રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

ઇતિ પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમદ્ગોવિન્દભગવત્પાદવિરચિતે રસહૃદયાખ્યે તન્ત્રે નિર્મુખવાસનામુખાન્તર્ભૂતસમુખપત્ત્રાભ્રકચરણાત્મકસ્ તૃતીયો ઽવબોધઃ ॥
*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પ્રકારાન્તરં દર્શયન્નાહ અગ્રાહ્ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.28:1 ॥
એવંવિધો હરજો યાવદ્યોનૌ અભ્રકે ન વિશતિ ન મિલતિ યાવદ્બન્ધં બન્ધનં કુતો ભજતે પ્રાપ્નોતિ ન કુતોઽપિ યોનાવ્ અપ્રવિશતિ સતિ ન બન્ધનમાપ્નોતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.28:2 ॥
કિંવિશિષ્ટો હરજઃ અગ્રાહ્યઃ હરઃ કથમપિ ન ગૃહ્યતે ઽનવયવત્વાત્ હરજસ્તદ્ગુણ એવ કારણાનુરૂપં કાર્યમિતિ ન્યાયાત્ ।
પુનઃ કિંવિશિષ્ટો નિર્લેપઃ વૈકારિકૈર્ દોષગુણૈર્ન લિપ્યત ઇતિ દોષગુણનિવૃત્તેઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.28:3 ॥
પુનઃ સૂક્ષ્મગતિઃ સૂક્ષ્મા ગતિર્ ગમનં પ્રવર્તનં વા યસ્ય સઃ ધૂમરૂપાવલોકનત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.28:4 ॥
પુનર્વ્યાપકઃ દેહલોહાદેર્વ્યાપકત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.28:5 ॥
પુનરક્ષયઃ ન ક્ષયો યસ્યેત્યક્ષયઃ સર્વદા ભાવરૂપત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.28:6 ॥
પુનર્જીવઃ અજીવે પ્રકાશત્વાભાવઃ સ્વત્વં વિહાય મલિનોપાધિકત્વાન્નિરુપાધાવ્ ઉપાધિસમ્પત્તિરિતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.28:7 ॥
તદાશ્રયા તદ્વિષયા અનાદ્યવિદ્યેતિ વેદાન્તવચનાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.28:8 ॥
ઇતિ શ્રીમત્કુરલવંશપયોધિસુધારમિશ્રમહેશાત્મજચતુર્ભુજવિરચિતાયાં મુગ્ધાવબોધિન્યાં રસહૃદયટીકાયાં નિર્મુખવાસનામુખાન્તર્ભૂતસમુખપત્ત્રાધ્રકચારણાત્મકસ્ તૃતીયો ઽવબોધઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.28:9 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.1
કૃષ્ણો રક્તઃ પીતો યો ઽભ્રઃ સ્યાત્ સ્થૂલતારકારહિતઃ ।
વજ્રી સ પીતકર્મણિ પાતિતસત્ત્વો ઘનો યોજ્યઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અધુનાભ્રસત્ત્વચારણં તત્ર પીતકર્મણિ ગગનવર્ણભેદાનાહ કૃષ્ણ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:1 ॥
કૃષ્ણો ઘનો રક્તો ઘનઃ પીતો ઘનશ્ચેતિ ત્રિવિધઃ પાતિતસત્ત્વઃ પાતિતં સત્ત્વં યસ્યેતિ સમાસઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:2 ॥
એવંવિધો વજ્રી પીતકર્મણિ સુવર્ણકાર્યે યોજ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:3 ॥
વજ્રિણો લક્ષણં ધ્માતોઽપિ હઠાગ્નૌ સંયોજિતો ઽપિ યઃ સ્થૂલતારકારહિતો ભવતિ સ્થૂલાશ્ચ તાસ્તારકાશ્ચ તાભી રહિતઃ દલસમુચ્ચયરૂપાઃ સ્થૂલતારકાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:4 ॥
અનુક્તોઽપિ શ્વેતવર્ણો ઘનઃ શ્વેતકર્મણિ યોજ્યઃ ગ્રન્થાન્તરસામ્યાદ્ અયમ્ અભિપ્રાયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:5 ॥
યથા ગ્રન્થાન્તરે રક્તં પીતં કૃષ્ણં શસ્તં હેમક્રિયાસુ ગગનં હિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:6 ॥
તારક્રિયાસુ શુક્લં રસાયને સર્વમેવ તુ શ્રેષ્ઠમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:7 ॥
અભ્રે ઽપિ વૃત્તિકૃદ્વિશેષમાહ કદાચિદ્ ગિરિજા દેવી હરં દૃષ્ટ્વા મનોહરમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:8 ॥
અમોચયત્ તદા વીર્યં તજ્જાતં શ્વેતમભ્રકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:9 ॥
શ્વેતં રક્તં તથા પીતં કૃષ્ણં તદ્ભૂમિસંગમાત્ ।
પિનાકં દર્દુરં નાગં વજ્રાભ્રં ચ ચતુર્વિધમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:10 ॥
ધ્માતં વહ્નૌ દલચયં પિનાકં વિસૃજત્યલમ્ ।
ફૂત્કારં ભુજગઃ કુર્યાદ્ દર્દુરં ભેકશબ્દવત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:11 ॥
ચતુર્થં ખેચરં વજ્રં નૈવાગ્નૌ વિકૃતિં ભજેત્ ।
તસ્માદ્ વજ્રાભ્રકં શ્રેષ્ઠં વ્યાધિવાર્ધક્યમૃત્યુજિત્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.1:12 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.2
નિશ્ચન્દ્રિકં હિ ગગનં વાસિતમપિ વાસનાભિર્ ઇહ શતધા ।
તદપિ ન ચરતિ રસેન્દ્રઃ સત્ત્વં કથમત્ર યત્નતઃ પ્રભવેત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ચારણાયામ્ અભ્રપત્ત્રે વૈષમ્યં સત્ત્વે ચ સુગમત્વં સૂચયન્નાહ નિશ્ચન્દ્રિકમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.2:1 ॥
ઇહાસ્મિન્ ચારણાસંસ્કારે નિશ્ચન્દ્રિકં ગગનં તારકારહિતમ્ અભ્રં વાસનાભિઃ પૂર્વોક્તાભિર્ વાસનૌષધિભિઃ શતધા શતપ્રકારં વાસિતં મથિતમ્ અપિ રસેન્દ્રઃ પારદસ્ તદપિ બહુશ્રમૈઃ સંસ્કૃતમપ્યભ્રં ન ચરતિ ગ્રાસીકરોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.2:2 ॥
અત્ર ચારણે સત્ત્વં યત્નતઃ પ્રયત્નાત્ કથં પ્રભવેત્ કથમપિ સમર્થીભવેત્ સત્ત્વં યત્નતઃ સમર્થીભવેદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.2:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.3
મુક્ત્વૈકમભ્રસત્ત્વં નાન્યઃ પક્ષાપકર્તનસમર્થઃ ।
તેન નિરુદ્ધપ્રસરો નિયમ્યતે બધ્યતે ચ સુખમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સુગમત્વાદ્ગુણાધિકત્વાચ્ચ સત્ત્વં પ્રશંસતિ મુક્ત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.3:1 ॥
અભ્રસત્ત્વમેકં મુક્ત્વા ત્યક્ત્વા અન્યો ઽપરો રસપક્ષાપકર્તનસમર્થો ન પારદપક્ષચ્છેત્તા ન તેન સત્ત્વેન સુખં યથા સ્યાત્તથા રસઃ પારદો નિયમ્યતે પારદસ્ય નિયમનં ભવેદિત્યર્થઃ બધ્યતે ચ બન્ધનં પ્રાપ્યતે રસો બદ્ધો ભવતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.3:2 ॥
કિમ્ભૂતઃ સન્ નિયમનં બન્ધનં ચ પ્નોતિ નિરુદ્ધપ્રસરઃ સન્ નિરુદ્ધ આરુન્ધિત્તઃ પ્રસરઃ પ્રસરણં પ્રકૃષ્ટેન ગમનં યસ્ય તાદૃશઃ સન્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.3:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.4
<પક્ષચ્છેદ>
પક્ષચ્છેદમકૃત્વા રસબન્ધં કર્તુમ્ ઈહતે યસ્તુ ।
બીજૈરેવ હિ સ જડો વાઞ્છત્યજિતેન્દ્રિયો મોક્ષમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસબન્ધને ઽધિકારિત્વં દર્શયન્નાહ પક્ષચ્છેદમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.4:1 ॥
યો વાદી અભ્રસત્ત્વગ્રસનેન વિના પક્ષચ્છેદમ્ કૃત્વા પક્ષાપકર્તનમવિધાય રસબન્ધં કર્તું પારદબન્ધનં વિધાતુમ્ ઈહતે ચેષ્ટતે સ વાદી ન કિંતુ જડ એવમ્ અપણ્ડિત ઇતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.4:2 ॥
કઃ કૃત્વા રસબન્ધનં કર્તુમીહતે બીજૈઃ રક્તાભ્રહેમરસકૈર્ ઇત્યાદિભિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.4:3 ॥
એવાવ્યયમ્ અન્યદ્રવ્યવ્યવચ્છેદી ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.4:4 ॥
પક્ષચ્છેદનં કૃત્વા બન્ધનં કાર્યમયં વિધિઃ અન્યથા ત્વ્ અવિધિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.4:5 ॥
અવિધેર્ દૃષ્ટાન્તમાહ યથા અજિતેન્દ્રિયો લમ્પટઃ પુમાન્ મોક્ષં વાઞ્છતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.4:6 ॥
અજિતેન્દ્રિયજડયોઃ સામ્યમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.4:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.5
નાધઃ પતતિ ન ચોર્ધ્વં તિષ્ઠતિ યન્ત્રે ભવેદ્ અનુદ્ગારી ।
અભ્રકજીર્ણઃ સૂતઃ પક્ષચ્છિન્નઃ સ વિજ્ઞેયઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પક્ષચ્છિન્નપારદસ્ય લક્ષણમાહ નેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.5:1 ॥
એવંવિધઃ પારદઃ સૂતો યઃ સ પક્ષચ્છિન્નઃ પક્ષૌ છિન્નૌ છેદિતૌ યસ્યેતિ સમાસઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.5:2 ॥
સ કઃ યો નાધઃ પતતિ અધઃપાતને કૃતે ઊર્ધ્વતો ઽધોભાગો ન પતતિ પુનરધોભાગત ઊર્ધ્વપાતને કૃતે ઊર્ધ્વં ન યાતિ અનુદ્ગારી અચઞ્ચલો ભવેત્ યન્ત્રે સ્વસ્થ એવ તિષ્ઠતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.5:3 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટઃ અભ્રજીર્ણઃ અભ્રકં જીર્ણં નિઃશેષતામ્ આપ્તં યસ્મિન્ રસ ઇતિ સમાસઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.5:4 ॥
ગ્રાસમાત્રેણ પક્ષચ્છેદો ન જાયતે યાવન્ન ચારિતમભ્રકં જરતીતિ ધ્વન્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.5:5 ॥
સ પક્ષચ્છિન્નઃ સૂત ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.5:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.6
<અભ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
શ્વેતાદિચતુર્વર્ણાઃ કથિતાસ્તે સ્થૂલતારકારહિતાઃ ।
<અભ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: રેઅચ્તિઓન્ તો હેઅતિન્ગ્>
વજ્રી સત્વં મુઞ્ચત્યપરે ધ્માતાશ્ચ કાચતાં યાન્તિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વજ્રાભ્રં વિહાય પિનાકનાગભેકાઃ સત્વમોચનેઽસમર્થા ઇતિ દર્શયન્નાહ શ્વેતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.6:1 ॥
યે ધ્માતાઃ સ્થૂલતારકારહિતાઃ પત્ત્રચયેન વર્જિતા રક્તપીતકૃષ્ણાઃ કથિતાઃ પૂર્વં વર્ણિતાસ્તે શ્વેતાદિચતુર્વર્ણા ભવન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.6:2 ॥
ત્રયાણાં રક્તપીતકૃષ્ણવર્ણાભ્રાણાં ચેત્ શ્વેતવર્ણ આદૌ યુજ્યતે તદા ચતુર્વર્ણા ભવન્તીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.6:3 ॥
તેષાં ચતુર્વર્ણાનાં મધ્યે યો વજ્રી વજ્રસંજ્ઞકો ઘનઃ સ સત્વં મુઞ્ચતિ ધ્માતઃ સન્ સત્વં ત્યજતિ નાન્યે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.6:4 ॥
અપરે પિનાકનાગભેકાહ્વયાઃ ધ્માતાઃ સન્તઃ કાચતાં યાન્તિ કાચાકારત્વમ્ આપ્નુવન્તિ ન ચ સત્ત્વનિર્ગમ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.6:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.7
<અભ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: પોતેન્ચ્ય્>
સિતરક્તાસિતપીતા યે કેચિદુદાહૃતા ઘના લોકે ।
અલ્પબલા નિઃસત્ત્વા વજ્રી શ્રેષ્ઠસ્તુ સર્વેષામ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સસત્ત્વબલવત્વાભ્યામ્ ઉત્કૃષ્ટત્વાદ્ વજ્રાભ્રં પુનઃ પ્રશંસતિ સિતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.7:1 ॥
લોકે સંસારે યે કેચિત્ ઘના ઉદાહૃતાઃ કથિતાસ્તે અલ્પબલાઃ અલ્પં બલં યેષુ તે તથોક્તાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.7:2 ॥
નિઃસત્ત્વાઃ સત્વવર્જિતાઃ ધ્માતેષુ તેષુ સત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.7:3 ॥
તે કે ઘનાઃ સિતરક્તાસિતપીતાઃ શ્વેતરક્તકૃષ્ણપીતવર્ણાઃ નાન્યે વર્ણાઃ સન્તીતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.7:4 ॥
સર્વેષાં ચતુર્વર્ણાનાં મધ્યે વજ્રી વજ્રસંજ્ઞકઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રધાનઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.7:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.8
<અભ્ર:: ઇનેદિબ્લે વરિઅન્ત્સ્>
સૂતેઽપિ રસાયનિનાં યોજ્યં પરિકીર્તિતં પરં સત્વમ્ ।
ત્રિવિધં ગગનમભક્ષ્યં કાચં કિટ્ટં ચ પત્ત્રરજઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
દેયમભ્રમાહ સૂતેઽપીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.8:1 ॥
રસાયનિનાં રસાયનં જરાવ્યાધિવિધ્વંસિભેષજં વિદ્યતે યેષાં યેષુ વા તે રસાયનિનઃ તેષાં પરં પ્રધાનં સત્વમભ્રસત્વં પરિકીર્તિતં સંકથિતં યથા ગ્રન્થાન્તરે ।
સત્વસેવી વયઃસ્તમ્ભં કૃતશુદ્ધિર્લભેત્સુધીઃ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.8:2 ॥
અભ્રસત્વં સૂતેઽપિ પારદેઽપિ પરમમુત્કૃષ્ટં પક્ષચ્છેદનસમર્થં બલદં ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.8:3 ॥
પુનસ્ત્રિવિધં ગગનમ્ અભક્ષ્યમ્ અભોજ્યં રસાયનિનાં સૂતેઽપિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.8:4 ॥
કિં તત્ત્રિવિધમ્ એકં કાચં વહ્નૌ ધમનાત્કાચાકારતાં નીતં દ્વિતીયં કિટ્ટં યદ્ધમનાત્કિટ્ટસ્વરૂપં પ્રાપ્તં તૃતીયં પત્ત્રરજઃ પત્રાણાં સમાહિતં યદ્રજસ્ તદેવં ત્રિવિધમ્ અભક્ષ્યં સદોષત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.8:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.9
<અભ્ર:: સત્ત્વ>
મુઞ્ચતિ સત્વં ધ્માતસ્ તૃણસારવિકારકૈર્ ઘનઃ સ્વિન્નઃ ।
પરિહૃત્ય કાચકિટ્ટં ગ્રાહ્યં સારં પ્રયત્નેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સત્વપાતનવિધાનં દર્શયન્નાહ મુઞ્ચતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.9:1 ॥
ઘનસ્ તૃણસારવિકારકૈઃ સ્વિન્નઃ તૃણમેવ સારો યેષાં તે તૃણસારાઃ તેષાં યે વિકારકા વિશેષાસ્ તૈર્ ઔષધૈઃ સૂર્યાવર્તકાદિભિઃ કૃત્વા સ્વિન્નૌ વહ્નૌ ધ્માતો ઘનઃ સત્વં મુઞ્ચતિ સત્ત્વપાતં વિદધાતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.9:2 ॥
પુનઃ કાચં કિટ્ટં ચ પરિહૃત્ય સત્ત્વં પતિતકાચકિટ્ટયુક્તં યદા ભવતિ તદા પ્રયત્નેન ગ્રાહ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.9:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.10
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: પાતન>
સ્વેદ્ય બદ્ધ્વા પિણ્ડં માહિષદધિદુગ્ધમૂત્રશકૃદાજ્યૈઃ ।
અથ પંચગવ્યયુક્તઃ સત્વં પાતયતિ લોહનિભમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અધુના વિશેષપ્રકારાન્તરમ્ આહ સ્વેદ્ય ઇત્યાદિ ।
સ્વેદ્યો ઘનઃ પૂર્વોક્તૈસ્તૃણસારવિકારૈઃ સ્વેદિતમભ્રં સ્વેદવિધિરુક્તઃ પુનર્ઘનસ્ય પિણ્ડં બદ્ધ્વા કૈઃ સહ માહિષદધિદુગ્ધમૂત્રશકૃદાજ્યૈઃ કૃત્વા મહિષ્યા ઇદં માહિષં એવંભૂતં યદ્દધિ દુગ્ધં મૂત્રં શકૃદ્વિષ્ઠા આજ્યં ઘૃતં ચૈતૈઃ પિણ્ડં બદ્ધ્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.10:1 ॥
અથેતિ સમુચ્ચયે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.10:2 ॥
પઞ્ચગવ્યૈઃ ગવાં દુગ્ધદધિમૂત્રશકૃદાજ્યૈઃ સંયુક્તઃ કાર્યઃ પિણ્ડં બદ્ધ્વેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.10:3 ॥
એતત્પિણ્ડં લોહનિભં મુણ્ડપ્રભં સત્ત્વં પાતયતિ પૂર્વસંબધાત્ ઘનસ્ય ઇત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.10:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.11
<સત્ત્વ:: એxત્રચ્ત્ fરોમ્ ચોઓલ્ મિનેરલ્સ્>
સૂર્યાતપપીતરસાઃ સ્વલ્પં મુઞ્ચન્તિ ધાતવઃ સત્વમ્ ।
સ્વસ્થાનસ્થાઃ સન્તો મુઞ્ચન્તિ ત એવ ભૂયિષ્ઠમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સૂર્યાતપપીતરસા ઇતિ સૂર્યાતપે સવિતૃઘર્મે પીતાઃ શોષિતા રસા દ્રવા યૈઃ એવંવિધા ધાતવો ધ્માતાઃ સન્તઃ સ્વલ્પં ઈષન્માત્રં સત્ત્વં મુઞ્ચન્તિ ત્યજન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.11:1 ॥
પુનસ્ત એવ સૂર્યાતપપીતરસા ધાતવઃ સ્વસ્થાનસ્થાઃ સ્વકીયં યત્સ્થાનં દ્રવેણ સ્થાનપિણ્ડં રૂપં તસ્મિન્ તિષ્ઠન્તીતિ એવંવિધાઃ સન્તો બહલં ભૂયિષ્ઠં સત્વં મુઞ્ચન્તિ દ્રવન્તીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.11:2 ॥
સૂર્યાતપપીતરસા ઇતિ કેષાં સૂર્યાવર્તકદલીવન્ધ્યાકર્કોટક્યાદીનાં દ્રાવકૌષધીનામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.11:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.12
બહુગમ્ભીરં ધ્માતો વર્ષતિ મેઘઃ સુવર્ણધારાભિઃ ।
દેવમુખતુલ્યમમલં પતિતં સત્વં તથા વિન્દ્યાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પતિતસત્ત્વલક્ષણમ્ આહ બહુગમ્ભીરમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.12:1 ॥
મેઘો ઘનો બહુગમ્ભીરં યથા સ્યાત્તથા ધ્માતઃ સન્ સુવર્ણધારાભિઃ શોભનવર્ણધારાભિઃ વા સુવર્ણવત્ કનકવત્ વર્ણો યાસાં તાભિઃ નિર્મલત્વાત્ પ્રકાશકત્વાચ્ચ વર્ષતિ ધારાપાતં વિદધાતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.12:2 ॥
કથંભૂતં દેવમુખતુલ્યં વહ્નિના તુલ્યં સમં અમલં નિર્મલં હરિતપીતરક્તાદિધૂમરહિતત્વાત્ પતિતં સત્વં તથા વિન્દ્યાત્ ઘનસ્યેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.12:3 ॥
તથા ગ્રન્થાન્તરે ।
ભસ્ત્રાનલેન તીવ્રેણ મહાજ્વાલે હુતાશને ।
અતિદીપ્તે ભવેદ્બુદ્ધા અઙ્ગારાઃ ક્ષયમાગતાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.12:4 ॥
પુનરન્યા ન ચેન્મૂર્ધ્નિ દ્વિસ્ત્રિર્વારાણિ બુદ્ધિમાન્ ।
યદા દીપ્તો ભવેદ્વહ્નિઃ શુદ્ધજ્વાલો મહાબલઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.12:5 ॥
પતિતં તુ તદા વિન્દ્યાત્ તત્સત્ત્વં નાત્ર સંશયઃ ।
પતિતં તુ પૃથક્કાર્યં કિટ્ટાઙ્ગારવિવર્જિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.12:6 ॥
નિર્ગુણં લક્ષયિત્વા તુ પુનર્ ધામ્યો યથાવતા ।
દ્વિસ્ત્રિરેવમશેષં તુ ધ્માતઃ સત્ત્વં વિમુઞ્ચતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.12:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.13-14
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: "એઅતેન્" wઇથોઉત્ અ મુખ>
યદિ લોહનિભં પતિતં જાતં ગગનસ્ય તદ્રસશ્ચરતિ ।
મિલતિ ચ સર્વદ્વન્દ્વે હ્યૌષધિભિશ્ચરતિ વિનાપિ મુખૈઃ

<અભ્ર:: સત્ત્વ:: પ્રોદુચેસ્ અ મુખ>
માક્ષિકસહિતં ગગનં ધ્માતં સત્વં મુખપ્રદં ભવતિ ।
તદનુ ચ નાગૈર્વઙ્ગૈઃ સહિતં ચ મુખપ્રદં સત્વમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
માક્ષિકસત્વાન્તરસંયોગાત્ સત્ત્વસ્ય ગુણાધિક્યં દર્શયન્નાહ માક્ષિકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.13-14:1 ॥
ગગને ભવં ગગનં અણ્પ્રત્યયાન્તં ણિતો વા ઇતિ સૂત્રેણ ન વૃદ્ધિઃ ગગનં અભ્રસત્વમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.13-14:2 ॥
માક્ષિકે ભવં માક્ષિકં માક્ષિકસત્વં તેન સહિતં પૂર્વસત્વં ચેત્ ધ્માતં તદુભયસત્વં મુખપ્રદં ભવતિ રસસ્ય ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.13-14:3 ॥
મુખં પ્રકૃષ્ટેન દદાતીતિ સમાસઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.13-14:4 ॥
તદનુ ચ તત્પશ્ચાચ્ચ નાગૈર્ વઙ્ગૈઃ સહિતં પૂર્વં યદ્ગગનં અભ્રસત્વં મુખપ્રદમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.13-14:5 ॥
વા સુખપ્રદં ઇતિ પાઠઃ અસ્મિન્ યોગે બહુક્લેશં વિહાય સુખેન ચારણં ભવતીતિ વિકલ્પાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.13-14:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.15
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: ઇન્દુચ્તિઓન્ ઓf ગર્ભદ્રુતિ, રઞ્જન અન્દ્ બન્ધન>
માક્ષિકસત્વે યોગાદ્ઘનસત્વં ચરતિ સૂતકો નિખિલમ્ ।
નિયતં ગર્ભદ્રાવી સ રજ્યતે બધ્યતે ચૈવમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
માક્ષિકસત્વં મુખ્યત્વેનાહ માક્ષિકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.15:1 ॥
સૂતકઃ પારદો ઘનસત્વં અભ્રસત્વં નિખિલં સમસ્તં ચરતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.15:2 ॥
કસ્માત્ માક્ષિકસત્વે યોગાત્ માક્ષિકં સ્વર્ણમાક્ષિકં તત્સત્વે યો યોગસ્તસ્માત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.15:3 ॥
નિયતં નિશ્ચિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.15:4 ॥
માક્ષિકસત્ત્વયોગાદ્ ઘનસત્ત્વં ચરતિ રસો ગર્ભદ્રાવી ગર્ભે દ્રાવયતિ સત્ત્વં દ્રવરૂપં વિધત્તે યઃ સ તથોક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.15:5 ॥
સૂતસ્યોદરે માક્ષિકાભ્રસત્વં દ્રુતિરૂપં તિષ્ઠતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.15:6 ॥
એવમમુના વિધાનેન સહ સૂતકઃ પારદો રજ્યતે રાગવાન્ ભવતિ બધ્યતે બદ્ધશ્ચ ભવતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.15:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.16
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: fઓર્ બન્ધન ઓf મેર્ચુર્ય્>
સત્વં ઘનસ્ય કાન્તં તાલકયુક્તં સુરુન્ધિતં ધ્માતમ્ ।
વારૈસ્ત્રિભિરિહ સત્વં ભવતિ રસેન્દ્રબન્ધકારિ પરમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
માક્ષિકયોગાનન્તરમ્ અપરોઽભિધીયતે સત્ત્વમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.16:1 ॥
ઘનસ્યાભ્રસ્ય સત્વં તથા કાન્તં લોહવિશેષં તાલકયુક્તં તાલકેન હરિતાલેન યુક્તં સુરુન્ધિતં ધ્માતં સત્ ત્રયમપિ સત્વરૂપં ભવતિ યદૈકવારધમનેન સત્વં ન મિલતિ તથા પુનર્દ્વિસ્ત્રિવેલાભિર્ ધમનં કાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.16:2 ॥
સમભાગતાલકયોજનં ઘનસત્વમાક્ષિકસત્વયોગદ્રાવણાદ્ધમિતાદત્યર્થં તત્સત્વં રખે પારદે બન્ધકારિ ભવતિ પરમમુત્કૃષ્ટં બન્ધનપ્રદં ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.16:3 ॥
તત્સત્ત્વસ્ય ચારણતો રસો બન્ધનમવાપ્નોતીતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.16:4 ॥
કાન્તલક્ષણં ।
પાત્રે યસ્મિન્ પ્રવિશતિ જલે તૈલબિન્દુર્ન સર્પેત્ હિઙ્ગુર્ગન્ધં વિસૃજતિ નિજં તિક્તતાં નિમ્બકલ્કઃ ।
પાકે દુગ્ધં ભવતિ શિખરાકારતાં નૈવ ભૂમૌ કાન્તં લોહં વિદુરિતિ ચ તલ્લક્ષણોક્તં ન ચાન્યત્ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.16:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.17
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: ઇન્દુચ્તિઓન્ ઓf ગર્ભદ્રુતિ>
લોહં ચાભ્રકસત્વં તાલકસમભાગસારિતં ચરતિ ।
અભિષવયોગાચ્ચાઙ્ગુલિમૃદિતં ગર્ભે ચ તદ્દ્રવતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
કાન્તાભ્રસત્વાલયોગકરણમ્ આહ લોહમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.17:1 ॥
ચેતિ સમુચ્ચયે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.17:2 ॥
લોહં પૂર્વોક્તલક્ષણં મુણ્ડાદિકં અભ્રસત્વં ચ તાલકસમભાગસારિતં તાલકસ્ય સમભાગેન પૂર્વવિધાનેન મુખાદિના યત્સારિતં એકશરીરતાં નીતં સૃ ગતાવિત્યસ્ય ધાતો રૂપં સારિતં પ્રમિલિતમ્ ઇત્યર્થઃ એવંવિધં કાન્તાભ્રસત્વાલં રસશ્ચરતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.17:3 ॥
ચ પુનઃ અઙ્ગુલિમૃદિતં અઙ્ગુલિના મર્દિતં તત્ કાન્તાભ્રસત્વાલં ગર્ભે રસોદરે દ્રવતિ તત્સ્વરૂપત્વેન મિલતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.17:4 ॥
કસ્માત્ અભિષવયોગાત્ અભિષવઃ સંમર્દનં તદ્યોગાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.17:5 ॥
લોહસ્ય ત્રયો દશભેદાનાં મધ્યાત્ કેનાપિ ભેદેન સહયોગઃ કાર્ય ઇતિ લોહશબ્દેન ધ્વનિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.17:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.18
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: ઇન્દુચ્તિઓન્ ઓf ચારણ>
વંગમથો ઘનસત્વં તાલકષડ્ભાગસારિતં ચરતિ ।
અભિષવયોગાચ્ચરતિ વ્રજતિ રસો નાત્ર સન્દેહઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
લોહયોગમુક્ત્વા વઙ્ગયોગમાહ વઙ્ગમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.18:1 ॥
અથ લોહકથનાનન્તરં વઙ્ગં ખુરસંજ્ઞકં અભ્રકં ચ એતદ્દ્વયં તાલકષડ્ભાગસારિતં તાલકસ્ય ષડંશેન એકશરીરતાં નીતં તત્સ્વરૂપં રસશ્ચરતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.18:2 ॥
કસ્માત્ અભિષવયોગાત્ અભિષવઃ સંમર્દનં તદ્યોગાત્ ષુઞ્ અભિષવે ઇત્યસ્ય ધાતો રૂપં અભિષવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.18:3 ॥
પુનઃ રસશ્ચરતિ મિલતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.18:4 ॥
ચારિતં યત્ તદ્દ્રવતિ તદ્દ્રુતં રસે વ્રજતિ પૃથક્ત્વાત્ સં મિલતિ નાત્રસન્દેહઃ નિઃ સંદિગ્ધમિવ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.18:5 ॥
વઙ્ગસ્ય લઘુદ્રવિત્વાત્ ષડંશયોગસ્તાલકસ્ય યુક્તઃ લોહજાતેઃ કાઠિણ્યાત્ સમભાગત્વં ઉદિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.18:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.19-20
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: ઇન્દુચ્તિઓન્ ઓf ચારણ>
બહલં સુવર્ણવર્ણં નિચુલપુટૈઃ પતતિ પઞ્ચભિઃ સત્વમ્ ।
વટકીકૃતમૃતગગનં નિરઞ્જનં કિટ્ટરહિતં ચ

તચ્ચૂર્ણીકૃત્ય તતઃ ક્ષારામ્લૈર્ભાવિતં ઘનં બહુશઃ ।
સૃષ્ટિત્રયનીરકણાતુમ્બુરુરસમર્દિતં ચરતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અભ્રસત્વવિધાનમાહ બહલમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:1 ॥
વટકીકૃતં ચ તન્મૃતં ચ ગગનં તથોક્તં ન વટકો વટકઃ ક્રિયત ઇતિ વટકીકૃતં અત્ર અભૂતતદ્ભાવે ચ્વિઃપ્રત્યયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:2 ॥
પઞ્ચભિર્નિચુલપુટૈઃ પઞ્ચસંખ્યાભિર્વેતસવૃક્ષદ્રવભાવનાભિર્ ભાવિતં યન્મૃતગગનં મૃતાભ્રં વટકીકૃતં સત્સત્વં પતતિ તદ્દ્રાવકૌષધયોગં વિધાય વહ્નિના વિધમનાદિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:3 ॥
કિયન્માનં સત્વં પતતિ બહલં બહુ અન્યવિધેરધિકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:4 ॥
કીદૃશં સ્વર્ણવર્ણં પીતશ્વેતં પ્રકાશાખ્યં પુનર્નિરઞ્જનં નિર્મલં કિટ્ટરહિતં ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:5 ॥
અસ્મિન્ સત્વે કાચકિટ્ટાભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:6 ॥
સર્વોત્કૃષ્ટવિધિરયં પૂર્વમુદિતાત્ બહલસત્વપાતાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:7 ॥
કેવલસત્વચારણવિધાનમાહ તદિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:8 ॥
તતસ્તદભ્રસત્વપાતનવિધેરનન્તરં તદેવાભ્રસત્વં ચૂર્ણીકૃત્ય કલ્કં વિધાય ક્ષારામ્લૈર્ભાવિતં કુર્યાત્ ક્ષારાઃ સ્વર્જિકાદયઃ અમ્લા જમ્બીરાદયઃ તૈર્બહુશો બહુવારં ઘર્મપુટિતં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:9 ॥
પુનઃ સૃષ્ટિત્રયનીરકણાતુમ્બુરુરસમર્દિતં સૃષ્ટિઃ પૂર્વોક્તા તત્ત્રયં મૂત્રશુક્રશોણિતમિતિ નીરકણા જલપિપ્પલી તુમ્બરુ પ્રતીતં એતેષાં રસેન મર્દિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:10 ॥
અભ્રસત્ત્વમેવં કૃતં સત્ ચરતિ ગ્રસતિ રસઃ ઇત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.19-20:11 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.21-22
<શુલ્વાભ્ર:: પ્રોદુચ્તિઓન્>
ઘનસત્વશુલ્બમાક્ષિકસમભાગનિયોજિતં તથા મિલિતમ્ ।
તચ્છુલ્બાભ્રં કથિતં ચરતિ રસો જીર્યતિ ક્ષિપ્રમ્

ઇતિ તાપ્યશુલ્બસહિતં ઘનસત્વં લોહખલ્વકે મૃદિતમ્ ।
ચરતિ રસેન્દ્રઃ કાઞ્જિકવેતસજમ્બીરબીજપૂરામ્લૈઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ શુલ્બાભ્રમાહ ઘનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.21-22:1 ॥
ઘનસત્વશુલ્બમાક્ષિકસમભાગનિયોજિતં ઘનસત્વમ્ અભ્રસત્વં શુલ્બં તામ્રં માક્ષિકં સ્વર્ણમાક્ષિકં સમભાગેન તુલ્યભાગેન નિયોજિતં પ્રયુક્તં તન્મિલિતં સત્ શુલ્બાભ્રં કથિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.21-22:2 ॥
અત્ર શુલ્બં કીદૃશં પ્રયોજ્યં તદાહ ।
દ્વાવર્કૌ મ્લેચ્છનેપાલૌ રસે નેપાલ ઉત્તમઃ ।
ઘનઘાતસહઃ સ્નિગ્ધો રક્તપત્રોઽમલો મૃદુઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.21-22:3 ॥
મ્લેચ્છસ્તુ ક્ષાલિતઃ કૃષ્ણો રૂક્ષસ્નિગ્ધો ઘનાસહઃ ।
મિશ્રિતો નાગલોહાભ્યાં ન શ્રેષ્ઠો રસકર્મણિ ।
ઇતિ અતો નેપાલકં ગ્રાહ્યમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.21-22:4 ॥
તચ્છુલ્વાભ્રં રસઃ ક્ષિપ્રં ચરતિ પુનઃ ક્ષિપ્રં શીઘ્રં તચ્છુલ્બં જીર્યતિ જારણમાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.21-22:5 ॥
અત્ર માક્ષિકયોગઃ શુલ્બાભ્રસત્વમેલનાર્થં રસપ્રીત્યેતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.21-22:6 ॥
શુલ્બાભ્રચારણવિધાનમાહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.21-22:7 ॥
ઇતિ પૂર્વોક્તં તાપ્યશુલ્બસહિતં તાપ્યં સ્વર્ણમાક્ષિકં શુલ્બં તામ્રં નેપાલસંજ્ઞકં તાભ્યાં સહિતં મિશ્રિતં ઘનસત્વં તપ્તલોહખલ્વકે મૃદિતં કાર્યં મર્દનીયં કૈઃ કૃત્વા કાઞ્જિકવેતસજમ્બીરબીજપૂરામ્લૈઃ કાઞ્જિકમુક્તવિધાનં સૌવીરં વેતસં ચુક્રં જમ્બીરં પ્રસિદ્ધં બીજપૂરો માતુલુઙ્ગઃ એતેષામમ્લૈઃ દ્રવરૂપૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.21-22:8 ॥
તતઃ શુલ્વાભ્રં રસેન્દ્રઃ પારદશ્ચરતિ ગ્રસતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.21-22:9 ॥
લોહખલ્વસ્ય કથનાત્ તપ્તખલ્વકે મર્દનં કુર્યાદિતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.21-22:10 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.23
<ભસ્મન્ (ઓf દિff. મેતલ્સ્):: રઞ્જન>
ઇતિ તીક્ષ્ણશુલ્બનાગં માક્ષિકયુક્તં ચ તત્કૃતં ખોટમ્ ।
તદ્ભસ્મ ચ પુટવિધિના નિર્વ્યૂઢં સત્વરઞ્જકં ભવતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પ્રકારાન્તરમાહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.23:1 ॥
ઇતિ પૂર્વોક્તલક્ષણં તીક્ષ્ણશુલ્બનાગં તીક્ષ્ણં તામ્રં નાગં ચ એતત્ત્રયં માક્ષિકયુક્તં સ્વર્ણમાક્ષિકયુતં સમં તુલ્યભાગં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.23:2 ॥
તત્કૃતં ખોટં તૈઃ સર્વૈઃ પિષ્ટીસ્તમ્ભેન ખોટભસ્મ કાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.23:3 ॥
પુટવિધિના વહ્નિપુટવિધાનેન તત્કૃતં ખોટં ભસ્મ કાર્યં પુનઃ તદ્ભસ્મ સત્વે નિર્વ્યૂઢં નિર્વાહિતં સત્ સત્વરઞ્જકં ભવતિ ખસત્વે અભ્રસત્વે રાગદાયિ ભવતિ રઞ્જિતં તત્સત્વં રસરઞ્જકં ભવેદિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.23:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.24
ચાર્યં યત્નેન રસે ઘનસત્વં તદ્વિધં ઘનં તસ્ય ।
સંયોજ્ય સર્વબીજં નિર્વાહ્ય દ્વન્દ્વસંકરતઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રઞ્જિતઘનસત્વસ્ય ચારણમાહ ચાર્યમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.24:1 ॥
તદ્વિધં પૂર્વરઞ્જિતં ઘનસત્વમ્ અભ્રસત્વં ચ ઘનં કેવલઘનોદ્ભવં સત્વં અરઞ્જિતં રસે પારદે ચાર્યં ગ્રાસગ્રસનમાનેનૈતદ્ અભ્રસત્વં રસે સંયોજ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.24:2 ॥
વા સત્વે સર્વબીજં સર્વં રાગદાયિ દ્રવ્યં સંયોજ્ય નિર્વાહ્યં નિર્વાહિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.24:3 ॥
કુતઃ દ્વન્દ્વસંકરતઃ દ્વન્દ્વાનાં સંકરો મેલાપઃ સઙ્કરોઽવકર ઇત્યમરઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.24:4 ॥
નિર્વાહ્યં ઇતિ વહ પ્રાપણે ઇત્યસ્ય રૂપં પૂર્વવત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.24:5 ॥
નિરવ્યયં નિશ્ચયાર્થં નિર્નિશ્ચયનિષેધયોઃ ઇત્યમરઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.24:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.25
અભ્રકચારણમાદૌ ગર્ભદ્રુતિચારણં ચ હેમ્નોઽન્તે ।
યો જાનાતિ ન વાદી વૃથૈવ સોઽર્થક્ષયં કુરુતે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ રસચારણે જ્ઞેયમાહ અભ્રકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.25:1 ॥
યો વાદી રસકર્તા આદૌ પ્રથમં અભ્રચારણં ન જાનાતિ યથા રસોઽભ્રકં ચરતિ ગ્રસતિ પુનઃ તત્પશ્ચાત્ ગર્ભદ્રુતિચારણં યદ્રસગર્ભે દ્રુતં દ્રવરૂપં તિષ્ઠત્યભ્રાદિકં તસ્ય ચારણં ગ્રસનં પુનરન્તે હેમ્નઃ સ્વર્ણસ્ય ચારણં ગ્રસનં ન જાનાતિ સ વૃથૈવ મિથ્યૈવ અર્થક્ષયં ધનનાશં કુરુતે કાર્યસિદ્ધેરભાવાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.25:2 ॥
સર્વજ્ઞ એવ રસક્રિયાયાં પ્રવર્તેતેતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_4.25:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 4.26
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: ગ્રાસ:: ઓન્લ્ય્ અભ્ર પર્ત્ ઇસ્ "એઅતેન્">
ગગનગ્રાસરહસ્યં વક્ષ્યામ્યેકં ઘનાર્કસંયોગાત્ ।
કેવલમભ્રકસત્વં ગ્રસતે યત્નાન્ન સર્વાઙ્ગમ્