Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 2

2.1

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
divyatanorhetutvād rasendrasya sādhanavidhau sādhanopadeśe sudhiyā pūjyamatinā puṃsā prathamam aṣṭādaśasaṃskārāḥ prayatnena jñātavyāḥ // GRhtCM_1.34:1 //
saṃskriyanta iti saṃskārāḥ // GRhtCM_1.34:2 //
puṃsyapi garbhādhānādayaḥ ṣoḍaśa saṃskārā vartante ata eva saṃskārair ubhayoḥ sāmyaṃ doṣābhāvatvaṃ guṇavattvaṃ ca syāt // GRhtCM_1.34:3 //
ato brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ syuḥ // GRhtCM_1.34:4 //
kiṃviśiṣṭāḥ saṃskārāḥ pratikarmanirmalāḥ karma karma prati nirdoṣāḥ // GRhtCM_1.34:5 //
START GRht 2.1-2
<18 saṃskāras>
svedanamardanamūrchotthāpanapātananirodhaniyamāśca /
dīpanagaganagrāsapramāṇamatha cāraṇavidhānaṃ ca

2.2

garbhadrutibāhyadrutijāraṇarasarāgasāraṇaṃ caiva /
krāmaṇavedhau bhakṣaṇamaṣṭādaśadheti rasakarma

2.3

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
yasyopajīvyate kīrtiḥ saṅgameva sudhābhujām /
sa śrīmān kārayāmāsa vṛttiṃ mugdhāvabodhinīm // GRhtCM_2.1-2:1 //
āryādvayena rasāṣṭādaśasaṃskāroddeśaḥ kṛtaḥ // GRhtCM_2.1-2:2 //
START GRht 2.3
<1. svedana>
āsurīpaṭukaṭukatrayacitrārdrakamūlakaiḥ kalāṃśaistu /
sūtasya kāñjikena tridinaṃ mṛduvahninā svedaḥ

2.4

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
adhunā saṃskārāṇāṃ sādhane lakṣaṇam āha // GRhtCM_2.3:1 //
tatra prathamoddiṣṭasya svedanasaṃskārasya sādhanaṃ spaṣṭayannāha āsurītyādi // GRhtCM_2.3:2 //
sūtasya pāradasya tridinaṃ dinatrayaparimāṇaṃ yathā syāttathā mṛduvahninā svalpāgninā svedaḥ svedanaṃ kāryam // GRhtCM_2.3:3 //
kena kāñjikena sauvīreṇa // GRhtCM_2.3:4 //
kaiḥ saha āsurīpaṭukaṭukatrayacitrārdrakamūlakaiḥ saha // GRhtCM_2.3:5 //
āsurī rājikā paṭu saindhavaṃ lavaṇaviśeṣaḥ kecitpaṭuśabdena kṣāramapi vyācakṣate kaṭukatrayaṃ śuṇṭhīmaricapippalyaḥ citrakaṃ pratītam ārdrakaṃ kandaviśeṣo nāgarahetuḥ mūlakaṃ kandaviśeṣaḥ prasiddhaḥ // GRhtCM_2.3:6 //
kiṃviśiṣṭairetaiḥ kalāṃśaiḥ ṣoḍaśāṃśaiḥ ṣoḍaśāṃśaḥ pratyekaṃ saṃyujyate // GRhtCM_2.3:7 //
sarvasaṃmatamidaṃ vyākhyānām // GRhtCM_2.3:8 //
atra viśeṣaḥ kāñjike sarvadhānyāmlasaṃdhānaṃ tuṣavarjye tu kārayet // GRhtCM_2.3:9 //
uragā triphalā krāntā laghuparṇī śatāvarī // GRhtCM_2.3:10 //
tena yuktaṃ rasasvinnaṃ tridinaṃ mṛduvahninā // GRhtCM_2.3:11 //
dolāyantreṇa tīvreṇa mardayitvā punaḥ punaḥ /
iti rasendramaṅgalāt // GRhtCM_2.3:12 //
kṣārāmlair oṣadhair vāpi dolāyantre sthitasya hi /
pācanaṃ svedanākhyaṃ syānmalaśaithilyakārakam /
iti paribhāṣā // GRhtCM_2.3:13 //
dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūritārdhodarasya ca /
mukhasyobhayato dvāradvayaṃ kṛtvā prayatnataḥ // GRhtCM_2.3:14 //
tasyopari kṣipeddaṇḍaṃ tanmadhye rasapoṭalīm /
baddhvā tu svedayedetaddolāyantramiti smṛtam /
iti dolāyantralakṣaṇam // GRhtCM_2.3:15 //
START GRht 2.4
<2. mardana>
guḍadagdhorṇālavaṇair mandiradhūmeṣṭakāsurīsahitaiḥ /
rasaṣoḍaśāṃśamānaiḥ sakāñjikairmardanaṃ tridinam

2.5

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
dvitīyoddiṣṭasya mardanasya sādhanaṃ spaṣṭayannāha guḍetyādi // GRhtCM_2.4:1 //
etair auṣadhair dinatrayaṃ parimāṇaṃ rasasya mardanaṃ kāryam // GRhtCM_2.4:2 //
etaiḥ kaiḥ guḍadagdhorṇālavaṇaiḥ guḍa ikṣuvikāraḥ prasiddhaḥ dagdhorṇā dagdhā cāsau ūrṇā ceti samāsaḥ ūrṇā pratītā meṣaromanicayam ityarthaḥ lavaṇaṃ saindhavamekaṃ guḍadagdhorṇārajanī iti vā pāṭhaḥ tatra haridrā grāhyā na saindhavam // GRhtCM_2.4:3 //
rasaṣoḍaśāṃśamānaiḥ rasātṣoḍaśāṃśapramāṇaiḥ // GRhtCM_2.4:4 //
aṃśa ityasya pratyekaṃ sambandhaḥ // GRhtCM_2.4:5 //
viśeṣaścātra vastraiścaturguṇair baddhaḥ sūtaḥ sthāpyaḥ śubhe 'hani // GRhtCM_2.4:6 //
lohārkāśmajakhalve tu tapteṣveva tu mardayet // GRhtCM_2.4:7 //
uddiṣṭair oṣadhaiḥ sārdhaṃ sarvāmlaiḥ kāñjikairapi /
peṣaṇaṃ mardanākhyaṃ syāttadbahirmalanāśanam iti paribhāṣā // GRhtCM_2.4:8 //
atra yantraṃ tu khalvākhyaṃ jñeyam // GRhtCM_2.4:9 //
tallakṣaṇaṃ tu khalvayogyā śilā nīlā śyāmā snigdhā dṛḍhā guruḥ // GRhtCM_2.4:10 //
ṣoḍaśāṅgulikotsedhā navāṅgulikavistarā iti // GRhtCM_2.4:11 //
khalvayogyaśilālakṣaṇaṃ prasaṅgād uktam // GRhtCM_2.4:12 //
utsedhena navāṅgulaḥ khalu kalātulyāṅgulāyāmavān vistāreṇa daśāṅgulo 'tha munibhir nimnas tathaivāṅgulaiḥ // GRhtCM_2.4:13 //
pālyāṃ hy aṅgulavistaraśca masṛṇo 'tīvārdhacandropamo gharṣo dvādaśakāṅgulaśca tadayaṃ khalvo mato mardane iti // GRhtCM_2.4:14 //
START GRht 2.5-6
<3. mūrchana>
malaśikhiviṣābhidhānā rasasya naisargikās trayo doṣāḥ /
mūrchāṃ malena kurute śikhinā dāhaṃ viṣeṇa mṛtyuṃ ca

2.6

gṛhakanyā harati malaṃ triphalāgniṃ citrakaśca viṣam /
tasmād ebhir miśrair vārān saṃmūrchayetsapta

2.7

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rasasya pāradasya doṣās trayo vartante // GRhtCM_2.5-6:1 //
kiṃviśiṣṭāḥ malaśikhiviṣābhidhānāḥ malaśca śikhī ca viṣaṃ ca tānyevābhidhānaṃ nāma yeṣāṃ te tathoktāḥ // GRhtCM_2.5-6:2 //
punaḥ kiṃviśiṣṭāḥ naisargikāḥ nisarga utpattis tatsambandhinaḥ sahajā ityarthaḥ // GRhtCM_2.5-6:3 //
viśeṣaścātra malādyāḥ pañcadoṣāḥ syur bhūjādyāḥ saptakañcukāḥ // GRhtCM_2.5-6:4 //
kuṣṭānaṣṭau rasāntaḥsthā rase te 'nantadoṣadāḥ iti rasasaṃketakalikāyām // GRhtCM_2.5-6:5 //
yadyapi rasendramaṅgale pañca malādayo naisargikā doṣāḥ kathitās tathāpyatra traya eva anye dve gurutvacapalatve naisargikadoṣarūpe kuto na staḥ tribhiḥ svedanamardanamūrchanātmakaiḥ saṃskārair anivṛtteḥ // GRhtCM_2.5-6:6 //
naisargikagrahaṇād vaikārikāṇām api grahaṇaṃ syāt // GRhtCM_2.5-6:7 //
atra naisargikā uktā vaikārikāḥ kuto noktāḥ vaikārikāṇāṃ bhāvābhāvāt // GRhtCM_2.5-6:8 //
raso doṣatrayāvṛtaḥ prāśyamānaḥ kiṃ karoti malena maladoṣeṇa mūrchām indriyamohaṃ kurute śikhinā vahninā dāhaṃ viṣeṇa mṛtyuṃ maraṇaṃ ceti samuccaye // GRhtCM_2.5-6:9 //
eṣāmapaharaṇaṃ kāryamiti bhāvaḥ // GRhtCM_2.5-6:10 //
svarūpasya vināśena piṣṭitvāpādanaṃ hi yat /
vidvadbhir jitasūto 'sau naṣṭapiṣṭaḥ sa ucyate // GRhtCM_2.5-6:11 //
mardanoddiṣṭabhaiṣajyair naṣṭapiṣṭatvakārakam /
tanmūrchanam iti proktaṃ doṣatrayavināśanam iti // GRhtCM_2.5-6:12 //
yantram atra khalvam eva pūrvoktaṃ yat // GRhtCM_2.5-6:13 //
tridoṣāpaharaṇaṃ mūrchanaṃ cāha gṛhakanyetyādi // GRhtCM_2.5-6:14 //
gṛhakanyā gṛhakumārikā malaṃ prathamaṃ doṣaṃ harati // GRhtCM_2.5-6:15 //
punastriphalā trayāṇāṃ phalānāṃ samāhāraḥ triphalā agniṃ dvitīyaṃ doṣaṃ harati samāhāro yathā ekā harītakī yojyā dvau ca yojyau vibhītakau /
catvāryāmalakānyeva triphaleyaṃ prakīrtitā /
iti // GRhtCM_2.5-6:16 //
punaścitrako'gniḥ viṣaṃ tṛtīyaṃ doṣaṃ harati dūrīkarotītyarthaḥ // GRhtCM_2.5-6:17 //
tasmāddhetor ebhis tribhir gṛhakanyātriphalācitrakair miśritair ekīkṛtai rasaṃ sapta vārānmūrchayet vidhivanmūrchanaṃ kuryāt // GRhtCM_2.5-6:18 //
viśeṣaścātra /
mūrchanaṃ rasarājasya kartavyaṃ vādibhiḥ sadā /
viṣais triphalayā pūrvaṃ bṛhatyopaviṣastathā // GRhtCM_2.5-6:19 //
karkoṭī kṣārakandābhyāṃ citreṇa gṛhakanyayā /
ekenāpyatha saṃmardyo yāmamekaṃ tu pāradaḥ // GRhtCM_2.5-6:20 //
kiṃnarayantram ādāya hy oṣadhyā lepayettalam /
navatārayutaṃ sūtaṃ yantramadhyagataṃ nyaset // GRhtCM_2.5-6:21 //
dadyād rasopari śarāvaṃ saṃdhilepaṃ dṛḍhaṃ mṛdā /
lavaṇena ca sampūrya dvāraṃ saṃrudhya yatnataḥ // GRhtCM_2.5-6:22 //
cuhlikopari saṃsthāpya dīptāgniṃ jvālayet sudhīḥ /
yāmaikena taduttārya kartavyaḥ śītalo rasaḥ // GRhtCM_2.5-6:23 //
yantrāduddhṛtya yatnena sūtamutthāpya mūrchitam /
amūrchitas tadā deyaḥ kalāṃśaṃ mūrchite rasaḥ // GRhtCM_2.5-6:24 //
sindhūtthaṭaṅkaṇābhyāṃ ca mardayen madhusaṃyutaṃ dolāyantre tataḥ svedyaḥ kṣārāmlalavaṇaiḥ saha /
utthāpya mūrchayetpaścāt vāraṃvāraṃ raseśvaram /
punarutthāpitaṃ kuryād ekaviṃśativārakam // GRhtCM_2.5-6:25 //
iti rasasāre // GRhtCM_2.5-6:26 //
START GRht 2.7
<saṃskāra:: utthāpana>
amunā vimardanena hi suviśuddho nāgavaṅgaparimuktaḥ /
sūtaḥ pātanayantre samutthitaḥ kāñjikakvāthāt

2.8

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sūto nāgavaṅgaparimukto bhavati nāgavaṅgābhyāṃ doṣābhyāṃ virahitaḥ pārado bhavatītyarthaḥ kiṃviśiṣṭaḥ san samutthitaḥ san // GRhtCM_2.7:1 //
pātanayantre sthālīdvayasampuṭe samyagvidhānenotthitaḥ san // GRhtCM_2.7:2 //
kasmāt kāñjikaṃ sauvīraṃ pūrvavarṇitaṃ tatkvāthasaṃyogād ityarthaḥ // GRhtCM_2.7:3 //
hi niścitam // GRhtCM_2.7:4 //
amunā virecanena uktaśodhanena sūtaḥ suviśuddho bhavet viśeṣaśuddho bhaved ityutthāpanam // GRhtCM_2.7:5 //
anena vidhinā hiṅgulasthasya sūtasyāpi utthāpanaṃ bhavati // GRhtCM_2.7:6 //
svedanādikayogena svarūpāpādanaṃ punaḥ // GRhtCM_2.7:7 //
tadutthāpanamityuktaṃ mūrchāvyāpattināśanam iti // GRhtCM_2.7:8 //
ut ūrdhvaṃ sthāpanam utthāpanam // GRhtCM_2.7:9 //
atra yantraṃ tu /
aṣṭāṅgulaparīṇāhamānāhena daśāṅgulam /
caturaṅgulakotsedhaṃ toyādhāro 'ṅgulādadhaḥ // GRhtCM_2.7:10 //
adhobhāṇḍe mukhaṃ ca tasya bhāṇḍasyoparivartinaḥ /
ṣoḍaśāṅgulavistīrṇapṛṣṭhasyāsye praveśayet // GRhtCM_2.7:11 //
pārśvayor mahiṣīkṣīracūrṇamaṇḍūraphāṇitaiḥ // GRhtCM_2.7:12 //
vilipya śoṣayet saṃdhiṃ jalādhāre jalaṃ kṣipet /
cullyām āropayedetat pātanāyantram īritam // GRhtCM_2.7:13 //
iti // GRhtCM_2.7:14 //
START GRht 2.8
<saṃskāra:: pātana:: ūrdhvapātana>
kṛtvā tu śulbapiṣṭiṃ nipātyate nāgavaṅgaśaṅkātaḥ /
tasmindoṣān muktvā nipatati śuddhas tathā sūtaḥ

2.9

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pañcamoddiṣṭaṃ pātanasaṃskāraṃ spaṣṭayannāha kṛtvetyādi // GRhtCM_2.8:1 //
tu punaḥ utthitaṃ sūtaṃ śulbapiṣṭiṃ kṛtvā śulbena tāmreṇa saha tayormelanaṃ yathā syāttathā peṣaṇaṃ vidhāya tasmin pātanayantre nipātyate karmavideti śeṣaḥ // GRhtCM_2.8:2 //
kutaḥ nāgavaṅgaśaṅkātaḥ nāgavaṅgadoṣaglānitaḥ // GRhtCM_2.8:3 //
tathā uktavidhānena nipatati sati pātanakarmaṇi kṛte sati śuddhaḥ sūto bhavet // GRhtCM_2.8:4 //
vāramityanukte granthāntare trisaptaikaviṃśativāraṃ pātanakarmaṇi kṛte sati samyak nāgavaṅgaśaṅkā naśyatīti bhāvaḥ // GRhtCM_2.8:5 //
viśeṣaścātra pātanayantre /
dvau bhāgau śuddhasūtasya śulbabhāgaikasaṃyutau /
viṃśāṃśaṃ lavaṇaṃ dattvā piṣṭīkuryācca sundaram // GRhtCM_2.8:6 //
aṣṭāṅgulavistīrṇaṃ dairghyeṇa daśāṅgulaṃ tv adhobhāṇḍam /
kaṇṭhādadhaḥ samantāccaturaṅgulīkṛtajalādhāram // GRhtCM_2.8:7 //
antaḥ praviṣṭatalabhāṇḍavadanaṃ jalamagnanijamukhaprāntam /
upariṣṭāc ciṇṭighaṭī deyodaraṣoḍaśāṅgulaviśālā // GRhtCM_2.8:8 //
tasminnadhordhvabhāṇḍe nipātitaḥ sakaladoṣanirmuktaḥ /
sutarāṃ bhavati rasendro jīrṇagrāso'pi pātyo'sau // GRhtCM_2.8:9 //
adha ūrdhvaṃ tathā tiryak pātastrividha ucyate /
yatra tiṣṭhati sūtendro vahnis tatrānyathā jalam // GRhtCM_2.8:10 //
uktauṣadhairmarditapāradasya yantrasthitasyordhvamadhaśca tiryak /
niryāpanaṃ pātanasaṃjñamuktaṃ vaṅgāhisamparkajakañcukaghnam // GRhtCM_2.8:11 //
iti // GRhtCM_2.8:12 //
ūrdhvapāte rasasyordhvagamanaṃ tatrādhaḥpātre vahniḥ jalamūrdhvapātre adhaḥpāte tu rasasyādhastādgamanaṃ bhavati yantraṃ tadeva paraṃ tu agnijalayorvyatyāsaḥ jalam atrādhaḥpātre agnirūrdhvapātre tiryakpāte tu rasastiryak patati tatraikapātrapṛṣṭhe jalam anyapātrādho vahniḥ // GRhtCM_2.8:13 //
START GRht 2.9-16
<pātanayantra>
aṣṭāṅgulavistāraṃ dairghyeṇa daśāṅgulaṃ tv adhobhāṇḍam /
kaṇṭhādadhaḥ samucchritaṃ caturaṅgulaṃ kṛtajalādhāram

2.10

antaḥpraviṣṭatalabhāṇḍavadanaṃ jalamagnanijamukhaprāntā /
upariṣṭāccipiṭaghaṭī deyodaraṣoḍaśāṅgulaviśālā

2.11

tasminn ūrdhvabhāṇḍe nipātitaḥ sakaladoṣanirmuktaḥ /
sutarāṃ bhavati rasendro dravye ca rasāyane yogyaḥ

2.12

<adhaḥpātana>
kṛtvā ca naṣṭapiṣṭiṃ triphalāśikhiśigrurājikāpaṭubhiḥ /
saṃlepya cordhvabhāṇḍe dīptaikapalairadhaḥpātyaḥ

2.13

athavā dīpakayantre nipātitaḥ sakaladoṣanirmuktaḥ /
<tiryakpātana>
tiryakpātanavidhinā nipātyaḥ sūtarājastu

2.14

ślakṣṇīkṛtamabhradalaṃ rasendrayuktaṃ tathāranālena /
khalve dattvā mṛditaṃ yāvat tannaṣṭapiṣṭatām eti

2.15

kuryāt tiryakpātanapātitasūtaṃ krameṇa dṛḍhavahnau /
saṃsvedya pātyate'sau na patati yāvaddṛḍhaścāgniḥ

2.16

<nirodhana>
mardanamūrchanapātaiḥ kadarthito bhajati mandavīryatvāt /
sṛṣṭyambujair nirodhāllabdhāpyāyo na ṣaṇḍhaḥ syāt

2.17

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
ṣaṣṭhoddiṣṭaṃ nirodhanasaṃskāraṃ spaṣṭayannāha mardanetyādi // GRhtCM_2.9-16:1 //
etair mardanamūrchanapātaiḥ saṃskāraviśeṣaṃ kṛtvā mandavīryatvāt kadarthito bhavati // GRhtCM_2.9-16:2 //
kutsitavidhānena kadarthito bhavatītyarthaḥ punaḥ sūtaḥ sṛṣṭyambujaiḥ saha mardanānantaraṃ nirodhāt mūṣādvayasampuṭe kūpikāyāṃ vā nirodhāt rundhanāt labdhāpyāyaḥ prāptabalaḥ san na ṣaṇḍhaḥ syāt na śukrarahito bhavati // GRhtCM_2.9-16:3 //
sṛṣṭiḥ mūtraśukraśoṇitarūpā ambujaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ kamalam iti mandāḥ // GRhtCM_2.9-16:4 //
sṛṣṭiryathā /
go'jāvinaranārīṇāṃ mūtraṃ śukraṃ ca śoṇitam /
sṛṣṭireṣā samākhyātā ṣaṇḍhadoṣavināśinī /
iti śaktyavatārāt // GRhtCM_2.9-16:5 //
yantraṃ yathā /
raktasaindhavakhoṭena mūṣādvaṃdvaṃ prakalpayet /
tatsampuṭe rasaṃ kṣiptvā navasāraṃ sanimbukam // GRhtCM_2.9-16:6 //
sampuṭasya prayatnena lepayet saṃdhimuttamam /
vajramṛtsnāṃ samādāya veṣṭayettatprayatnataḥ // GRhtCM_2.9-16:7 //
chāyāśuṣkaṃ ca tatkṛtvā bhūgarte sthāpayettataḥ /
aṣṭāṅgulapramāṇena mūṣordhvaṃ tatra pūraṇam // GRhtCM_2.9-16:8 //
trisaptadinaparyantaṃ karīṣāgniṃ ca kārayet /
dine dine prakartavyā mūṣā saindhavanūtanā // GRhtCM_2.9-16:9 //
svedayet tat prayatnena bhūgarbhe sthāpayettataḥ /
athavā kūpikāmadhye sūtaṃ saindhavasaṃyutam // GRhtCM_2.9-16:10 //
bhūgarbhe ca tataḥ sthāpyam ekaviṃśaddināvadhi /
ayaṃ nirodhako nāmnā mahāmukhakaro rase // GRhtCM_2.9-16:11 //
iti // GRhtCM_2.9-16:12 //
START GRht 2.17
<7. niyamana>
iti labdhavīryaḥ samyak capalo'sau saṃniyamyate tadanu /
phaṇinayanāmbujamārkavakarkoṭīciñcikāsvedāt

2.18

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
saptamoddiṣṭasaṃskāraṃ spaṣṭayannāha itītyādi // GRhtCM_2.17:1 //
iti pūrvoktavidhānena yantraṇādinā tadanu rodhanānantaram asau capalaścañcalo raso niyamyate karmavidā saṃniyamanaṃ kriyate // GRhtCM_2.17:2 //
kasmāt phaṇīlaśunāmbujamārkavakarkoṭīciñcikāsvedāt phaṇī tāmbūlaṃ laśunaṃ rasonaḥ ambujaṃ lavaṇaṃ mārkavaḥ bhṛṅgarājaḥ karkoṭīti pratītā vandhyā ciñcikā amlikā etābhiḥ saha yaḥ svedaḥ yantre agnitāpaḥ tasmāt // GRhtCM_2.17:3 //
kiṃviśiṣṭaḥ samyak labdhavīryaḥ prāptabalo vīryavān rasaḥ capalatvanivṛttaye niyamyata ityarthaḥ // GRhtCM_2.17:4 //
viśeṣaścātra kācakūpīṃ mṛdā lipya raso madhye vimucyate /
kalāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā madhye kiṃcit pradīyate // GRhtCM_2.17:5 //
dvāramudrā prakartavyā vajramṛttikayā dṛḍhā /
bhūgarbhe kūpikāṃ sthāpya sitayā garbhapūraṇam // GRhtCM_2.17:6 //
karīṣāgniḥ prakartavya ekaviṃśaddināvadhi /
ayaṃ niyāmako nāma vahnipratyantakārakaḥ // GRhtCM_2.17:7 //
rodhanāllabdhavīryasya capalatvanivṛttaye /
kriyate yo rasasvedaḥ proktaṃ niyamanaṃ hi tat // GRhtCM_2.17:8 //
iti // GRhtCM_2.17:9 //
yantralakṣaṇaṃ tu /
catuḥprasthajalādhāraṃ caturaṅgulakānanam /
ghaṭayantramidaṃ proktaṃ tadāpyāyanakaṃ smṛtam iti // GRhtCM_2.17:10 //
START GRht 2.18
<8. dīpana>
bhūkhagaṭaṅkaṇamaricair lavaṇāsurīśigrukāñjikais tridinam /
svedena dīpito'sau grāsārthī jāyate sūtaḥ

2.19

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
aṣṭamoddiṣṭasya dīpanasaṃskārasya vidhiṃ spaṣṭayannāha bhūkhagetyādi // GRhtCM_2.18:1 //
asau pūrvasaṃskṛtarasa etair auṣadhais tridinaṃ nirantaraṃ yathā syāt tathā svedena dīpitaḥ kṣutpīḍitaḥ san grāsārthī kavalābhilāṣī jāyate // GRhtCM_2.18:2 //
etair oṣadhaiḥ bhūkhagaṭaṅkaṇamaricaiḥ na kevalam etaiḥ punar lavaṇāsurīśigrukāñjikaiḥ // GRhtCM_2.18:3 //
bhūḥ tuvarī khagaḥ kāsīsaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ maricam ūṣaṇam etaiḥ // GRhtCM_2.18:4 //
punaḥ lavaṇaṃ saindhavam āsurī rājikā śigruḥ saubhāñjanaṃ vṛkṣaviśeṣaḥ kāñjikaṃ pūrvoktam amlībhūtam etaiśceti // GRhtCM_2.18:5 //
viśeṣaścātra /
svedanaṃ rasarājasya kṣārāmlaviṣamadyakaiḥ /
bījapūraṃ samādāya vṛntamutsṛjya kārayet // GRhtCM_2.18:6 //
tasya madhye kṣipetsūtaṃ kalāṃśakṣārasaṃyutaṃ /
dvāraṃ nirudhya yatnena vastramadhye nibandhayet // GRhtCM_2.18:7 //
dolāsvedaḥ prakartavya ekaviṃśaddināvadhi /
dine dine prakartavyaṃ nūtanaṃ bījapūrakam // GRhtCM_2.18:8 //
lelihāno hi dhātūṃśca pīḍyamāno bubhukṣayā /
amunaiva prakartavyaṃ rasarājasya dīpanam // GRhtCM_2.18:9 //
tryahaṃ saptadinaṃ vātha caturdaśaikaviṃśatim /
saṃskāraḥ sūtarāje tu kramāt kramataraṃ varam // GRhtCM_2.18:10 //
iti // GRhtCM_2.18:11 //
START GRht 2.19
<cāraṇa>
iti dīpito viśuddhaḥ pracalitavidyullatāsahasrābhaḥ /
bhavati yadā rasarājaś cāryo satvādi tadā bījam

2.20

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
kṛtāṣṭasaṃskārasya pāradasya saṃskārāntarasiddhāṃ parīkṣām āha itītyādi // GRhtCM_2.19:1 //
iti pūrvoktaprakāreṇa rasarājo dīpitaḥ san kṣudutpīḍitaḥ san viśuddho bhavati // GRhtCM_2.19:2 //
yadīdṛśo bhavati rasarājastadā cāryaḥ cāraṇakarma kāryam // GRhtCM_2.19:3 //
kīdṛk pracalitavidyullatāsahasrābhaḥ prakarṣeṇa calatyaś calanaśīlā yā vidyutastāsāṃ sahasrasyeva bhā dīptir yasya sa tathoktaḥ // GRhtCM_2.19:4 //
kiṃ kṛtvā cāryaḥ idamagre vakṣyamāṇaṃ kiṃcit dhātūparasamahārasaratnasaṃjñakaṃ dvitīyaṃ rasarājasambandhinaṃ dattvā saṃyojyetyarthaḥ // GRhtCM_2.19:5 //
START GRht 2.20
<cāraṇa:: samukha, nirmukha>
pītakriyāsu pītaṃ śvetaṃ tārakriyāsu mukham ādau /
deyaṃ khalve ghṛṣṭo divyauṣadhibhiḥ sa nirmukhaś carati

Original text: Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (comm.) · Edition: Delhi: Chaukhambha Orientalia, 1989 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc