Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 3

iti paramahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindabhagavatpādaviracite rasahṛdayatantre rasaśodhanātmako dvitīyo'vabodhaḥ //
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
kiṃ dvitīyamityāśaṅkya taṃ spaṣṭayannāha pītetyādi // GRhtCM_2.20:1 //
ādau prathamaṃ mukhaṃ vidheyam ityadhyāhāraḥ pāradasya mukhaṃ kāryamityarthaḥ // GRhtCM_2.20:2 //
tataścetpītakriyā bhavanti svarṇasambandhīni kāryāṇi bhavanti tadā pītaṃ svarṇaṃ deyam // GRhtCM_2.20:3 //
śvetakriyāsu śvetaṃ deyaṃ śvetaṃ tāram ityarthaḥ // GRhtCM_2.20:4 //
svarṇatārādikaṃ khalve dattaṃ kṛtamukho rasaścarati // GRhtCM_2.20:5 //
punarnirmukho rasaḥ akṛtamukho rasaḥ khalve ghṛṣṭo gharṣitaḥ san pūrvoktaṃ carati bhakṣayati // GRhtCM_2.20:6 //
kābhiḥ saha divyauṣadhībhir vakṣyamāṇābhiḥ saha // GRhtCM_2.20:7 //
yathā padyam /
sāsyo rasaḥ syātpaṭuśigrututthaiḥ sarājikair vyoṣaṇakais trirātram /
piṣṭastataḥ svinnatanuḥ suvarṇamukhānayaṃ khādati sarvadhātūn // GRhtCM_2.20:8 //
iti // GRhtCM_2.20:9 //
nirmukhaśca amlavargeṇa saṃyuktaṃ yathālābhena mardayet /
abhrakādīṃśca carate sūtako vāsanāmukhaḥ // GRhtCM_2.20:10 //
iyanmānasya sūtasya bhojyadravyātmikā mitiḥ /
iyatītyucyate yāsau grāsamānamitīritam // GRhtCM_2.20:11 //
iti paribhāṣā // GRhtCM_2.20:12 //
iti śrīmatkuralakulapayodhisudhākaramiśramaheśātmajacaturbhujamiśraviracitāyāṃ mugdhāvabodhinyāṃ rasahṛdayaṭīkāyāṃ rasaśodhanātmako dvitīyo'vabodhaḥ // GRhtCM_2.20:13 //
START GRht 3.1
ghanarahitabījacāraṇasamprāptadalādilābhakṛtakṛtyāḥ /
kṛpaṇāḥ prāpya samudraṃ varāṭikālābhasaṃtuṣṭāḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sudhākaragrāsasattvaṃ padmākarasukhāvaham /
tathā vibhūtayaścāsya sajjanānandakārakāḥ // GRhtCM_3.1:1 //
anena padyena granthasya guṇādhikyaṃ saṃmatatvaṃ ca varṇayannāha ghanetyādi // GRhtCM_3.1:2 //
ye evaṃvidhāḥ puruṣāste kṛpaṇā eva // GRhtCM_3.1:3 //
kiṃviśiṣṭāḥ ghanarahitabījacāraṇasamprāptadalādidravyakṛtakṛtyāḥ ghanenābhrakeṇa rahitaṃ varjitaṃ yad bījacāraṇam anyadhātvādīnāṃ bījakavalanaṃ tena yatprāptaṃ dalādidravyaṃ pattrarañjanavarṇavṛddhitārakṛṣṭī melāpakādikaṃ vastu tena ye kṛtakṛtyāḥ pūrṇāḥ ātmānaṃ manyante ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_3.1:4 //
kiṃviśiṣṭāḥ kṛpaṇāḥ samudraṃ prāpya ratnākaraṃ labdhvā varāṭikālābhasaṃtuṣṭāḥ kapardikālābhena saṃtuṣṭiṃ prāptaḥ daridrabhāvāditi bhāvaḥ // GRhtCM_3.1:5 //
tathā evaṃvidhāḥ kṛpaṇā idaṃ śāstraṃ ratnākararūpaṃ bahuratnaṃ prāpya dalādidravyeṇa kṛtakṛtyāḥ // GRhtCM_3.1:6 //
śāstrasamudrayor guṇaratnaiḥ sāmyaṃ varāṭikādalādirdravyayoḥ sāmyaṃ tucchatayā yata ubhāv api nikṛṣṭāv eva // GRhtCM_3.1:7 //
yata etacchāstraṃ bahupradaṃ mudrikāvedhasparśavedhadhūmavedhaśabdavedhadhāmyavedhādhāmyadhātuvedhapradatvāt // GRhtCM_3.1:8 //
START GRht 3.2
anye punarmahānto lakṣmīkarirājakaustubhādīni /
avadhīrya labdhavantaḥ parāmṛtaṃ cāmarā jātāḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
punaratra granthe guṇādhikyaśataṃ ca varṇayannāhānye ityādi // GRhtCM_3.2:1 //
punar ity aprathamaviśeṣaṇayor iti prasādaḥ // GRhtCM_3.2:2 //
atra punarviśeṣaṇe // GRhtCM_3.2:3 //
anye pūrvebhyo mahānto vartante // GRhtCM_3.2:4 //
kiṃ kurvantaḥ parāmṛtaṃ labdhavantaḥ santa amarā jātā maraṇarahitā jīvanmuktā jātā ityarthaḥ // GRhtCM_3.2:5 //
paraṃ ca tadamṛtaṃ ceti samāsaḥ mokṣam ityarthaḥ // GRhtCM_3.2:6 //
kiṃ kṛtvā lakṣmīkarirājakaustubhādīni avadhīrya avahelanaṃ vidhāya lakṣmīrharipriyā karirāja airāvata indravāraṇaḥ kaustubho harermaṇiḥ ityādīni caturdaśaratnāni // GRhtCM_3.2:7 //
satām ayameva svabhāvaḥ daridrāṇāṃ kṛpaṇānāṃ pūrvavat // GRhtCM_3.2:8 //
ata evaitacchāstraṃ kṛpaṇamahatāṃ nikaṣarūpam // GRhtCM_3.2:9 //
START GRht 3.3
kṣārauṣadhipaṭvamlaiḥ kṣudbodho rāgabandhane svedāt /
na punaḥ pakṣacchedo dravatvaṃ vā vinā gaganam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sarvotkṛṣṭatvena gaganagrāsasādhanam āha kṣāretyādi // GRhtCM_3.3:1 //
kṣudbodho rasarājasya jāyate iti śeṣaḥ // GRhtCM_3.3:2 //
kaiḥ kṛtvā kṣārauṣadhipaṭvamlaiḥ kṣārauṣadhayo 'himārādayaḥ paṭu saindhavam amlam amlavetasādi etaiḥ kṣudutpattir bhaved ityarthaḥ // GRhtCM_3.3:3 //
kṣārauṣadhayo yathā /
ahimāramapāmārge taṇḍulīyakasaṃyutam /
snuhyarkakaravīraṃ ca lāṅgalīkṣīrakandau // GRhtCM_3.3:4 //
karkoṭīṃ kañcukīṃ tumbāṃ palāśaṃ cāgnimanthakam /
karīraṃ citrakaṃ śigruṃ varuṇaṃ vetasaṃ vaṭam // GRhtCM_3.3:5 //
paṭolyarjunakūṣmāṇḍakadalīvajrakandakam /
aśvatthaṃ sūraṇaṃ jālīṃ dahet kandān anekaśaḥ // GRhtCM_3.3:6 //
antardhūmena sarvāṃśca devadālīṃ dahettathā /
auṣadhikṣāranāmāsau gaṇastu parikīrtitaḥ // GRhtCM_3.3:7 //
iti // GRhtCM_3.3:8 //
amlaṃ yathā /
amlavetasajambīraṃ lakucaṃ bījapūrakam /
cāṅgerī caṇakāmlaṃ ca nāraṅgaṃ tittiḍī tathā // GRhtCM_3.3:9 //
ambaṣṭhā karamardaśca kapitthaḥ karaṇādikaḥ /
pañcāmlasaṃyuto vā syādamlavargaḥ prakīrtitaḥ // GRhtCM_3.3:10 //
caṇakāmlaṃ ca sarveṣām ekameva praśasyate /
amlavetasamekaṃ vā sarveṣāmuttamottamam // GRhtCM_3.3:11 //
iti // GRhtCM_3.3:12 //
ityetaiḥ kṣārauṣadhipaṭvamlaiḥ kṣudbodho bhavet rāgabandhane ca bhavetāṃ rāgo rañjanaṃ bandhanaṃ pūrvam upavarṇitam // GRhtCM_3.3:13 //
kuto hetoḥ etaiḥ pūrvoktaiḥ karaṇarūpaiḥ svedāt // GRhtCM_3.3:14 //
punariti viśeṣaṇe // GRhtCM_3.3:15 //
pakṣacchedaḥ rasapakṣāpakartanaṃ yathā sthiro bhavati dravyatvaṃ guṇavattvaṃ vā gaganamabhrakaṃ vinā na bhavatītyarthaḥ // GRhtCM_3.3:16 //
START GRht 3.4
abhrakajīrṇo balavān bhavati rasastasya cāraṇe proktāḥ /
saṃdhānavāsanauṣadhinirmukhasamukhā mahāyogāḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
dravyatvam abhrakeṇāhābhrakajīrṇa ityādi // GRhtCM_3.4:1 //
balarahite atikṣudbodhe ṣaṇḍhatā bhavet // GRhtCM_3.4:2 //
yathā /
śītatvānmardanābhāvāl lohāśuddhasya jāraṇāt /
viḍaprabhūtadānād vā bhuṅkte jīrṇādajīrṇagaḥ // GRhtCM_3.4:3 //
atyagnito nirāhārāt krāmaṇārahitasya ca /
ityetā vikriyā jñeyā aṣṭabhiḥ ṣaṇḍhatāṃ vrajet // GRhtCM_3.4:4 //
iti // GRhtCM_3.4:5 //
ato raso'ṣṭasaṃskārānantaram abhrakajīrṇaḥ kartavyaḥ yato'bhrakajīrṇaṃ balavān bhavati // GRhtCM_3.4:6 //
abhrakajīrṇe grāsanyāye na jāritaṃ yasmin sa tathoktaḥ // GRhtCM_3.4:7 //
tasyābhrajāraṇāyogyasya rasasya cāraṇe kevalakavalane ete proktāḥ // GRhtCM_3.4:8 //
ete ke saṃdhānavāsanauṣadhinirmukhasamukhā eva mahāyogāḥ mahaddravyatvakārakāḥ saṃdhānaṃ sarvadhānyānām aṣṭauṣadhyādīnāṃ ca saṃdhānaṃ yathā sarvadhānyāni nikṣipya āranālaṃ tu kārayet // GRhtCM_3.4:9 //
sapattramūlasaṃyuktā auṣadhīstatra niḥkṣipet // GRhtCM_3.4:10 //
kṣitikāsīsasāmudrasindhutryuṣaṇarājikaiḥ /
saṃyuktaṃ kārayettattu soṣme saptāhasaṃsthitam // GRhtCM_3.4:11 //
taccāranālasaṃyuktaṃ tāmrabhāṇḍe tu saṃdhayet /
ityabhrakacāraṇārthaṃ saṃdhānam // GRhtCM_3.4:12 //
vāsanauṣadhyo yathā /
vijñeyamauṣadhīvargaṃ yathā śāstrairudāhṛtam /
jalajaṃ sthalajaṃ caiva samyak jñātvā tu kārayet // GRhtCM_3.4:13 //
jalajā utpalī padmā sthalajā ca prasāriṇī /
jālinī abhracandrā ca citraparṇī triparṇikā /
rasacandraukasaś caiva tathā ca jalamūlakaḥ /
samaṅgā vāribhūtā ca apāmārgo jalodbhavā // GRhtCM_3.4:14 //
ajamārī upāmbuśca kumbhikā jalapippalī /
jalapūrvāmbusītā ca kumārī nāginī tathā // GRhtCM_3.4:15 //
sitajaṅghā svaraścaiva tathā sarpaḥ sugandhikā /
vṛddhā ca bṛhatī tadvanmūrtir mārjārapādikā // GRhtCM_3.4:16 //
tathā jalacakorī ca mīnākṣī ahilocanā /
jayāṃvica varāhī ca apattrā īśvarī tathā // GRhtCM_3.4:17 //
kurkurī halinī caiva bṛhatī vajrakandakam /
musalī vanamālā ca vidārī mohinī tathā // GRhtCM_3.4:18 //
māṇḍūkī lavaṇā caiva ugrā ca uttamā tathā /
śikhipādī kapotī ca nandinī vṛścikālikā /
haṃsapādī śikhā caiva sārivā vāyasī tathā /
dantī gojihvikā caiva garuḍī hemapuṣpikā // GRhtCM_3.4:19 //
samaṅgā jalajā caiva māṃsī pāṣāṇabhedikā /
alambuṣā meghanādā śukanādā kapotikī // GRhtCM_3.4:20 //
kṣīrikā tulasī dhānyā meṣikā ca vanārjakā /
vārāhī caṇakāyāsī tathā ca aparājitā // GRhtCM_3.4:21 //
catuḥṣaṣṭigaṇo hy eṣa auṣadhīnāṃ prakīrtitaḥ /
ṣaṣṭhāṣṭakaprayogena avasthāṃ naiva kārayet // GRhtCM_3.4:22 //
iti // GRhtCM_3.4:23 //
ayamoṣadhīgaṇaḥ saṃdhāne 'pi yojyaḥ // GRhtCM_3.4:24 //
saṃdhānaṃ ca vāsanauṣadhayaśca tābhiḥ kṛtvā ye nirmukhasamukhā eva yogāḥ akṛtamukhakṛtamukhā ityarthaḥ // GRhtCM_3.4:25 //
START GRht 3.5
<abhra:: preparation for cāraṇa>
niścandrikaṃ hi gaganaṃ kṣārāmlairbhāvitaṃ tathā rudhiraiḥ /
sṛṣṭitrayanīrakaṇātumbarurasamarditaṃ carati

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
nirmukhatvenābhrakacāraṇopāyamāha niścandrikam ityādi // GRhtCM_3.5:1 //
hi niścitaṃ yadgaganamabhrakaṃ niścandrikaṃ candrarahitaṃ bhavati vajrasaṃjñakam ityarthaḥ tadgaganaṃ rucirair nirdoṣair manoramair vividhaiḥ kṣārāmlair bhāvitaṃ plāvitaṃ kāryaṃ kṣārā yavakṣārasvarjikṣāraṭaṅkaṇakṣārādayo 'mlā amlavetasajambīrādyāḥ pūrvoktāḥ // GRhtCM_3.5:2 //
nanu kṣārā rucirāḥ kathaṃ bhavanti ucyate yathā sarjikācūrṇabhāgaikaṃ viṃśadbhāgaṃ jalasya ca // GRhtCM_3.5:3 //
tāvatkvāthyaṃ kṣiped bhāṇḍe yāvatphenaṃ sitaṃ bhavet // GRhtCM_3.5:4 //
kṣīṇe kṣīṇe jalaṃ dattvā śvetaphenaṃ ca gṛhyate // GRhtCM_3.5:5 //
tadā tu ḍekayantreṇa drāvayedagniyogataḥ // GRhtCM_3.5:6 //
triḥsaptavāraṃ kartavyaṃ drāvaṇaṃ mūtrasaṃyutam // GRhtCM_3.5:7 //
svarjikākṣāranāmāyaṃ drāvaṇe paramo mataḥ // GRhtCM_3.5:8 //
iti viśeṣavidhiḥ // GRhtCM_3.5:9 //
evamatyuttamāḥ kṣārāḥ syuḥ sampakvāḥ himāḥ // GRhtCM_3.5:10 //
punaḥ sṛṣṭitrayanīrakaṇātumbarurasamarditaṃ go'jāvinārīṇāṃ mūtraṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ sṛṣṭitrayaṃ nīrakaṇā jalapippalī paṭuriti loke tumburu pratītaṃ jalakaṇā ca tumbaruśca anayo rasaḥ sṛṣṭitrayaṃ ca jalakaṇātumbarurasaśca tābhyāṃ mardanaṃ kāryam // GRhtCM_3.5:11 //
rasaḥ pāradaḥ nirmukho'pi evaṃvidhaṃ gaganaṃ carati grāsīkaroti // GRhtCM_3.5:12 //
karaṇaṃ granthāntare'sti /
dugdhatrayaṃ kumāryambu gaṅgāputraṃ trimūtrakam /
vaṭaśuṅgamajāraktam ebhir abhraṃ sumarditam // GRhtCM_3.5:13 //
śatadhā puṭitaṃ cāpi jāyate padmarāgavat /
niścandrikaṃ mṛtaṃ tv abhraṃ vṛddhadehe rasāyanam // GRhtCM_3.5:14 //
kāminīmadadarpaghnaṃ śastaṃ puṃstvopaghātinām /
iti // GRhtCM_3.5:15 //
START GRht 3.6
<mercury:: abhracāraṇa>
yavaciñcikāmbupuṭitaṃ tanmūlaśatāvarīgadākulitam /
ghanaravaśigrupunarnavarasabhāvitamabhrakaṃ carati

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidhānāntaramāha yavetyādi // GRhtCM_3.6:1 //
punarabhrakaṃ yavaciñcikāmbupuṭitaṃ kāryaṃ yavaciñcikā pratītā yavaciñciketi loke tasyā ambudravaḥ tena puṭitam ātapayogena bhāvitam // GRhtCM_3.6:2 //
punastanmūlaśatāvarīgadākulitaṃ kāryaṃ tasyā yavaciñcikāyā mūlaṃ tanmūlaṃ śatāvarī śatapād gadaḥ kuṣṭhaḥ etair ākulaṃ vyāptaṃ pariplutam // GRhtCM_3.6:3 //
yadā sarasauṣadhābhāvas tadāyaṃ vidhiḥ yathā /
śuṣkadravyam upādāya svarasānām asaṃbhave /
vāriṇyaṣṭaguṇe sādhyaṃ grāhyaṃ pādāvaśeṣitam // GRhtCM_3.6:4 //
iti // GRhtCM_3.6:5 //
punar ghanaravaśigrupunarnavarasabhāvitaṃ kāryaṃ ghanaravas taṇḍulīyakaḥ śigru saubhāñjanaṃ suhijanā iti loke punarnavā varṣābhūḥ pratītā eteṣāṃ rasena bhāvitaṃ pariplutam ātapayogena śoṣyam ityarthaḥ // GRhtCM_3.6:6 //
evaṃvidham abhraṃ rasaś carati // GRhtCM_3.6:7 //
nirmukhena bhāvanāśabdena śatavāraṃ jñātavyaṃ granthāntarasāmyāt // GRhtCM_3.6:8 //
atra viśeṣaḥ // GRhtCM_3.6:9 //
somavallīrase piṣṭvā dāpayecca puṭatrayam /
somavallīrasenaiva sapta vārāṃśca bhāvayet // GRhtCM_3.6:10 //
dāpayenmṛnmaye bhāṇḍe rasena saṃyutam /
mūlaṃ tu śarapuṅkhāyā gavyakṣīreṇa gharṣayet /
kalkena melayet sūtaṃ gaganaṃ tadadhaūrdhvagam // GRhtCM_3.6:11 //
sthāpayedravitāpe tu nirmukho grasate kṣaṇāt /
jāyate piṣṭikā śīghraṃ nātra kāryā vicāraṇā // GRhtCM_3.6:12 //
iti // GRhtCM_3.6:13 //
anyacca /
tilaparṇīrasaṃ nītvā gaganaṃ tena bhāvayet /
mardanājjāyate piṣṭī nātra kāryā vicāraṇā // GRhtCM_3.6:14 //
iti // GRhtCM_3.6:15 //
anyacca /
muṇḍīniryāsake nāgaṃ bahuśastu niṣecayet /
tenābhrakaṃ tu saṃyojya bhūyo bhūyaḥ paṭe dahet // GRhtCM_3.6:16 //
citrakārdrakamūlānām ekaikena tu saptadhā /
plāvitavyaṃ prayatnena gandhakābhrakacūrṇakam // GRhtCM_3.6:17 //
nāgamuṇḍīrasākṣiptaṃ rasaluṅgāmlabhāvitam /
ṣoḍaśāṃśena dātavyaṃ dolāyantre caredrasaḥ // GRhtCM_3.6:18 //
iti nirmukhacāraṇam // GRhtCM_3.6:19 //
START GRht 3.7-9
<āranāla for jāraṇa>
sarjīkṣitikhagaṭaṅkaṇalavaṇānvitam arkabhājane tridinam /
paryuṣitamāranālaṃ gaganādiṣu bhāvane śastam

tasminnāgaṃ śuddhaṃ pradrāvya niṣecayecchataṃ vārān /
vaṅgaṃ vā tāravidhau rasāyane naiva tadyojyam

gaganarasoparasāmṛtaloharasāyasādicūrṇāni /
sarvamanena ha bhāvyaṃ yatkiṃcit cāraṇāvastu

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
samukhacāraṇamāha sarjītyādi // GRhtCM_3.7-9:1 //
āranālaṃ svedanasaṃskāre yaduktaṃ kāñjikaṃ tat // GRhtCM_3.7-9:2 //
arkabhājane tāmrapātre // GRhtCM_3.7-9:3 //
tridinaṃ yāvattāvatparyuṣitaṃ saṃdhānīkaraṇaṃ kuryāt // GRhtCM_3.7-9:4 //
kīdṛgvidham āranālaṃ sarjīkṣitikhagaṭaṅkaṇalavaṇānvitaṃ sarjī pratītā sājīti loke kṣitiḥ sphaṭikā khagaḥ kāsīsaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ sohāgā iti loke lavaṇaṃ saindhavaṃ tadabhāve lavaṇāṣṭakeṣu yatra yallabhyaṃ tadeva yojyaṃ lavaṇoddeśaḥ /
saindhavaṃ rucakaṃ kṛṣṇaṃ viḍaṃ sāmudram audbhidam /
romakaṃ pāṃśujaṃ ceti lavaṇāṣṭakam ucyate // GRhtCM_3.7-9:5 //
iti etair anvitaṃ militaṃ kuryāt // GRhtCM_3.7-9:6 //
tadāranālaṃ gaganādikabhāvane abhrakādiplāvane śastaṃ pradhānam abhrakādikā agre vakṣyamāṇāḥ // GRhtCM_3.7-9:7 //
nirmukhā samukhā ceti dvividhā cāraṇā matā nirmukhā cāraṇā proktā bījādhānena bhāgataḥ // GRhtCM_3.7-9:8 //
śuddhaṃ svarṇaṃ ca rūpyaṃ ca bījam ityabhidhīyate // GRhtCM_3.7-9:9 //
catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaprakṣepo mukham ucyate // GRhtCM_3.7-9:10 //
evaṃ kṛte raso grāsalolupo mukhavān bhavet /
kaṭhinānyapi lohāni kṣamo bhavati bhakṣaṇe // GRhtCM_3.7-9:11 //
iyaṃ hi samukhā proktā cāraṇā varavārttikaiḥ /
iti // GRhtCM_3.7-9:12 //
abhrakādyapadhātūnāṃ nirmukhacāraṇaṃ hemādidhātūnāṃ samukhacāraṇam iti viveko jñeyaḥ // GRhtCM_3.7-9:13 //
rasāyane śarīrakārye nāgavaṅgau na cāraṇīyau kiṃtu svarṇādikaṃ bījaṃ cāraṇīyam iti bhāvaḥ // GRhtCM_3.7-9:14 //
ādiśabdena nāgavaṅgayor adhikāraviśeṣam āha tasminnityādi // GRhtCM_3.7-9:15 //
tasmin pūrvoktasaṃdhāne śuddhaṃ nirmalīkṛtaṃ nāgaṃ sīsakaṃ pradrāvya jalarūpaṃ vidhāya vahniyogāt iti śeṣaḥ niṣecayet niṣekaḥ kartavyaḥ vā tatraiva saṃdhāne vaṅgaṃ raṅgaṃ pradrāvya niṣecayet // GRhtCM_3.7-9:16 //
kativārān śataṃ vārān pratiśatam ityarthaḥ // GRhtCM_3.7-9:17 //
tadvaṅgaṃ tāravidhau rūpyavidhāne yojyaṃ rasena saha militaṃ kāryam ityarthaḥ // GRhtCM_3.7-9:18 //
āsyām āryāyāṃ svarṇādhikāre'nuktamapi nāgaṃ granthāntarāt samāyojyam iti viśeṣārthaḥ // GRhtCM_3.7-9:19 //
tannāgaṃ vaṅgaṃ ca rasāyane śarīrasiddhinimittaṃ na yojyamiti yato nāgavaṅgaprabhavāv aupādhikau doṣau galabandhagulmadau kathitau etannāgaṃ vaṅgaṃ ca grāsārthe yojyamiti yuktaṃ yata etenāntargatenānyadapi grāhyaṃ dravyaṃ grasatīti bhāvaḥ // GRhtCM_3.7-9:20 //
vaṅge viśeṣaḥ /
khurakaṃ miśrakaṃ ceti dvividhaṃ vaṅgam ucyate /
khurakaṃ guṇataḥ śreṣṭhaṃ miśrakaṃ na rase hitam // GRhtCM_3.7-9:21 //
iti rajatakarmaṇi yogyaṃ grāhyam // GRhtCM_3.7-9:22 //
gaganādikramaṃ spaṣṭayann āha gaganetyādi // GRhtCM_3.7-9:23 //
anena pūrvoktasaṃdhānena sarvaṃ sakalaṃ bhāvyaṃ bhāvitaṃ kuryāt // GRhtCM_3.7-9:24 //
sarvamiti kiṃ gaganarasoparasāmṛtaloharasāyasādicūrṇāni // GRhtCM_3.7-9:25 //
gaganamabhrakaṃ vajrasaṃjñikaṃ rasā mahārasā hiṅgulasvarṇamākṣikarūpyamākṣikaśilājatucapalacumbakavaikrāntakharparagairikasphaṭikakāsīsasaṃjñakā amṛtaṃ viṣaṃ vā amṛtalohā na mṛtā amṛtā amṛtāśca te lohāś ca dhāvata iti rasāḥ pūrvoktāḥ āyasā lohās teṣāṃ saṃyogajāni yāni cūrṇāni kalkāni śulbābhrādīni // GRhtCM_3.7-9:26 //
ādiśabdād uparasānām api grahaṇam // GRhtCM_3.7-9:27 //
na kevalametānyeva saṃdhānena bhāvyāni kiṃtvanyad api yat kiṃcic cāraṇāvastu cāraṇayogyaṃ dravyaratnādikaṃ tadapyetena saṃdhānena bhāvyaṃ cāraṇārtham // GRhtCM_3.7-9:28 //
START GRht 3.10
ādau khalve mṛditāṃ piṣṭīṃ hemnaśca tāṃ rasaścarati /
tārasya tārakarmaṇi dattvā sūte tato gaganam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
svarṇarūpyayoradhikāraviśeṣam āhādāv ityādi // GRhtCM_3.10:1 //
tato'nantaraṃ hemnaḥ svarṇasya piṣṭīṃ khalve mṛditāṃ vakṣyamāṇena iti śeṣaḥ // GRhtCM_3.10:2 //
tāṃ piṣṭīṃ rasaścarati // GRhtCM_3.10:3 //
kiṃ kṛtvā piṣṭīṃ dadyāt ādau prathamataḥ sūteśvare gaganamabhrakaṃ dattvā // GRhtCM_3.10:4 //
hemno'dhikāro darśitaḥ // GRhtCM_3.10:5 //
hemakarmaṇi hemaiva tārakarmaṇi tārameva dadyāt // GRhtCM_3.10:6 //
hemni viśeṣaḥ /
svarṇaṃ pañcavidhaṃ proktaṃ prākṛtaṃ sahajāgnijam /
etatsvarṇatrayaṃ caiva yojyaṃ ṣoḍaśavarṇakam // GRhtCM_3.10:7 //
khanijaṃ rasavādotthaṃ supattrīkṛtaśodhitam /
taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ manujānāṃ rujāpaham // GRhtCM_3.10:8 //
iti // GRhtCM_3.10:9 //
tāre'pi viśeṣaḥ /
kailāse sahajaṃ rūpyaṃ khanijaṃ kṛtrimaṃ tathā /
vyutkrameṇa guṇaiḥ śreṣṭhaṃ nāgottīrṇe rase hitam // GRhtCM_3.10:10 //
iti // GRhtCM_3.10:11 //
tāramapi pūrvavarṇaṃ cāryam // GRhtCM_3.10:12 //
START GRht 3.11
truṭiśo dattvā mṛditaṃ sāre khalve 'bhrahemalohādi /
carati rasendraḥ kṣitikhagavetasabījapūrāmlaiḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
piṣṭīmardane pātrauṣadhānyāha truṭiśa ityādi // GRhtCM_3.11:1 //
abhrahemalohādīni abhramabhrakaṃ pratītaṃ hema kanakaṃ tadeva lohaḥ abhrakaṃ ca hemalohaśca tāv ādī yasya tat // GRhtCM_3.11:2 //
evaṃvidhaṃ dravyaṃ kṣitikhagavetasabījapūrāmlaiḥ kṣitiśca khagaś ca vetasaṃ ca bījapūraś ca kṣitikhagabījapūrāḥ bījapūro mātuluṅgaḥ teṣāṃ trayāṇāmamlāḥ tair mṛditaṃ gharṣitaṃ sat rasendraś carati // GRhtCM_3.11:3 //
kiṃ kṛtvā mṛditaṃ truṭiśo 'lpamātraṃ dattvā // GRhtCM_3.11:4 //
kasmin sāre khalve // GRhtCM_3.11:5 //
sārasya tīkṣṇajātasyāyaṃ sārastasminnevaṃvidhe // GRhtCM_3.11:6 //
sāre viśeṣaḥ /
muṇḍaṃ tīkṣṇaṃ tathā kāntaṃ bhedāstasya trayodaśa /
mṛdu kuṇṭhaṃ ca kaḍāraṃ trividhaṃ muṇḍamucyate // GRhtCM_3.11:7 //
kharasāraṃ ca hannālaṃ tārāvartaṃ viḍaṃ tathā /
kālalohaṃ gajākhyaṃ ca ṣaḍvidhaṃ tīkṣṇamucyate // GRhtCM_3.11:8 //
kāntaṃ lohaṃ caturdhoktaṃ romakaṃ bhrāmakaṃ tathā /
cumbakaṃ drāvakaṃ ceti guṇās tasyottarottarāḥ // GRhtCM_3.11:9 //
iti // GRhtCM_3.11:10 //
khalvo yathā /
khalvo'śmādyo nirudgāro dvir aṅgulakaṭāhakaḥ /
aṣṭāṅgulāvaṭī kāryā dīrghā vā vartulā tathā // GRhtCM_3.11:11 //
dvādaśāṅguladīrgheṇa mardakaś caturaṅgulaḥ /
mukhaṃ vṛttaṃ tu kartavyaṃ darpaṇodarasaṃnibham // GRhtCM_3.11:12 //
iti // GRhtCM_3.11:13 //
aśmādya iti aśmalohārkāṇāṃ jñātavyaḥ // GRhtCM_3.11:14 //
START GRht 3.12-13
samukhaṃ nirmukhamathavā tulyaṃ dviguṇaṃ caturguṇaṃ vāpi /
aṣṭaguṇaṃ ṣoḍaśaguṇamathavā dvātriṃśatāguṇitam

iti pattrābhrakam uktaṃ tena vidhānena cārayetsūtam /
<cāraṇa>
grāsaḥ piṣṭī garbhastrilakṣaṇā cāraṇā bhavati

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
dhātvādīnāṃ cāraṇāyāṃ parimāṇamāha samukham ityādi // GRhtCM_3.12-13:1 //
iti pūrvoktaṃ pattrābhrakam uktaṃ pattrābhrakacāraṇam ityarthaḥ // GRhtCM_3.12-13:2 //
samukhaṃ mukhasahitaṃ cāraṇaṃ bhavatu vātha nirmukhaṃ mukhavarjitaṃ cāraṇaṃ bhavatu ubhayatrāpi tulyaṃ samānaṃ sūtaṃ cārayet dhātvādīniti śeṣaḥ // GRhtCM_3.12-13:3 //
atra vikalpo dviguṇaṃ sūtād dviguṇitaṃ cārayed vā caturguṇitaṃ sūtāccaturguṇitaṃ vā aṣṭaguṇaṃ sūtādaṣṭaguṇitaṃ vā ṣoḍaśaguṇaṃ sūtāt ṣoḍaśaguṇitaṃ vā dvātriṃśatāguṇitaṃ sūtād dvātriṃśadguṇitaṃ cārayet // GRhtCM_3.12-13:4 //
tena vidhānena pūrvoktena vidhānena truṭiśo dattvetyādinā // GRhtCM_3.12-13:5 //
cāraṇā trilakṣaṇā bhavati trīṇi lakṣaṇāni cihnāni yasyāṃ sā tathoktā // GRhtCM_3.12-13:6 //
kathaṃ grāsaḥ abhrakasya grāsanaṃ nirmukhatvena samukhatvena vāparā piṣṭī rasenābhrāder melanaṃ punargarbho rasasya garbhe rasarūpaṃ gaganaṃ tiṣṭhatīti // GRhtCM_3.12-13:7 //
ślokadvayānvayasambandhād yugmam // GRhtCM_3.12-13:8 //
START GRht 3.14-15
<wrong ideas about jāraṇa>
dolanavidhinā yair api nānāvidhabhaṅgasaṃskṛtaṃ gaganam /
cāraṇavidhau pradiṣṭaṃ dṛṣṭaṃ noddhūyamānaṃ taiḥ

anye 'pi tucchamatayo gandhakaniṣpiṣṭiśulbapiṣṭirajaḥ /
dolanavidhinoddhūtaṃ rasajīrṇaṃ taditi manyante

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
iti gaganādigrāsapramāṇaṃ kathitam atha cāraṇāvidhānamāha dolanavidhinetyādi // GRhtCM_3.14-15:1 //
gaganamabhrakaṃ yair auṣadhaiḥ piṣṭaṃ peṣitaṃ bhavati tair evauṣadhair nālpamānair bahumānair nānāvidhabhaṅgasaṃskṛtaṃ kuryāditi śeṣaḥ // GRhtCM_3.14-15:2 //
nānāvidhā anekaprakārā ye bhaṅgās taraṃgā āgamābdhijātās taiḥ saṃskṛtam upaskṛtam // GRhtCM_3.14-15:3 //
kiṃviśiṣṭaṃ gaganaṃ māraṇavidhinā pañcatvavidhānena uddiṣṭam uddeśitam /
evaṃvidham api gaganaṃ dolanavidhinā cāraṇāyāṃ yojyamiti bhāvaḥ // GRhtCM_3.14-15:4 //
adhunālpamatīnāṃ matam āhānya ityādi /
anye mahadbhyo 'pare tucchamatayas tucchā stokā matirbuddhiryeṣāṃ te tathoktāḥ alpabuddhaya iti yāvat // GRhtCM_3.14-15:5 //
rasaṃ jīrṇaṃ jāraṇasaṃskāropapannaṃ rasaṃ manyante iti // GRhtCM_3.14-15:6 //
kiṃ gandhakaniṣpiṣṭiśulbapiṣṭirajo gandhakena yā niṣpiṣṭiḥ piṣṭībhūtā śulbena yā piṣṭiḥ piṣṭībhūtā tāmrapiṣṭītyarthaḥ gandhakaniṣpiṣṭiśca śulbapiṣṭiśca tayoryadrajaḥ pāṃśuḥ gandhakapiṣṭī yathā /
gandhapāṣāṇacūrṇaṃ ca caṇakasya rasena tu /
bhāvayetsaptavāraṃ tu strīraktena ca saptadhā // GRhtCM_3.14-15:7 //
śuddhasūtaṃ palaikaṃ tu kharpare dāpayettataḥ /
bhāvitaṃ gandhakaṃ dadyānnarapiṇḍena saṃyutam // GRhtCM_3.14-15:8 //
dolāyantre'pi tāpena piṣṭikā bhavati kṣaṇāt // GRhtCM_3.14-15:9 //
iti // GRhtCM_3.14-15:10 //
eva śulbapiṣṭyapi jāyate // GRhtCM_3.14-15:11 //
kimbhūtaṃ gandhakaniṣpiṣṭiśulbapiṣṭirajaḥ dolanavidhinodbhūtaṃ dolikāyantravidhānenotpannam // GRhtCM_3.14-15:12 //
iti yaduktaṃ tadasamañjasamiti bhāvaḥ // GRhtCM_3.14-15:13 //
START GRht 3.16
<golakamukha>
tailādikataptarase hāṭakatārādigolakamukhena /
carati ghanaṃ rasarājo hemādibhir eti piṇḍatvam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
samukhacāraṇāntarbhūtaṃ vāsanāmukhacāraṇaṃ darśayannāha tailetyādi // GRhtCM_3.16:1 //
rasarājaḥ pārado hāṭakatārādi svarṇarūpyādi dhātudravyaṃ kṛtrimākṛtrimātmakanavasaṃkhyākaṃ pūrvamuktaṃ carati bhakṣati // GRhtCM_3.16:2 //
kena golakamukhena // GRhtCM_3.16:3 //
golakaśca mukhaviśeṣaḥ tena viḍasya golakenetyarthaḥ // GRhtCM_3.16:4 //
kva sati tailādikataptarase sati // GRhtCM_3.16:5 //
tailam ādiḥ yeṣāṃ te tailādikās tailavasāmūtraśukrapuṣpāḥ etaistapto yo rasa uṣṇatvaṃ nīto yo 'sau pāradastasmin satyevaṃ ghanamabhrakaṃ carati rasendraḥ // GRhtCM_3.16:6 //
punarhemādibhirnavakairgrāsīkṛtaiḥ piṇḍatvameti nibiḍatvaṃ prāpnoti // GRhtCM_3.16:7 //
tailāni yathā /
kaṅguṇītumbinīghoṣākarañjaśrīphalodbhavam /
kaṭuvātārisiddhārthasomarājīvibhītajam // GRhtCM_3.16:8 //
atasījaṃ mahākālīnimbajaṃ tilajaṃ tathā /
apāmārgo devadālī dantītumbaruvigrahāḥ // GRhtCM_3.16:9 //
aṅkolonmattabhallātaphalebhyas tailasambhavaḥ /
iti // GRhtCM_3.16:10 //
vasā yathā /
ajoṣṭrakharameṣāṇāṃ mahiṣasya vasā tathā /
iti // GRhtCM_3.16:11 //
mūtrapuṣpaśukrāṇi yathā /
mūtrāṇi hastikarabhamahiṣīkharavājinām /
striyaḥ puṃsas tathā mūtraṃ puṣpaṃ vīryaṃ ca yojayet /
iti // GRhtCM_3.16:12 //
START GRht 3.17
<mukha:: śukapicchamukha>
anye svacchaṃ kṛtvā śukapicchamukhena cārayanti ghanam /
siddhopadeśavidhinā āśitagrāse na śuṣkeṇa

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tasminnabhiprāye 'nyamatam āhānya ityādi // GRhtCM_3.17:1 //
eke uktavidhānena cāraṇāṃ kurvanti anye apare rasaṃ pāradaṃ svacchaṃ kṛtvā svedanādyaṣṭasaṃskāropasaṃskṛtaṃ vidhāya vā hiṅgulotthaṃ ghanam abhrakaṃ cārayanti abhrakasya cāraṇāṃ kurvanti // GRhtCM_3.17:2 //
kena śukapicchamukhena śukapicchaṃ saṃdhānaviśeṣaḥ mukhaṃ viśeṣo yeṣāṃ saṃdhānānāṃ tena // GRhtCM_3.17:3 //
kva sati cārayanti āśitagrāse sati bhuktakavale sati punaś cāryam ityarthaḥ // GRhtCM_3.17:4 //
kena siddhopadeśavidhinā siddhā rasasiddhā nityanāthavīranāthādayaḥ pūrvoktāḥ teṣāṃ ya upadeśavidhis tena // GRhtCM_3.17:5 //
na śuṣkeṇa saṃdhānenārdrībhāvāt nīrasatāṃ prāptena punaścāraṇā na syāt // GRhtCM_3.17:6 //
śukapicchaṃ yathā /
bhasmakṣārān suśuṣkāṃstu kṣārāṃśca lavaṇāni ca /
āloḍya hy amlavargeṇa śulbabhāṇḍe nidhāpayet // GRhtCM_3.17:7 //
yāvacca śukapicchābhamabhrakaṃ tena bhāvayet /
grasate tatkṣaṇātsūto golakastu vidhīyate // GRhtCM_3.17:8 //
iti // GRhtCM_3.17:9 //
START GRht 3.18
<mercury:: cāraṇa>
athavā mākṣikagaganaṃ samabhāgaṃ paṭuyutaṃ pakvam /
prakṣipya lohapātre svedāntaścarati kṛṣṇābhram

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyamatābhiprāye prakārāntaram āhāthavetyādi // GRhtCM_3.18:1 //
pūrvoktaṃ vidhānaṃ kuryāt athavā pakṣāntare idaṃ vakṣyamāṇaṃ kuryāt // GRhtCM_3.18:2 //
mākṣikagaganamiti mākṣikena yuktaṃ gaganam abhrakaṃ samabhāgaṃ dvayaṃ tulyabhāgaṃ puṭitaṃ bhāvitaṃ yat paṭu saindhavaṃ lavaṇaṃ śāstrāntarasāmyād amlavargeṇa puṭitaṃ tena yutaṃ militaṃ sat pakvaṃ vahnipuṭitaṃ kuryāt iti śeṣaḥ // GRhtCM_3.18:3 //
kiṃ kṛtvā lohapātre muṇḍādibhājane prakṣipya madhye sthāpya // GRhtCM_3.18:4 //
evaṃvidhaṃ kṛṣṇābhraṃ svedāntarvahnitāpamadhye rasaḥ pāradaś carati grasati mākṣikasaṃyogāt kṣipram iti bhāvaḥ // GRhtCM_3.18:5 //
START GRht 3.19
taṃ pravakṣyāmyupadeśaṃ gandhābhrakasaṃpraveśanaṃ yena /
pakṣachinnaś ca raso yogyaḥ syād rasarasāyanayoḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
upadeśavidhānamāha tam ityādi /
yenopadeśena gandhābhrakapraveśanaṃ gandhapāṣāṇasaṃyogād yadabhrapraveśena bhavati abhrasya pāradāntaḥpraveśo bhavati tamupadeśamahaṃ kavir vakṣyāmi kathayiṣye // GRhtCM_3.19:1 //
atisāmīpyād vartamāna eva ḷṭ // GRhtCM_3.19:2 //
tu punaḥ // GRhtCM_3.19:3 //
pakṣachinnaśca raso rasarasāyanayor yogyaḥ rase jvarādiroganāśake jvarāṅkuśādau rasāyane ca jarāvyādhināśane prayoge yogyaḥ samarthaḥ // GRhtCM_3.19:4 //
yathā mañjaryām /
mārito dehaśuddhyarthaṃ mūrchito vyādhināśanaḥ /
rasabhasma kvacidroge dehārthe mūrchitaṃ kvacit // GRhtCM_3.19:5 //
baddhaṃ dvābhyāṃ prayuñjīta śāstradṛṣṭena karmaṇā // GRhtCM_3.19:6 //
iti // GRhtCM_3.19:7 //
gandhābhrakapraveśena pakṣachinno 'calo bhaved iti bhāvaḥ // GRhtCM_3.19:8 //
START GRht 3.20
<sulfur:: special role in alchemy>
rasarājarāgadāyī bījānāṃ pākajāraṇasamarthaḥ /
sūtakapakṣacchedī rasabandhe gandhako 'bhihitaḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
gandhakaṃ viśeṣayannāha rasarājetyādi // GRhtCM_3.20:1 //
rasabandhane pāradabandhane gandhako 'bhitaḥ lelinakaḥ sarvotkṛṣṭaḥ // GRhtCM_3.20:2 //
kuto yataḥ sūtakapakṣacchedī gandhakaḥ sūtasya pāradasya pakṣau chinatti // GRhtCM_3.20:3 //
punaḥ kuto rasarājarāgadāyī rasarājaḥ pāradaḥ tasya rāgaṃ rañjanaṃ dadātīti // GRhtCM_3.20:4 //
punaḥ kuto bījānāṃ pākajāraṇasamarthaḥ pākaśca jāraṇaṃ ca pākajāraṇe // GRhtCM_3.20:5 //
START GRht 3.21-25
<mercury:: māraṇa, pakṣacheda>
dattvā khalve truṭiśo gandhakam ādau rasaṃ ca truṭiśo'pi /
tāvacca mardanīyaṃ yāvatsā piṣṭikā bhavati

tadanu ca drutabalivasayā samabhāganiyojitaṃ tathā gaganam /
truṭiśo rasaṃ ca dattvā kurvīta yathepsitāṃ piṣṭim

sāpi ca dīptairupalairnipātyate 'dho 'tha dīpikāyantre /
tadanu ca nirmuktamalo nikṛntapakṣo 'bhragandhābhyām

bhasmākāraś ca raso hemnā saha yujyate sa ca dvaṃdve /
gandhakābhrakābhyāṃ rasapakṣāpakartanaṃ yathā syāttathāha dattvetyādi // GRhtCM_3.21-23:1 //
ādau prathamaṃ khalve lohārkāśmamaye gandhakaṃ truṭiśo dattvā alpamātraṃ vāraṃ vāraṃ gandharasau dattvā tāvanmardanīyaṃ yāvat sā piṣṭikā ekaśarīratā bhavati kajjaliketi vyaktārthaḥ // GRhtCM_3.21-23:2 //
tadanu tatpaścāt rasagandhakapiṣṭīkaraṇānantaraṃ tatra rasagandhakapiṣṭyā gaganam abhrakaṃ samabhāganiyojitaṃ gandharasābhyāṃ tulyāṃśaṃ militaṃ kāryam ityarthaḥ // GRhtCM_3.21-23:3 //
kayā kṛtvā drutabalivasayā drutā dravībhūtā yā balivasā bhekamatsyakarkaṭaśiśumārāṇāṃ tailarūpā śarīrajātā tayā // GRhtCM_3.21-23:4 //
samabhāgābhrakaniyojanānantaraṃ balivasayā mardanaṃ kāryamiti tātparyārthaḥ // GRhtCM_3.21-23:5 //
balivasā yathā /
bhekamatsyabhavā yā tu karkaṭasya vasāthavā /
bhāvyam ebhiḥ kramādgandhaṃ śiśumāravasāpi vā // GRhtCM_3.21-23:6 //
etāsvekā balivasā samyak sūtasya bandhinī /
rañjanaṃ caiva kurute maṇimūṣavidhikramāt // GRhtCM_3.21-23:7 //
eṣā balivasā nāma kṣaṇādbadhnāti sūtakam /
iti // GRhtCM_3.21-23:8 //
rasagandhābhrapiṣṭiṃ kurvītetyarthaḥ // GRhtCM_3.21-23:9 //
sā pūrvoktā rasagandhābhrapiṣṭir athetyanantaraṃ dīpikāyantre 'dhaḥpātane raso nirmuktamalas tyaktadoṣo bhavati // GRhtCM_3.21-23:10 //
tasminnirmuktamale sati nikṛntapakṣaḥ chinnapakṣo bhavati // GRhtCM_3.21-23:11 //
kābhyām abhragandhābhyām abhraṃ ca gandhaśca abhragandhau tābhyāṃ gandhakāntaḥ saṃyogāt sukhaṃ rasābhrapiṣṭirbhavet yato gandhako dvaṃdvamelanasamarthaḥ kiṃ punarbalivasayeti tṛtīyaślokārthaḥ // GRhtCM_3.21-23:12 //
kulakam iti // GRhtCM_3.21-23:13 //
pūrvasaṃskṛtarasasyākāraṃ kāryāntarasampattiṃ cāha bhasmetyādi // GRhtCM_3.21-23:14 //
ca punaḥ // GRhtCM_3.21-23:15 //
tato'dhaḥpātanād raso bhasmākāro bhasmasadṛśo bhavet // GRhtCM_3.21-23:16 //
sa ca bhasmākāro rasaḥ hemnā svarṇena sārdham ubhayamelane yujyate karmavidā iti śeṣaḥ // GRhtCM_3.21-23:17 //
athavā samuccaye avyayo rekārthasambandhāt pakṣāntare ca // GRhtCM_3.21-23:18 //
START GRht 3.24-25
<mercury:: māraṇa, compound with gold>
athavā gandhakapiṣṭiṃ paktvā drutagandhakasya madhye tu

sā cāpi hemapiṣṭirvipacyate gandhake bhūyaḥ /
itthaṃ hemnā sūto milati dvaṃdve tathā kṣaṇānmriyate

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
athavā hemnā saha pūrvarasavidhānena gandhapiṣṭiṃ kuryāt athavā drutagandhakasya dravībhūtagandhakasya madhye paktvā vahniyogena supakvaṃ kṛtvā rasaṃ piṣṭivat rasahemagandhapiṣṭiṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_3.24-25:1 //
pūrvoddiṣṭasya dvaṃdvamelanasya vidhānamāha setyādi // GRhtCM_3.24-25:2 //
ca punaḥ // GRhtCM_3.24-25:3 //
sā pūrvoktā hemapiṣṭiḥ rasahemagandhakṛtaretasoḥ sambandhaḥ sadātanaḥ // GRhtCM_3.24-25:4 //
hemnā militā yā piṣṭimelanaviśet sā hemapiṣṭī bhūyaḥ punaḥ gandhake vipacyate yuktyā pākaḥ kāryaḥ pūrvavad gandhake // GRhtCM_3.24-25:5 //
ittham uktavidhānena hemnā saha sūtaḥ pārado milati granthimeti kva sati dvaṃdve sati ubhayasaṃyoge sati // GRhtCM_3.24-25:6 //
tathoktavidhānena dvaṃdve milati sati tatkālād alpakālato mriyate pañcatvamupayāti // GRhtCM_3.24-25:7 //
alpakriyāntarakaraṇānmṛto bhavatīti bhāvaḥ // GRhtCM_3.24-25:8 //
iti pakṣacchedavidhiḥ // GRhtCM_3.24-25:9 //
START GRht 3.26
itare pakṣacchedaṃ dvaṃdve rasamāraṇaṃ na vāñchanti /
bījānāmapi pākaṃ hṛṣyanti ca tadanu tapyanti

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
etāvatā rasapakṣakartanena nālaṃ bhavitavyamityāha itare ityādi // GRhtCM_3.26:1 //
ye puruṣā iti uktavidhānena pakṣacchedaṃ rasapakṣāpakartanaṃ vāñchanti punaḥ dvaṃdve rasamāraṇaṃ dvaṃdvena pūrvoktena rasahemagandhakena kṛtvā yadrasamāraṇaṃ tanna vāñchanti punarbījānāmapi raktābhrahemarasakādīnāmapi pākaṃ vahniyogena supakvakaraṇaṃ na vāñchanti te puruṣāḥ pūrvaṃ pakṣacchedaṃ jñātvā hṛṣyanti harṣayuktā bhavanti pakṣacchedaṃ vinānyakāryasiddhiṃ jñātvetyarthas tadanu ca kāryāsiddhau tapyanti paritāpayuktā bhavanti // GRhtCM_3.26:2 //
START GRht 3.27
itthamanekadoṣairbahuśramairgaganacāraṇaṃ matvā /
nirdiśyate prakāraḥ karmaṇi śāstre'pi saṃvādī

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
gaganacāraṇaṃ nirdiśyānyasaṃskāraṃ stuvannāha itthamityādi // GRhtCM_3.27:1 //
mayā granthakartrā asmin śāstre karmaṇyati saṃvādī prakāraḥ agrimaprakaraṇe sattvaniṣkāsanarūpaḥ nirdiśyate nirdeśaḥ kriyate // GRhtCM_3.27:2 //
saṃvedyate saṃskriyate saṃskāravidbhiriti saṃvādī // GRhtCM_3.27:3 //
kiṃ kṛtvā itthamuktaprakāreṇa anekairdoṣaiḥ anekakaṣṭaiḥ bahuśramairbahvāyāsairgaganacāraṇaṃ matvā abhrakacāraṇaṃ jñātvā // GRhtCM_3.27:4 //
gaganacāraṇānantaramanyotkṛṣṭaprakāro nirdiśyate iti bhāvaḥ // GRhtCM_3.27:5 //
START GRht 3.28
agrāhyo nirlepaḥ sūkṣmagatirvyāpako'kṣayo jīvaḥ /
yāvadviśati na yonau tāvadbandhaṃ kuto bhajate