુર્ગુણેનૈવ

યદિ પરિગલિતઃ સકલો વસ્ત્રાદ્ ગ્રાસેન ચૈકતાં યાતઃ ।
ન ભવતિ યદિ દણ્ડધરો જીર્ણગ્રાસસ્તદા જ્ઞેયઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથેતિ ત્રિદિનસ્વેદાનન્તરં જીર્ણસ્ય રસસ્ય લક્ષણં જ્ઞેયં ગ્રાસો જીર્ણો ન વેતિ જ્ઞાતવ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:1 ॥
કિં કૃત્વા યન્ત્રાદ્દોલિકાભિધાનાદ્ ઉદ્ધૃત્ય યન્ત્રાદ્ બહિર્ ગૃહીત્વેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:2 ॥
રસમલાપનયનમાહ ઉદ્ધૃતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:3 ॥
ઉદ્ધૃતમાત્રમિતિ યન્ત્રાદ્ બહિર્ ગૃહીતમાત્રં તત્પાત્રે ભાજને મૃન્મયે કાઞ્જિકેન પ્રક્ષાલ્ય ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:4 ॥
પુનર્ અતો રસાત્સમલં મલસંયુતં કાઞ્જિકં હરણીયં બહિઃ કાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:5 ॥
કેન કૃત્વા વસ્ત્રયોગેન વસ્ત્રે ક્ષિપ્તં સત્ તદેવ તિષ્ઠતિ ન કાઞ્જિકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:6 ॥
તસ્યૈવ વિધાનં ચાહ તદન્વિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:7 ॥
તદનુ વસ્ત્રયોગાનન્તરં સુખોષ્ણે પાત્રે અસૌ રસઃ સંમર્દ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:8 ॥
કથં યથા ન હીયતે નાશં નાપ્નુયાત્ અત્યૌષ્ણ્યાત્ વા કાંસ્યતામ્રનાગવઙ્ગકનકતારપાત્રાત્ વા દૃઢકરઘાતાદ્ રસો હીન એવ સ્યાત્ અતોઽસૌ પારદસ્ તાવન્ સંમર્દ્યો યાવલ્લગ્નકાઞ્જિકં રસસંસર્ગસૌવીરં શુષ્યતિ નિઃશેષતાં યાતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:9 ॥
તસ્યૈવ વિધાનં ચાહ ઇત્થમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:10 ॥
ઇત્થં અમુના પ્રકારેણ કરમર્દનતઃ હસ્તતલમર્દનતઃ સુનિર્મલીભૂતો મલરહિતઃ શોષિતજલો રસશ્ચતુર્ગુણેન વસ્ત્રેણ કૃત્વા પાનસ્યોપરિ પીડ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:11 ॥
જીર્ણગ્રાસલક્ષણમ્ આહ યદીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:12 ॥
તદા પારદો જીર્ણગ્રાસો જ્ઞેયઃ જીર્ણો નિઃશેષત્વમાપન્નો ગ્રાસો યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:13 ॥
યદિ સકલઃ સર્વઃ વસ્ત્રાત્પરિગલિતઃ ચતુર્ગુણવસ્ત્રાત્ ચ્યુતો ભવતિ પાત્રે ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:14 ॥
પુનર્યદિ ગ્રાસેન સહ એકતાં યાતઃ સન્ મિલિતઃ સન્ રસો દણ્ડધરો ન ભવતિ સ્થિરરૂપો ન સ્યાત્ તદા જીર્ણગ્રાસો જ્ઞાતવ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.3-7:15 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 6.8
<ગ્રાસાજીર્ણ:: ત્રેઅત્મેન્ત્>
ગ્રાસાદજીર્ણપિષ્ટીં સૂતાદુદ્ધૃત્ય પાતયેદ્યન્ત્રે ।
સ્વસ્થો ભવતિ રસેન્દ્રો ગ્રાસઃ પક્વઃ પુનર્જરતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસાજીર્ણલક્ષણમાહ ગ્રાસાદિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.8:1 ॥
ગ્રાસાત્ કવલસંયોગાત્ અજીર્ણપિષ્ટીં અજીર્ણા અપરિપક્વા યા પિષ્ટી પૂર્વોક્તલક્ષણા તાં સૂતાત્ રસાત્ યન્ત્રે પાતનકર્મોચિતે પાતયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.8:2 ॥
એવં ગ્રાસાત્પૃથક્કૃત્ય પતિતઃ સ્વસ્થો નિર્મલો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.8:3 ॥
પુનર્ગ્રાસઃ પક્વો વહ્નિતલે દત્ત્વા પક્વઃ કૃતસ્તં રસેન્દ્રો જરતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.8:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 6.9
દોલાયાં ચત્વારો ગ્રાસા જાર્યા યથાક્રમેણૈવ ।
શેષાઃ કચ્છપયન્ત્રે યાવદ્ દ્વિગુણાદિકં જરતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ગ્રાસજારણાયાં યન્ત્રાદિકરણમાહ દોલાયામિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.9:1 ॥
યથાક્રમેણૈવ ચતુઃષષ્ટ્યાદિનૈવ ચત્વારો ગ્રાસા દોલાયાં જાર્યાઃ શેષા ગ્રાસાશ્ચત્વારઃ અસંખ્યા વા કચ્છપયન્ત્રે જલયન્ત્રે ચ જાર્યાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.9:2 ॥
શેષાશ્ચત્વારઃ કુતઃ યતો ઽન્યશાસ્ત્રેષુ અષ્ટૈવ ગ્રાસાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.9:3 ॥
જારણે કિમવધિઃ યાવદ્દ્વિગુણાદિકં જરતિ પારદાદ્દ્વિગુણિતં આદિશબ્દેન દ્વિગુણાન્ન્યૂનં ન કાર્યં અધિકમધિકં ચ ભવતુ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.9:4 ॥
શક્ત્યવતરેઽષ્ટૌ બૃહચ્છાસ્ત્રે ક્વચિદ્ અષ્ટૌ ગ્રાસા ઉક્તાઃ ક્વચિદ્વિંશતિગ્રાસા ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.9:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 6.10-12
<ઈઉસ્સેરે મેર્ક્મલે દેસ્ હ્ગ્ નછ્ જારણ એઇનેર્ બેસ્ત્. મેન્ગે અભ્ર>
નાદૌ કર્તું શક્યોઽત્ર ગ્રાસપ્રમાણનિયમસ્તુ ।
ગ્રસતે ન હિ સર્વાઙ્ગં ગગનમતો લક્ષણૈર્જ્ઞેયમ્

યદિ હિ ચતુઃષષ્ટ્યંશાન્ ગ્રસતિ રસસ્તદા ધરેદ્દણ્ડમ્ ।
ચત્વારિંશદ્ભાગપ્રવેશતઃ પાયસાકારઃ

ભવતિ જલૌકાકારસ્ ત્રિંશદ્ભાગાદ્ અવિપ્લુષશ્ચ વિંશત્યા ।
છેદીવ ષોડશાંશાદત ઊર્ધ્વં દુર્જરો ગ્રાસઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ગ્રાસેઽનિર્દિષ્ટસંખ્યત્વં દર્શયન્નાહ નેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:1 ॥
અત્રાસ્મિન્ શાસ્ત્રે આદૌ પ્રથમં ગ્રાસપ્રમાણનિયમઃ કર્તું ન શક્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:2 ॥
યતઃ કારણાત્ ગગનમભ્રં સર્વાઙ્ગં ન ગ્રસતે રસ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:3 ॥
તત્સર્વાઙ્ગગ્રસ્તં ગગનમભ્રં લક્ષણૈરેવ જ્ઞાતવ્યમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:4 ॥
ચતુઃષષ્ટ્યંશાદિગ્રાસે રસાકારમ્ આહ યદીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:5 ॥
યદિ ચેદ્રસઃ ચતુઃષષ્ટ્યંશાન્ પ્રમાણતો ગ્રાસં ગ્રસતિ હિ નિશ્ચિતં તદા દણ્ડં ધારયેત્ વસ્ત્રાન્ન ક્ષરતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:6 ॥
પુનશ્ચત્વારિંશદ્ભાગપ્રવેશતો રસોદરે ઇતિ શેષઃ તદા પાયસાકારઃ ક્વથિતદુગ્ધાકારો ભવેત્ નિબિડત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:7 ॥
તદેવાહ ભવતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:8 ॥
વિંશદ્ભાગાત્ ત્રિંશદ્ભાગસ્ય જારણતો જલૌકાકારો ભવેત્ રસ ઇત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:9 ॥
પુનઃ વિંશત્યા વિંશદ્ભાગજારણેન અવિપ્લુષો ભવેદ્ આસનાન્ન ચલતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:10 ॥
પુનઃ ષોડશાંશાત્ ષોડશાંશભાગજારણતઃ છેદી ભવેત્ ક્ષુરિકાદિભિઃ છેદે કૃતે પૃથક્ત્વમાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:11 ॥
અતઃ ષોડશભાગાદૂર્ધ્વં ગ્રાસો દુર્જરો ભવેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.10-12:12 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 6.13
પઞ્ચભિરેભિર્ગ્રાસૈર્ઘનસત્વં જારયિત્વાદૌ ।
ગર્ભદ્રાવે નિપુણો જારયતિ બીજં કલાંશેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ પઞ્ચભિરિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.13:1 ॥
એવં ઉક્તપ્રકારેણ પુનર્ગર્ભદ્રાવે નિપુણઃ રસોદરે અભ્રધાત્વાદીનાં દ્રુતિકરણે પ્રવીણઃ પુમાન્ કલાંશેન ગ્રાસં યોજયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.13:2 ॥
કિં કૃત્વા પઞ્ચભિઃ પૂર્વોક્તૈઃ ગ્રાસૈશ્ચારુ યથા સ્યાત્તથા ઘનસત્વમાદૌ જારયિત્વા પઞ્ચભિર્ગ્રાસૈર્ ઘનસત્વજારણાનન્તરં ષોડશભાગેન બીજં જારયેદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.13:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 6.14-15
<ōન્દેરુન્ગ્ વોન્ ફ્ય્સ્. એઇગ્. વોન્ હ્ગ્ નછ્ જારણ>
ધૂમ્રશ્ચિટિચિટિશબ્દો મણ્ડૂકગતિસ્તથા સકમ્પશ્ચ ।
નિષ્કમ્પો ભવતિ રસો વિજ્ઞાતવ્યોઽભ્રજીર્ણસ્તુ

કપિલોઽથ નિરુદ્ગારી વિપ્લુષભાવં ચ મુઞ્ચતે સૂતઃ ।
નિષ્કમ્પો ગતિરહિતો વિજ્ઞાતવ્યોઽભ્રજીર્ણસ્તુ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અભ્રકજીર્ણરસલક્ષણમ્ આહ ધૂમ્ર ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.14-15:1 ॥
અભ્રજીર્ણરસ એવંવિધો ભવતિ અભ્રં જીર્ણં યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.14-15:2 ॥
વહ્નિયોગાત્ પ્રથમં ધૂમ્રો ધૂમ્રાભો ભવતિ પુનશ્ચિટિચિટિશબ્દો ભવતિ તતો મણ્ડૂકગતિર્ભવતિ પુનસ્તથા તેન પ્રકારેણ ધૃતે સતિ સકમ્પો ભવતિ પુનર્વહ્નૌ નિષ્કમ્પઃ સ્વસ્થો ભવતિ અભ્રસત્વદ્રુતસ્ય લક્ષણમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.14-15:3 ॥
તદેવાહ કપિલ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.14-15:4 ॥
પુનરેવંવિધો રસોઽભ્રજીર્ણો વિજ્ઞાતવ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.14-15:5 ॥
કીદૃશઃ કપિલઃ વર્ણતઃ નિરુદ્ગારી સ્થિરભાવઃ પુનઃ સ રસો વિપ્લુષભાવં ચઞ્ચલત્વં મુઞ્ચતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.14-15:6 ॥
પુનર્નિષ્કમ્પઃ સ્વસ્થઃ પુનર્ગતિરહિતઃ પક્ષચ્છિન્નઃ ઇતિ લક્ષણાન્યભ્રજીર્ણસ્ય ભવન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.14-15:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 6.16-18
<કચ્છપયન્ત્ર>
જલપૂર્ણપાત્રમધ્યે દત્ત્વા ઘટખર્પરં સુવિસ્તીર્ણમ્ ।
તદુપરિ મધ્યગતઃ સૂતઃ સ્થાપ્યસ્તતઃ કુડ્યે

લઘુલોહકટોરિકયા કૃતપટમૃત્સન્ધિલેપયાચ્છાદ્ય ।
પૂર્ણં તદ્ઘટખર્પરમ્ અઙ્ગારૈઃ કરીષતુષમિશ્રૈઃ

સ્વેદનતો મર્દનતઃ કચ્છપયન્ત્રસ્થિતો રસો જરતિ ।
અગ્નિબલેનૈવ તતો ગર્ભદ્રુતિઃ સર્વલોહાનામ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
કચ્છપયન્ત્રમાહ જલેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.16-18:1 ॥
જલપૂર્ણપાત્રમધ્યે ઇતિ જલપૂર્ણં યત્પાત્રં તસ્ય મધ્યે સુવિસ્તીર્ણં સુન્દરાયતં ઘટખર્પરં કુમ્ભખણ્ડં દત્ત્વા તદુપરિ ખર્પરોપરિ બિડમધ્યગતઃ સૂતઃ સ્થાપ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.16-18:2 ॥
કુત્ર કુડ્યે મૃદા વિનિર્મિતે વિશાલમુખે લઘુલોહકટોરિકયા અતિલઘ્વી યા લોહસ્ય મુણ્ડાદેઃ કટોરિકા પાત્રવિશેષઃ તયા વિડાવૃતં સૂતં આચ્છાદ્ય આ સમન્તાત્ સંરુધ્ય ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.16-18:3 ॥
કિંવિશિષ્ટયા કૃતપટમૃત્સન્ધિલેપયા કૃતઃ પટમૃદ્ભ્યાં સન્ધેર્લેપો રોધો યસ્યાઃ સા તયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.16-18:4 ॥
પુનસ્તત્કુડ્યાન્તર્ગતઘટખર્પરં અઙ્ગારૈઃ પૂર્ણં કિંવિશિષ્ટૈઃ કરીષતુષમિશ્રૈઃ કરીષો ગોમયસ્ય ચૂર્ણં તુષાઃ શાલ્યાદેર્ધાન્યસ્ય તૈર્ મિશ્રિતૈરિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.16-18:5 ॥
કચ્છપયન્ત્રે યદ્વિહિતં તદાહ સ્વેદનત ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.16-18:6 ॥
કચ્છપયન્ત્રસ્થો રસો જરતિ ગ્રાસં ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.16-18:7 ॥
કુતઃ સ્વેદનતઃ વહ્નૌ પરિતાપતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.16-18:8 ॥
ન કેવલં સ્વેદનતો મર્દનતશ્ચ વિડાદિના ઇત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.16-18:9 ॥
તતો ઽગ્નિબલેનૈવ સર્વલોહાનાં સ્વર્ણાદીનાં અસ્મિન્નન્તરાલે ગર્ભદ્રુતિર્ભવતિ અત્રાગ્નિબલમેવ મુખ્યં ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_6.16-18:10 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 6.19
એવં દત્ત્વા જીર્યતિ ન ક્ષયતિ રસો યથા તથા કાર્યઃ ।
ક્ષયમેતિ ક્ષારવિડૈઃ સ તૂપરસૈર્ગ્રાસમુદ્ગિરતિ