Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 4

4.1

iti paramahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindabhagavatpādaviracite rasahṛdayākhye tantre nirmukhavāsanāmukhāntarbhūtasamukhapattrābhrakacaraṇātmakas tṛtīyo 'vabodhaḥ //
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
prakārāntaraṃ darśayannāha agrāhya ityādi // GRhtCM_3.28:1 //
evaṃvidho harajo yāvadyonau abhrake na viśati na milati yāvadbandhaṃ bandhanaṃ kuto bhajate prāpnoti na kuto'pi yonāv apraviśati sati na bandhanamāpnotītyarthaḥ // GRhtCM_3.28:2 //
kiṃviśiṣṭo harajaḥ agrāhyaḥ haraḥ kathamapi na gṛhyate 'navayavatvāt harajastadguṇa eva kāraṇānurūpaṃ kāryamiti nyāyāt /
punaḥ kiṃviśiṣṭo nirlepaḥ vaikārikair doṣaguṇairna lipyata iti doṣaguṇanivṛtteḥ // GRhtCM_3.28:3 //
punaḥ sūkṣmagatiḥ sūkṣmā gatir gamanaṃ pravartanaṃ vā yasya saḥ dhūmarūpāvalokanatvāt // GRhtCM_3.28:4 //
punarvyāpakaḥ dehalohādervyāpakatvāt // GRhtCM_3.28:5 //
punarakṣayaḥ na kṣayo yasyetyakṣayaḥ sarvadā bhāvarūpatvāt // GRhtCM_3.28:6 //
punarjīvaḥ ajīve prakāśatvābhāvaḥ svatvaṃ vihāya malinopādhikatvānnirupādhāv upādhisampattiriti tātparyārthaḥ // GRhtCM_3.28:7 //
tadāśrayā tadviṣayā anādyavidyeti vedāntavacanāt // GRhtCM_3.28:8 //
iti śrīmatkuralavaṃśapayodhisudhāramiśramaheśātmajacaturbhujaviracitāyāṃ mugdhāvabodhinyāṃ rasahṛdayaṭīkāyāṃ nirmukhavāsanāmukhāntarbhūtasamukhapattrādhrakacāraṇātmakas tṛtīyo 'vabodhaḥ // GRhtCM_3.28:9 //
START GRht 4.1
kṛṣṇo raktaḥ pīto yo 'bhraḥ syāt sthūlatārakārahitaḥ /
vajrī sa pītakarmaṇi pātitasattvo ghano yojyaḥ

4.2

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
adhunābhrasattvacāraṇaṃ tatra pītakarmaṇi gaganavarṇabhedānāha kṛṣṇa ityādi // GRhtCM_4.1:1 //
kṛṣṇo ghano rakto ghanaḥ pīto ghanaśceti trividhaḥ pātitasattvaḥ pātitaṃ sattvaṃ yasyeti samāsaḥ // GRhtCM_4.1:2 //
evaṃvidho vajrī pītakarmaṇi suvarṇakārye yojyaḥ // GRhtCM_4.1:3 //
vajriṇo lakṣaṇaṃ dhmāto'pi haṭhāgnau saṃyojito 'pi yaḥ sthūlatārakārahito bhavati sthūlāśca tāstārakāśca tābhī rahitaḥ dalasamuccayarūpāḥ sthūlatārakāḥ // GRhtCM_4.1:4 //
anukto'pi śvetavarṇo ghanaḥ śvetakarmaṇi yojyaḥ granthāntarasāmyād ayam abhiprāyaḥ // GRhtCM_4.1:5 //
yathā granthāntare raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ śastaṃ hemakriyāsu gaganaṃ hi // GRhtCM_4.1:6 //
tārakriyāsu śuklaṃ rasāyane sarvameva tu śreṣṭham iti // GRhtCM_4.1:7 //
abhre 'pi vṛttikṛdviśeṣamāha kadācid girijā devī haraṃ dṛṣṭvā manoharam // GRhtCM_4.1:8 //
amocayat tadā vīryaṃ tajjātaṃ śvetamabhrakam // GRhtCM_4.1:9 //
śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ tadbhūmisaṃgamāt /
pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajrābhraṃ ca caturvidham // GRhtCM_4.1:10 //
dhmātaṃ vahnau dalacayaṃ pinākaṃ visṛjatyalam /
phūtkāraṃ bhujagaḥ kuryād darduraṃ bhekaśabdavat // GRhtCM_4.1:11 //
caturthaṃ khecaraṃ vajraṃ naivāgnau vikṛtiṃ bhajet /
tasmād vajrābhrakaṃ śreṣṭhaṃ vyādhivārdhakyamṛtyujit iti // GRhtCM_4.1:12 //
START GRht 4.2
niścandrikaṃ hi gaganaṃ vāsitamapi vāsanābhir iha śatadhā /
tadapi na carati rasendraḥ sattvaṃ kathamatra yatnataḥ prabhavet

4.3

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
cāraṇāyām abhrapattre vaiṣamyaṃ sattve ca sugamatvaṃ sūcayannāha niścandrikam ityādi // GRhtCM_4.2:1 //
ihāsmin cāraṇāsaṃskāre niścandrikaṃ gaganaṃ tārakārahitam abhraṃ vāsanābhiḥ pūrvoktābhir vāsanauṣadhibhiḥ śatadhā śataprakāraṃ vāsitaṃ mathitam api rasendraḥ pāradas tadapi bahuśramaiḥ saṃskṛtamapyabhraṃ na carati grāsīkaroti // GRhtCM_4.2:2 //
atra cāraṇe sattvaṃ yatnataḥ prayatnāt kathaṃ prabhavet kathamapi samarthībhavet sattvaṃ yatnataḥ samarthībhavedityarthaḥ // GRhtCM_4.2:3 //
START GRht 4.3
muktvaikamabhrasattvaṃ nānyaḥ pakṣāpakartanasamarthaḥ /
tena niruddhaprasaro niyamyate badhyate ca sukham

4.4

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sugamatvādguṇādhikatvācca sattvaṃ praśaṃsati muktvetyādi // GRhtCM_4.3:1 //
abhrasattvamekaṃ muktvā tyaktvā anyo 'paro rasapakṣāpakartanasamartho na pāradapakṣacchettā na tena sattvena sukhaṃ yathā syāttathā rasaḥ pārado niyamyate pāradasya niyamanaṃ bhavedityarthaḥ badhyate ca bandhanaṃ prāpyate raso baddho bhavatītyarthaḥ // GRhtCM_4.3:2 //
kimbhūtaḥ san niyamanaṃ bandhanaṃ ca pnoti niruddhaprasaraḥ san niruddha ārundhittaḥ prasaraḥ prasaraṇaṃ prakṛṣṭena gamanaṃ yasya tādṛśaḥ san // GRhtCM_4.3:3 //
START GRht 4.4
<pakṣaccheda>
pakṣacchedamakṛtvā rasabandhaṃ kartum īhate yastu /
bījaireva hi sa jaḍo vāñchatyajitendriyo mokṣam

4.5

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rasabandhane 'dhikāritvaṃ darśayannāha pakṣacchedam ityādi // GRhtCM_4.4:1 //
yo vādī abhrasattvagrasanena vinā pakṣacchedam kṛtvā pakṣāpakartanamavidhāya rasabandhaṃ kartuṃ pāradabandhanaṃ vidhātum īhate ceṣṭate sa vādī na kiṃtu jaḍa evam apaṇḍita iti bhāvaḥ // GRhtCM_4.4:2 //
kaḥ kṛtvā rasabandhanaṃ kartumīhate bījaiḥ raktābhrahemarasakair ityādibhiḥ // GRhtCM_4.4:3 //
evāvyayam anyadravyavyavacchedī // GRhtCM_4.4:4 //
pakṣacchedanaṃ kṛtvā bandhanaṃ kāryamayaṃ vidhiḥ anyathā tv avidhiḥ // GRhtCM_4.4:5 //
avidher dṛṣṭāntamāha yathā ajitendriyo lampaṭaḥ pumān mokṣaṃ vāñchati // GRhtCM_4.4:6 //
ajitendriyajaḍayoḥ sāmyamiti // GRhtCM_4.4:7 //
START GRht 4.5
nādhaḥ patati na cordhvaṃ tiṣṭhati yantre bhaved anudgārī /
abhrakajīrṇaḥ sūtaḥ pakṣacchinnaḥ sa vijñeyaḥ

4.6

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pakṣacchinnapāradasya lakṣaṇamāha netyādi // GRhtCM_4.5:1 //
evaṃvidhaḥ pāradaḥ sūto yaḥ sa pakṣacchinnaḥ pakṣau chinnau cheditau yasyeti samāsaḥ // GRhtCM_4.5:2 //
sa kaḥ yo nādhaḥ patati adhaḥpātane kṛte ūrdhvato 'dhobhāgo na patati punaradhobhāgata ūrdhvapātane kṛte ūrdhvaṃ na yāti anudgārī acañcalo bhavet yantre svastha eva tiṣṭhatītyarthaḥ // GRhtCM_4.5:3 //
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ abhrajīrṇaḥ abhrakaṃ jīrṇaṃ niḥśeṣatām āptaṃ yasmin rasa iti samāsaḥ // GRhtCM_4.5:4 //
grāsamātreṇa pakṣacchedo na jāyate yāvanna cāritamabhrakaṃ jaratīti dhvanyarthaḥ // GRhtCM_4.5:5 //
sa pakṣacchinnaḥ sūta iti // GRhtCM_4.5:6 //
START GRht 4.6
<abhra:: subtypes>
śvetādicaturvarṇāḥ kathitāste sthūlatārakārahitāḥ /
<abhra:: subtypes:: reaction to heating>
vajrī satvaṃ muñcatyapare dhmātāśca kācatāṃ yānti

4.7

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vajrābhraṃ vihāya pinākanāgabhekāḥ satvamocane'samarthā iti darśayannāha śvetetyādi // GRhtCM_4.6:1 //
ye dhmātāḥ sthūlatārakārahitāḥ pattracayena varjitā raktapītakṛṣṇāḥ kathitāḥ pūrvaṃ varṇitāste śvetādicaturvarṇā bhavanti // GRhtCM_4.6:2 //
trayāṇāṃ raktapītakṛṣṇavarṇābhrāṇāṃ cet śvetavarṇa ādau yujyate tadā caturvarṇā bhavantītyarthaḥ // GRhtCM_4.6:3 //
teṣāṃ caturvarṇānāṃ madhye yo vajrī vajrasaṃjñako ghanaḥ sa satvaṃ muñcati dhmātaḥ san satvaṃ tyajati nānye // GRhtCM_4.6:4 //
apare pinākanāgabhekāhvayāḥ dhmātāḥ santaḥ kācatāṃ yānti kācākāratvam āpnuvanti na ca sattvanirgama iti // GRhtCM_4.6:5 //
START GRht 4.7
<abhra:: subtypes:: potency>
sitaraktāsitapītā ye kecidudāhṛtā ghanā loke /
alpabalā niḥsattvā vajrī śreṣṭhastu sarveṣām

4.8

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sasattvabalavatvābhyām utkṛṣṭatvād vajrābhraṃ punaḥ praśaṃsati sitetyādi // GRhtCM_4.7:1 //
loke saṃsāre ye kecit ghanā udāhṛtāḥ kathitāste alpabalāḥ alpaṃ balaṃ yeṣu te tathoktāḥ // GRhtCM_4.7:2 //
niḥsattvāḥ satvavarjitāḥ dhmāteṣu teṣu satvābhāva ityarthaḥ // GRhtCM_4.7:3 //
te ke ghanāḥ sitaraktāsitapītāḥ śvetaraktakṛṣṇapītavarṇāḥ nānye varṇāḥ santīti bhāvaḥ // GRhtCM_4.7:4 //
sarveṣāṃ caturvarṇānāṃ madhye vajrī vajrasaṃjñakaḥ śreṣṭhaḥ pradhānaḥ // GRhtCM_4.7:5 //
START GRht 4.8
<abhra:: inedible variants>
sūte'pi rasāyanināṃ yojyaṃ parikīrtitaṃ paraṃ satvam /
trividhaṃ gaganamabhakṣyaṃ kācaṃ kiṭṭaṃ ca pattrarajaḥ

4.9

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
deyamabhramāha sūte'pītyādi // GRhtCM_4.8:1 //
rasāyanināṃ rasāyanaṃ jarāvyādhividhvaṃsibheṣajaṃ vidyate yeṣāṃ yeṣu vā te rasāyaninaḥ teṣāṃ paraṃ pradhānaṃ satvamabhrasatvaṃ parikīrtitaṃ saṃkathitaṃ yathā granthāntare /
satvasevī vayaḥstambhaṃ kṛtaśuddhirlabhetsudhīḥ /
iti // GRhtCM_4.8:2 //
abhrasatvaṃ sūte'pi pārade'pi paramamutkṛṣṭaṃ pakṣacchedanasamarthaṃ baladaṃ ca // GRhtCM_4.8:3 //
punastrividhaṃ gaganam abhakṣyam abhojyaṃ rasāyanināṃ sūte'pi // GRhtCM_4.8:4 //
kiṃ tattrividham ekaṃ kācaṃ vahnau dhamanātkācākāratāṃ nītaṃ dvitīyaṃ kiṭṭaṃ yaddhamanātkiṭṭasvarūpaṃ prāptaṃ tṛtīyaṃ pattrarajaḥ patrāṇāṃ samāhitaṃ yadrajas tadevaṃ trividham abhakṣyaṃ sadoṣatvāt // GRhtCM_4.8:5 //
START GRht 4.9
<abhra:: sattva>
muñcati satvaṃ dhmātas tṛṇasāravikārakair ghanaḥ svinnaḥ /
parihṛtya kācakiṭṭaṃ grāhyaṃ sāraṃ prayatnena

4.10

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
satvapātanavidhānaṃ darśayannāha muñcatītyādi // GRhtCM_4.9:1 //
ghanas tṛṇasāravikārakaiḥ svinnaḥ tṛṇameva sāro yeṣāṃ te tṛṇasārāḥ teṣāṃ ye vikārakā viśeṣās tair auṣadhaiḥ sūryāvartakādibhiḥ kṛtvā svinnau vahnau dhmāto ghanaḥ satvaṃ muñcati sattvapātaṃ vidadhāti // GRhtCM_4.9:2 //
punaḥ kācaṃ kiṭṭaṃ ca parihṛtya sattvaṃ patitakācakiṭṭayuktaṃ yadā bhavati tadā prayatnena grāhyam ityarthaḥ // GRhtCM_4.9:3 //
START GRht 4.10
<abhra:: sattva:: pātana>
svedya baddhvā piṇḍaṃ māhiṣadadhidugdhamūtraśakṛdājyaiḥ /
atha paṃcagavyayuktaḥ satvaṃ pātayati lohanibham

4.11

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
adhunā viśeṣaprakārāntaram āha svedya ityādi /
svedyo ghanaḥ pūrvoktaistṛṇasāravikāraiḥ sveditamabhraṃ svedavidhiruktaḥ punarghanasya piṇḍaṃ baddhvā kaiḥ saha māhiṣadadhidugdhamūtraśakṛdājyaiḥ kṛtvā mahiṣyā idaṃ māhiṣaṃ evaṃbhūtaṃ yaddadhi dugdhaṃ mūtraṃ śakṛdviṣṭhā ājyaṃ ghṛtaṃ caitaiḥ piṇḍaṃ baddhvā // GRhtCM_4.10:1 //
atheti samuccaye // GRhtCM_4.10:2 //
pañcagavyaiḥ gavāṃ dugdhadadhimūtraśakṛdājyaiḥ saṃyuktaḥ kāryaḥ piṇḍaṃ baddhvetyarthaḥ // GRhtCM_4.10:3 //
etatpiṇḍaṃ lohanibhaṃ muṇḍaprabhaṃ sattvaṃ pātayati pūrvasaṃbadhāt ghanasya ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_4.10:4 //
START GRht 4.11
<sattva:: extract from cool minerals>
sūryātapapītarasāḥ svalpaṃ muñcanti dhātavaḥ satvam /
svasthānasthāḥ santo muñcanti ta eva bhūyiṣṭham

4.12

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sūryātapapītarasā iti sūryātape savitṛgharme pītāḥ śoṣitā rasā dravā yaiḥ evaṃvidhā dhātavo dhmātāḥ santaḥ svalpaṃ īṣanmātraṃ sattvaṃ muñcanti tyajanti // GRhtCM_4.11:1 //
punasta eva sūryātapapītarasā dhātavaḥ svasthānasthāḥ svakīyaṃ yatsthānaṃ draveṇa sthānapiṇḍaṃ rūpaṃ tasmin tiṣṭhantīti evaṃvidhāḥ santo bahalaṃ bhūyiṣṭhaṃ satvaṃ muñcanti dravantītyarthaḥ // GRhtCM_4.11:2 //
sūryātapapītarasā iti keṣāṃ sūryāvartakadalīvandhyākarkoṭakyādīnāṃ drāvakauṣadhīnām // GRhtCM_4.11:3 //
START GRht 4.12
bahugambhīraṃ dhmāto varṣati meghaḥ suvarṇadhārābhiḥ /
devamukhatulyamamalaṃ patitaṃ satvaṃ tathā vindyāt

4.13

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
patitasattvalakṣaṇam āha bahugambhīram ityādi // GRhtCM_4.12:1 //
megho ghano bahugambhīraṃ yathā syāttathā dhmātaḥ san suvarṇadhārābhiḥ śobhanavarṇadhārābhiḥ vā suvarṇavat kanakavat varṇo yāsāṃ tābhiḥ nirmalatvāt prakāśakatvācca varṣati dhārāpātaṃ vidadhāti // GRhtCM_4.12:2 //
kathaṃbhūtaṃ devamukhatulyaṃ vahninā tulyaṃ samaṃ amalaṃ nirmalaṃ haritapītaraktādidhūmarahitatvāt patitaṃ satvaṃ tathā vindyāt ghanasyetyarthaḥ // GRhtCM_4.12:3 //
tathā granthāntare /
bhastrānalena tīvreṇa mahājvāle hutāśane /
atidīpte bhavedbuddhā aṅgārāḥ kṣayamāgatāḥ // GRhtCM_4.12:4 //
punaranyā na cenmūrdhni dvistrirvārāṇi buddhimān /
yadā dīpto bhavedvahniḥ śuddhajvālo mahābalaḥ // GRhtCM_4.12:5 //
patitaṃ tu tadā vindyāt tatsattvaṃ nātra saṃśayaḥ /
patitaṃ tu pṛthakkāryaṃ kiṭṭāṅgāravivarjitam // GRhtCM_4.12:6 //
nirguṇaṃ lakṣayitvā tu punar dhāmyo yathāvatā /
dvistrirevamaśeṣaṃ tu dhmātaḥ sattvaṃ vimuñcati // GRhtCM_4.12:7 //
START GRht 4.13-14
<abhra:: sattva:: "eaten" without a mukha>
yadi lohanibhaṃ patitaṃ jātaṃ gaganasya tadrasaścarati /
milati ca sarvadvandve hyauṣadhibhiścarati vināpi mukhaiḥ

4.14

<abhra:: sattva:: produces a mukha>
mākṣikasahitaṃ gaganaṃ dhmātaṃ satvaṃ mukhapradaṃ bhavati /
tadanu ca nāgairvaṅgaiḥ sahitaṃ ca mukhapradaṃ satvam

4.15

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
mākṣikasatvāntarasaṃyogāt sattvasya guṇādhikyaṃ darśayannāha mākṣiketyādi // GRhtCM_4.13-14:1 //
gagane bhavaṃ gaganaṃ aṇpratyayāntaṃ ṇito vā iti sūtreṇa na vṛddhiḥ gaganaṃ abhrasatvam // GRhtCM_4.13-14:2 //
mākṣike bhavaṃ mākṣikaṃ mākṣikasatvaṃ tena sahitaṃ pūrvasatvaṃ cet dhmātaṃ tadubhayasatvaṃ mukhapradaṃ bhavati rasasya iti śeṣaḥ // GRhtCM_4.13-14:3 //
mukhaṃ prakṛṣṭena dadātīti samāsaḥ // GRhtCM_4.13-14:4 //
tadanu ca tatpaścācca nāgair vaṅgaiḥ sahitaṃ pūrvaṃ yadgaganaṃ abhrasatvaṃ mukhapradamityarthaḥ // GRhtCM_4.13-14:5 //
vā sukhapradaṃ iti pāṭhaḥ asmin yoge bahukleśaṃ vihāya sukhena cāraṇaṃ bhavatīti vikalpārthaḥ // GRhtCM_4.13-14:6 //
START GRht 4.15
<abhra:: sattva:: induction of garbhadruti, rañjana and bandhana>
mākṣikasatve yogādghanasatvaṃ carati sūtako nikhilam /
niyataṃ garbhadrāvī sa rajyate badhyate caivam

4.16

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
mākṣikasatvaṃ mukhyatvenāha mākṣiketyādi // GRhtCM_4.15:1 //
sūtakaḥ pārado ghanasatvaṃ abhrasatvaṃ nikhilaṃ samastaṃ carati // GRhtCM_4.15:2 //
kasmāt mākṣikasatve yogāt mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ tatsatve yo yogastasmāt // GRhtCM_4.15:3 //
niyataṃ niścitam // GRhtCM_4.15:4 //
mākṣikasattvayogād ghanasattvaṃ carati raso garbhadrāvī garbhe drāvayati sattvaṃ dravarūpaṃ vidhatte yaḥ sa tathoktaḥ // GRhtCM_4.15:5 //
sūtasyodare mākṣikābhrasatvaṃ drutirūpaṃ tiṣṭhatītyarthaḥ // GRhtCM_4.15:6 //
evamamunā vidhānena saha sūtakaḥ pārado rajyate rāgavān bhavati badhyate baddhaśca bhavatītyarthaḥ // GRhtCM_4.15:7 //
START GRht 4.16
<abhra:: sattva:: for bandhana of mercury>
satvaṃ ghanasya kāntaṃ tālakayuktaṃ surundhitaṃ dhmātam /
vāraistribhiriha satvaṃ bhavati rasendrabandhakāri param

4.17

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
mākṣikayogānantaram aparo'bhidhīyate sattvam ityādi // GRhtCM_4.16:1 //
ghanasyābhrasya satvaṃ tathā kāntaṃ lohaviśeṣaṃ tālakayuktaṃ tālakena haritālena yuktaṃ surundhitaṃ dhmātaṃ sat trayamapi satvarūpaṃ bhavati yadaikavāradhamanena satvaṃ na milati tathā punardvistrivelābhir dhamanaṃ kāryam // GRhtCM_4.16:2 //
samabhāgatālakayojanaṃ ghanasatvamākṣikasatvayogadrāvaṇāddhamitādatyarthaṃ tatsatvaṃ rakhe pārade bandhakāri bhavati paramamutkṛṣṭaṃ bandhanapradaṃ bhavati // GRhtCM_4.16:3 //
tatsattvasya cāraṇato raso bandhanamavāpnotīti bhāvaḥ // GRhtCM_4.16:4 //
kāntalakṣaṇaṃ /
pātre yasmin praviśati jale tailabindurna sarpet hiṅgurgandhaṃ visṛjati nijaṃ tiktatāṃ nimbakalkaḥ /
pāke dugdhaṃ bhavati śikharākāratāṃ naiva bhūmau kāntaṃ lohaṃ viduriti ca tallakṣaṇoktaṃ na cānyat /
iti // GRhtCM_4.16:5 //
START GRht 4.17
<abhra:: sattva:: induction of garbhadruti>
lohaṃ cābhrakasatvaṃ tālakasamabhāgasāritaṃ carati /
abhiṣavayogāccāṅgulimṛditaṃ garbhe ca taddravati

4.18

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
kāntābhrasatvālayogakaraṇam āha lohamityādi // GRhtCM_4.17:1 //
ceti samuccaye // GRhtCM_4.17:2 //
lohaṃ pūrvoktalakṣaṇaṃ muṇḍādikaṃ abhrasatvaṃ ca tālakasamabhāgasāritaṃ tālakasya samabhāgena pūrvavidhānena mukhādinā yatsāritaṃ ekaśarīratāṃ nītaṃ sṛ gatāvityasya dhāto rūpaṃ sāritaṃ pramilitam ityarthaḥ evaṃvidhaṃ kāntābhrasatvālaṃ rasaścarati // GRhtCM_4.17:3 //
ca punaḥ aṅgulimṛditaṃ aṅgulinā marditaṃ tat kāntābhrasatvālaṃ garbhe rasodare dravati tatsvarūpatvena milati // GRhtCM_4.17:4 //
kasmāt abhiṣavayogāt abhiṣavaḥ saṃmardanaṃ tadyogāt // GRhtCM_4.17:5 //
lohasya trayo daśabhedānāṃ madhyāt kenāpi bhedena sahayogaḥ kārya iti lohaśabdena dhvanitam // GRhtCM_4.17:6 //
START GRht 4.18
<abhra:: sattva:: induction of cāraṇa>
vaṃgamatho ghanasatvaṃ tālakaṣaḍbhāgasāritaṃ carati /
abhiṣavayogāccarati vrajati raso nātra sandehaḥ

4.19

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
lohayogamuktvā vaṅgayogamāha vaṅgamityādi // GRhtCM_4.18:1 //
atha lohakathanānantaraṃ vaṅgaṃ khurasaṃjñakaṃ abhrakaṃ ca etaddvayaṃ tālakaṣaḍbhāgasāritaṃ tālakasya ṣaḍaṃśena ekaśarīratāṃ nītaṃ tatsvarūpaṃ rasaścarati // GRhtCM_4.18:2 //
kasmāt abhiṣavayogāt abhiṣavaḥ saṃmardanaṃ tadyogāt ṣuñ abhiṣave ityasya dhāto rūpaṃ abhiṣavaḥ // GRhtCM_4.18:3 //
punaḥ rasaścarati milati // GRhtCM_4.18:4 //
cāritaṃ yat taddravati taddrutaṃ rase vrajati pṛthaktvāt saṃ milati nātrasandehaḥ niḥ saṃdigdhamiva // GRhtCM_4.18:5 //
vaṅgasya laghudravitvāt ṣaḍaṃśayogastālakasya yuktaḥ lohajāteḥ kāṭhiṇyāt samabhāgatvaṃ uditam // GRhtCM_4.18:6 //
START GRht 4.19-20
<abhra:: sattva:: induction of cāraṇa>
bahalaṃ suvarṇavarṇaṃ niculapuṭaiḥ patati pañcabhiḥ satvam /
vaṭakīkṛtamṛtagaganaṃ nirañjanaṃ kiṭṭarahitaṃ ca

4.20

taccūrṇīkṛtya tataḥ kṣārāmlairbhāvitaṃ ghanaṃ bahuśaḥ /
sṛṣṭitrayanīrakaṇātumbururasamarditaṃ carati

4.21

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
abhrasatvavidhānamāha bahalamityādi // GRhtCM_4.19-20:1 //
vaṭakīkṛtaṃ ca tanmṛtaṃ ca gaganaṃ tathoktaṃ na vaṭako vaṭakaḥ kriyata iti vaṭakīkṛtaṃ atra abhūtatadbhāve cviḥpratyayaḥ // GRhtCM_4.19-20:2 //
pañcabhirniculapuṭaiḥ pañcasaṃkhyābhirvetasavṛkṣadravabhāvanābhir bhāvitaṃ yanmṛtagaganaṃ mṛtābhraṃ vaṭakīkṛtaṃ satsatvaṃ patati taddrāvakauṣadhayogaṃ vidhāya vahninā vidhamanāditi śeṣaḥ // GRhtCM_4.19-20:3 //
kiyanmānaṃ satvaṃ patati bahalaṃ bahu anyavidheradhikam // GRhtCM_4.19-20:4 //
kīdṛśaṃ svarṇavarṇaṃ pītaśvetaṃ prakāśākhyaṃ punarnirañjanaṃ nirmalaṃ kiṭṭarahitaṃ ca // GRhtCM_4.19-20:5 //
asmin satve kācakiṭṭābhāvaḥ // GRhtCM_4.19-20:6 //
sarvotkṛṣṭavidhirayaṃ pūrvamuditāt bahalasatvapātādityarthaḥ // GRhtCM_4.19-20:7 //
kevalasatvacāraṇavidhānamāha tadityādi // GRhtCM_4.19-20:8 //
tatastadabhrasatvapātanavidheranantaraṃ tadevābhrasatvaṃ cūrṇīkṛtya kalkaṃ vidhāya kṣārāmlairbhāvitaṃ kuryāt kṣārāḥ svarjikādayaḥ amlā jambīrādayaḥ tairbahuśo bahuvāraṃ gharmapuṭitaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_4.19-20:9 //
punaḥ sṛṣṭitrayanīrakaṇātumbururasamarditaṃ sṛṣṭiḥ pūrvoktā tattrayaṃ mūtraśukraśoṇitamiti nīrakaṇā jalapippalī tumbaru pratītaṃ eteṣāṃ rasena marditaṃ kuryāt // GRhtCM_4.19-20:10 //
abhrasattvamevaṃ kṛtaṃ sat carati grasati rasaḥ ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_4.19-20:11 //
START GRht 4.21-22
<śulvābhra:: production>
ghanasatvaśulbamākṣikasamabhāganiyojitaṃ tathā militam /
tacchulbābhraṃ kathitaṃ carati raso jīryati kṣipram

4.22

iti tāpyaśulbasahitaṃ ghanasatvaṃ lohakhalvake mṛditam /
carati rasendraḥ kāñjikavetasajambīrabījapūrāmlaiḥ

4.23

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha śulbābhramāha ghanetyādi // GRhtCM_4.21-22:1 //
ghanasatvaśulbamākṣikasamabhāganiyojitaṃ ghanasatvam abhrasatvaṃ śulbaṃ tāmraṃ mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ samabhāgena tulyabhāgena niyojitaṃ prayuktaṃ tanmilitaṃ sat śulbābhraṃ kathitam // GRhtCM_4.21-22:2 //
atra śulbaṃ kīdṛśaṃ prayojyaṃ tadāha /
dvāvarkau mlecchanepālau rase nepāla uttamaḥ /
ghanaghātasahaḥ snigdho raktapatro'malo mṛduḥ // GRhtCM_4.21-22:3 //
mlecchastu kṣālitaḥ kṛṣṇo rūkṣasnigdho ghanāsahaḥ /
miśrito nāgalohābhyāṃ na śreṣṭho rasakarmaṇi /
iti ato nepālakaṃ grāhyamityarthaḥ // GRhtCM_4.21-22:4 //
tacchulvābhraṃ rasaḥ kṣipraṃ carati punaḥ kṣipraṃ śīghraṃ tacchulbaṃ jīryati jāraṇamāpnoti // GRhtCM_4.21-22:5 //
atra mākṣikayogaḥ śulbābhrasatvamelanārthaṃ rasaprītyeti bhāvaḥ // GRhtCM_4.21-22:6 //
śulbābhracāraṇavidhānamāha itītyādi // GRhtCM_4.21-22:7 //
iti pūrvoktaṃ tāpyaśulbasahitaṃ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ śulbaṃ tāmraṃ nepālasaṃjñakaṃ tābhyāṃ sahitaṃ miśritaṃ ghanasatvaṃ taptalohakhalvake mṛditaṃ kāryaṃ mardanīyaṃ kaiḥ kṛtvā kāñjikavetasajambīrabījapūrāmlaiḥ kāñjikamuktavidhānaṃ sauvīraṃ vetasaṃ cukraṃ jambīraṃ prasiddhaṃ bījapūro mātuluṅgaḥ eteṣāmamlaiḥ dravarūpaiḥ // GRhtCM_4.21-22:8 //
tataḥ śulvābhraṃ rasendraḥ pāradaścarati grasati // GRhtCM_4.21-22:9 //
lohakhalvasya kathanāt taptakhalvake mardanaṃ kuryāditi tātparyārthaḥ // GRhtCM_4.21-22:10 //
START GRht 4.23
<bhasman (of diff. metals):: rañjana>
iti tīkṣṇaśulbanāgaṃ mākṣikayuktaṃ ca tatkṛtaṃ khoṭam /
tadbhasma ca puṭavidhinā nirvyūḍhaṃ satvarañjakaṃ bhavati

4.24

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
prakārāntaramāha itītyādi // GRhtCM_4.23:1 //
iti pūrvoktalakṣaṇaṃ tīkṣṇaśulbanāgaṃ tīkṣṇaṃ tāmraṃ nāgaṃ ca etattrayaṃ mākṣikayuktaṃ svarṇamākṣikayutaṃ samaṃ tulyabhāgaṃ kuryāt // GRhtCM_4.23:2 //
tatkṛtaṃ khoṭaṃ taiḥ sarvaiḥ piṣṭīstambhena khoṭabhasma kāryam // GRhtCM_4.23:3 //
puṭavidhinā vahnipuṭavidhānena tatkṛtaṃ khoṭaṃ bhasma kāryaṃ punaḥ tadbhasma satve nirvyūḍhaṃ nirvāhitaṃ sat satvarañjakaṃ bhavati khasatve abhrasatve rāgadāyi bhavati rañjitaṃ tatsatvaṃ rasarañjakaṃ bhavediti // GRhtCM_4.23:4 //
START GRht 4.24
cāryaṃ yatnena rase ghanasatvaṃ tadvidhaṃ ghanaṃ tasya /
saṃyojya sarvabījaṃ nirvāhya dvandvasaṃkarataḥ

4.25

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rañjitaghanasatvasya cāraṇamāha cāryamityādi // GRhtCM_4.24:1 //
tadvidhaṃ pūrvarañjitaṃ ghanasatvam abhrasatvaṃ ca ghanaṃ kevalaghanodbhavaṃ satvaṃ arañjitaṃ rase pārade cāryaṃ grāsagrasanamānenaitad abhrasatvaṃ rase saṃyojyam // GRhtCM_4.24:2 //
vā satve sarvabījaṃ sarvaṃ rāgadāyi dravyaṃ saṃyojya nirvāhyaṃ nirvāhitaṃ kuryāt // GRhtCM_4.24:3 //
kutaḥ dvandvasaṃkarataḥ dvandvānāṃ saṃkaro melāpaḥ saṅkaro'vakara ityamaraḥ // GRhtCM_4.24:4 //
nirvāhyaṃ iti vaha prāpaṇe ityasya rūpaṃ pūrvavat // GRhtCM_4.24:5 //
niravyayaṃ niścayārthaṃ nirniścayaniṣedhayoḥ ityamaraḥ // GRhtCM_4.24:6 //
START GRht 4.25
abhrakacāraṇamādau garbhadruticāraṇaṃ ca hemno'nte /
yo jānāti na vādī vṛthaiva so'rthakṣayaṃ kurute

4.26

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha rasacāraṇe jñeyamāha abhraketyādi // GRhtCM_4.25:1 //
yo vādī rasakartā ādau prathamaṃ abhracāraṇaṃ na jānāti yathā raso'bhrakaṃ carati grasati punaḥ tatpaścāt garbhadruticāraṇaṃ yadrasagarbhe drutaṃ dravarūpaṃ tiṣṭhatyabhrādikaṃ tasya cāraṇaṃ grasanaṃ punarante hemnaḥ svarṇasya cāraṇaṃ grasanaṃ na jānāti sa vṛthaiva mithyaiva arthakṣayaṃ dhananāśaṃ kurute kāryasiddherabhāvāt // GRhtCM_4.25:2 //
sarvajña eva rasakriyāyāṃ pravarteteti bhāvaḥ // GRhtCM_4.25:3 //
START GRht 4.26
<abhra:: sattva:: grāsa:: only abhra part is "eaten">
gaganagrāsarahasyaṃ vakṣyāmyekaṃ ghanārkasaṃyogāt /
kevalamabhrakasatvaṃ grasate yatnānna sarvāṅgam

Original text: Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (comm.) · Edition: Delhi: Chaukhambha Orientalia, 1989 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc