રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

ઇતિ પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમદ્ગોવિન્દભગવત્પાદવિરચિતે રસહૃદયતન્ત્રે રસશોધનાત્મકો દ્વિતીયોઽવબોધઃ ॥
*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
કિં દ્વિતીયમિત્યાશઙ્ક્ય તં સ્પષ્ટયન્નાહ પીતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:1 ॥
આદૌ પ્રથમં મુખં વિધેયમ્ ઇત્યધ્યાહારઃ પારદસ્ય મુખં કાર્યમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:2 ॥
તતશ્ચેત્પીતક્રિયા ભવન્તિ સ્વર્ણસમ્બન્ધીનિ કાર્યાણિ ભવન્તિ તદા પીતં સ્વર્ણં દેયમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:3 ॥
શ્વેતક્રિયાસુ શ્વેતં દેયં શ્વેતં તારમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:4 ॥
સ્વર્ણતારાદિકં ખલ્વે દત્તં કૃતમુખો રસશ્ચરતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:5 ॥
પુનર્નિર્મુખો રસઃ અકૃતમુખો રસઃ ખલ્વે ઘૃષ્ટો ઘર્ષિતઃ સન્ પૂર્વોક્તં ચરતિ ભક્ષયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:6 ॥
કાભિઃ સહ દિવ્યૌષધીભિર્ વક્ષ્યમાણાભિઃ સહ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:7 ॥
યથા પદ્યમ્ ।
સાસ્યો રસઃ સ્યાત્પટુશિગ્રુતુત્થૈઃ સરાજિકૈર્ વ્યોષણકૈસ્ ત્રિરાત્રમ્ ।
પિષ્ટસ્તતઃ સ્વિન્નતનુઃ સુવર્ણમુખાનયં ખાદતિ સર્વધાતૂન્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:8 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:9 ॥
નિર્મુખશ્ચ અમ્લવર્ગેણ સંયુક્તં યથાલાભેન મર્દયેત્ ।
અભ્રકાદીંશ્ચ ચરતે સૂતકો વાસનામુખઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:10 ॥
ઇયન્માનસ્ય સૂતસ્ય ભોજ્યદ્રવ્યાત્મિકા મિતિઃ ।
ઇયતીત્યુચ્યતે યાસૌ ગ્રાસમાનમિતીરિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:11 ॥
ઇતિ પરિભાષા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:12 ॥
ઇતિ શ્રીમત્કુરલકુલપયોધિસુધાકરમિશ્રમહેશાત્મજચતુર્ભુજમિશ્રવિરચિતાયાં મુગ્ધાવબોધિન્યાં રસહૃદયટીકાયાં રસશોધનાત્મકો દ્વિતીયોઽવબોધઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.20:13 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.1
ઘનરહિતબીજચારણસમ્પ્રાપ્તદલાદિલાભકૃતકૃત્યાઃ ।
કૃપણાઃ પ્રાપ્ય સમુદ્રં વરાટિકાલાભસંતુષ્ટાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સુધાકરગ્રાસસત્ત્વં પદ્માકરસુખાવહમ્ ।
તથા વિભૂતયશ્ચાસ્ય સજ્જનાનન્દકારકાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.1:1 ॥
અનેન પદ્યેન ગ્રન્થસ્ય ગુણાધિક્યં સંમતત્વં ચ વર્ણયન્નાહ ઘનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.1:2 ॥
યે એવંવિધાઃ પુરુષાસ્તે કૃપણા એવ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.1:3 ॥
કિંવિશિષ્ટાઃ ઘનરહિતબીજચારણસમ્પ્રાપ્તદલાદિદ્રવ્યકૃતકૃત્યાઃ ઘનેનાભ્રકેણ રહિતં વર્જિતં યદ્ બીજચારણમ્ અન્યધાત્વાદીનાં બીજકવલનં તેન યત્પ્રાપ્તં દલાદિદ્રવ્યં પત્ત્રરઞ્જનવર્ણવૃદ્ધિતારકૃષ્ટી મેલાપકાદિકં વસ્તુ તેન યે કૃતકૃત્યાઃ પૂર્ણાઃ આત્માનં મન્યન્તે ઇત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.1:4 ॥
કિંવિશિષ્ટાઃ કૃપણાઃ સમુદ્રં પ્રાપ્ય રત્નાકરં લબ્ધ્વા વરાટિકાલાભસંતુષ્ટાઃ કપર્દિકાલાભેન સંતુષ્ટિં પ્રાપ્તઃ દરિદ્રભાવાદિતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.1:5 ॥
તથા એવંવિધાઃ કૃપણા ઇદં શાસ્ત્રં રત્નાકરરૂપં બહુરત્નં પ્રાપ્ય દલાદિદ્રવ્યેણ કૃતકૃત્યાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.1:6 ॥
શાસ્ત્રસમુદ્રયોર્ ગુણરત્નૈઃ સામ્યં વરાટિકાદલાદિર્દ્રવ્યયોઃ સામ્યં તુચ્છતયા યત ઉભાવ્ અપિ નિકૃષ્ટાવ્ એવ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.1:7 ॥
યત એતચ્છાસ્ત્રં બહુપ્રદં મુદ્રિકાવેધસ્પર્શવેધધૂમવેધશબ્દવેધધામ્યવેધાધામ્યધાતુવેધપ્રદત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.1:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.2
અન્યે પુનર્મહાન્તો લક્ષ્મીકરિરાજકૌસ્તુભાદીનિ ।
અવધીર્ય લબ્ધવન્તઃ પરામૃતં ચામરા જાતાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પુનરત્ર ગ્રન્થે ગુણાધિક્યશતં ચ વર્ણયન્નાહાન્યે ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.2:1 ॥
પુનર્ ઇત્ય્ અપ્રથમવિશેષણયોર્ ઇતિ પ્રસાદઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.2:2 ॥
અત્ર પુનર્વિશેષણે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.2:3 ॥
અન્યે પૂર્વેભ્યો મહાન્તો વર્તન્તે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.2:4 ॥
કિં કુર્વન્તઃ પરામૃતં લબ્ધવન્તઃ સન્ત અમરા જાતા મરણરહિતા જીવન્મુક્તા જાતા ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.2:5 ॥
પરં ચ તદમૃતં ચેતિ સમાસઃ મોક્ષમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.2:6 ॥
કિં કૃત્વા લક્ષ્મીકરિરાજકૌસ્તુભાદીનિ અવધીર્ય અવહેલનં વિધાય લક્ષ્મીર્હરિપ્રિયા કરિરાજ ઐરાવત ઇન્દ્રવારણઃ કૌસ્તુભો હરેર્મણિઃ ઇત્યાદીનિ ચતુર્દશરત્નાનિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.2:7 ॥
સતામ્ અયમેવ સ્વભાવઃ દરિદ્રાણાં કૃપણાનાં પૂર્વવત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.2:8 ॥
અત એવૈતચ્છાસ્ત્રં કૃપણમહતાં નિકષરૂપમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.2:9 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.3
ક્ષારૌષધિપટ્વમ્લૈઃ ક્ષુદ્બોધો રાગબન્ધને સ્વેદાત્ ।
ન પુનઃ પક્ષચ્છેદો દ્રવત્વં વા વિના ગગનમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સર્વોત્કૃષ્ટત્વેન ગગનગ્રાસસાધનમ્ આહ ક્ષારેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:1 ॥
ક્ષુદ્બોધો રસરાજસ્ય જાયતે ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:2 ॥
કૈઃ કૃત્વા ક્ષારૌષધિપટ્વમ્લૈઃ ક્ષારૌષધયો ઽહિમારાદયઃ પટુ સૈન્ધવમ્ અમ્લમ્ અમ્લવેતસાદિ એતૈઃ ક્ષુદુત્પત્તિર્ ભવેદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:3 ॥
ક્ષારૌષધયો યથા ।
અહિમારમપામાર્ગે તણ્ડુલીયકસંયુતમ્ ।
સ્નુહ્યર્કકરવીરં ચ લાઙ્ગલીક્ષીરકન્દૌ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:4 ॥
કર્કોટીં કઞ્ચુકીં તુમ્બાં પલાશં ચાગ્નિમન્થકમ્ ।
કરીરં ચિત્રકં શિગ્રું વરુણં વેતસં વટમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:5 ॥
પટોલ્યર્જુનકૂષ્માણ્ડકદલીવજ્રકન્દકમ્ ।
અશ્વત્થં સૂરણં જાલીં દહેત્ કન્દાન્ અનેકશઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:6 ॥
અન્તર્ધૂમેન સર્વાંશ્ચ દેવદાલીં દહેત્તથા ।
ઔષધિક્ષારનામાસૌ ગણસ્તુ પરિકીર્તિતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:7 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:8 ॥
અમ્લં યથા ।
અમ્લવેતસજમ્બીરં લકુચં બીજપૂરકમ્ ।
ચાઙ્ગેરી ચણકામ્લં ચ નારઙ્ગં તિત્તિડી તથા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:9 ॥
અમ્બષ્ઠા કરમર્દશ્ચ કપિત્થઃ કરણાદિકઃ ।
પઞ્ચામ્લસંયુતો વા સ્યાદમ્લવર્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:10 ॥
ચણકામ્લં ચ સર્વેષામ્ એકમેવ પ્રશસ્યતે ।
અમ્લવેતસમેકં વા સર્વેષામુત્તમોત્તમમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:11 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:12 ॥
ઇત્યેતૈઃ ક્ષારૌષધિપટ્વમ્લૈઃ ક્ષુદ્બોધો ભવેત્ રાગબન્ધને ચ ભવેતાં રાગો રઞ્જનં બન્ધનં પૂર્વમ્ ઉપવર્ણિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:13 ॥
કુતો હેતોઃ એતૈઃ પૂર્વોક્તૈઃ કરણરૂપૈઃ સ્વેદાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:14 ॥
પુનરિતિ વિશેષણે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:15 ॥
પક્ષચ્છેદઃ રસપક્ષાપકર્તનં યથા સ્થિરો ભવતિ દ્રવ્યત્વં ગુણવત્ત્વં વા ગગનમભ્રકં વિના ન ભવતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.3:16 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.4
અભ્રકજીર્ણો બલવાન્ ભવતિ રસસ્તસ્ય ચારણે પ્રોક્તાઃ ।
સંધાનવાસનૌષધિનિર્મુખસમુખા મહાયોગાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
દ્રવ્યત્વમ્ અભ્રકેણાહાભ્રકજીર્ણ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:1 ॥
બલરહિતે અતિક્ષુદ્બોધે ષણ્ઢતા ભવેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:2 ॥
યથા ।
શીતત્વાન્મર્દનાભાવાલ્ લોહાશુદ્ધસ્ય જારણાત્ ।
વિડપ્રભૂતદાનાદ્ વા ભુઙ્ક્તે જીર્ણાદજીર્ણગઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:3 ॥
અત્યગ્નિતો નિરાહારાત્ ક્રામણારહિતસ્ય ચ ।
ઇત્યેતા વિક્રિયા જ્ઞેયા અષ્ટભિઃ ષણ્ઢતાં વ્રજેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:4 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:5 ॥
અતો રસોઽષ્ટસંસ્કારાનન્તરમ્ અભ્રકજીર્ણઃ કર્તવ્યઃ યતોઽભ્રકજીર્ણં બલવાન્ ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:6 ॥
અભ્રકજીર્ણે ગ્રાસન્યાયે ન જારિતં યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:7 ॥
તસ્યાભ્રજારણાયોગ્યસ્ય રસસ્ય ચારણે કેવલકવલને એતે પ્રોક્તાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:8 ॥
એતે કે સંધાનવાસનૌષધિનિર્મુખસમુખા એવ મહાયોગાઃ મહદ્દ્રવ્યત્વકારકાઃ સંધાનં સર્વધાન્યાનામ્ અષ્ટૌષધ્યાદીનાં ચ સંધાનં યથા સર્વધાન્યાનિ નિક્ષિપ્ય આરનાલં તુ કારયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:9 ॥
સપત્ત્રમૂલસંયુક્તા ઔષધીસ્તત્ર નિઃક્ષિપેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:10 ॥
ક્ષિતિકાસીસસામુદ્રસિન્ધુત્ર્યુષણરાજિકૈઃ ।
સંયુક્તં કારયેત્તત્તુ સોષ્મે સપ્તાહસંસ્થિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:11 ॥
તચ્ચારનાલસંયુક્તં તામ્રભાણ્ડે તુ સંધયેત્ ।
ઇત્યભ્રકચારણાર્થં સંધાનમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:12 ॥
વાસનૌષધ્યો યથા ।
વિજ્ઞેયમૌષધીવર્ગં યથા શાસ્ત્રૈરુદાહૃતમ્ ।
જલજં સ્થલજં ચૈવ સમ્યક્ જ્ઞાત્વા તુ કારયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:13 ॥
જલજા ઉત્પલી પદ્મા સ્થલજા ચ પ્રસારિણી ।
જાલિની અભ્રચન્દ્રા ચ ચિત્રપર્ણી ત્રિપર્ણિકા ।
રસચન્દ્રૌકસશ્ ચૈવ તથા ચ જલમૂલકઃ ।
સમઙ્ગા વારિભૂતા ચ અપામાર્ગો જલોદ્ભવા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:14 ॥
અજમારી ઉપામ્બુશ્ચ કુમ્ભિકા જલપિપ્પલી ।
જલપૂર્વામ્બુસીતા ચ કુમારી નાગિની તથા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:15 ॥
સિતજઙ્ઘા સ્વરશ્ચૈવ તથા સર્પઃ સુગન્ધિકા ।
વૃદ્ધા ચ બૃહતી તદ્વન્મૂર્તિર્ માર્જારપાદિકા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:16 ॥
તથા જલચકોરી ચ મીનાક્ષી અહિલોચના ।
જયાંવિચ વરાહી ચ અપત્ત્રા ઈશ્વરી તથા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:17 ॥
કુર્કુરી હલિની ચૈવ બૃહતી વજ્રકન્દકમ્ ।
મુસલી વનમાલા ચ વિદારી મોહિની તથા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:18 ॥
માણ્ડૂકી લવણા ચૈવ ઉગ્રા ચ ઉત્તમા તથા ।
શિખિપાદી કપોતી ચ નન્દિની વૃશ્ચિકાલિકા ।
હંસપાદી શિખા ચૈવ સારિવા વાયસી તથા ।
દન્તી ગોજિહ્વિકા ચૈવ ગરુડી હેમપુષ્પિકા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:19 ॥
સમઙ્ગા જલજા ચૈવ માંસી પાષાણભેદિકા ।
અલમ્બુષા મેઘનાદા શુકનાદા કપોતિકી ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:20 ॥
ક્ષીરિકા તુલસી ધાન્યા મેષિકા ચ વનાર્જકા ।
વારાહી ચણકાયાસી તથા ચ અપરાજિતા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:21 ॥
ચતુઃષષ્ટિગણો હ્ય્ એષ ઔષધીનાં પ્રકીર્તિતઃ ।
ષષ્ઠાષ્ટકપ્રયોગેન અવસ્થાં નૈવ કારયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:22 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:23 ॥
અયમોષધીગણઃ સંધાને ઽપિ યોજ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:24 ॥
સંધાનં ચ વાસનૌષધયશ્ચ તાભિઃ કૃત્વા યે નિર્મુખસમુખા એવ યોગાઃ અકૃતમુખકૃતમુખા ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.4:25 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.5
<અભ્ર:: પ્રેપરતિઓન્ fઓર્ ચારણ>
નિશ્ચન્દ્રિકં હિ ગગનં ક્ષારામ્લૈર્ભાવિતં તથા રુધિરૈઃ ।
સૃષ્ટિત્રયનીરકણાતુમ્બરુરસમર્દિતં ચરતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
નિર્મુખત્વેનાભ્રકચારણોપાયમાહ નિશ્ચન્દ્રિકમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:1 ॥
હિ નિશ્ચિતં યદ્ગગનમભ્રકં નિશ્ચન્દ્રિકં ચન્દ્રરહિતં ભવતિ વજ્રસંજ્ઞકમ્ ઇત્યર્થઃ તદ્ગગનં રુચિરૈર્ નિર્દોષૈર્ મનોરમૈર્ વિવિધૈઃ ક્ષારામ્લૈર્ ભાવિતં પ્લાવિતં કાર્યં ક્ષારા યવક્ષારસ્વર્જિક્ષારટઙ્કણક્ષારાદયો ઽમ્લા અમ્લવેતસજમ્બીરાદ્યાઃ પૂર્વોક્તાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:2 ॥
નનુ ક્ષારા રુચિરાઃ કથં ભવન્તિ ઉચ્યતે યથા સર્જિકાચૂર્ણભાગૈકં વિંશદ્ભાગં જલસ્ય ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:3 ॥
તાવત્ક્વાથ્યં ક્ષિપેદ્ ભાણ્ડે યાવત્ફેનં સિતં ભવેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:4 ॥
ક્ષીણે ક્ષીણે જલં દત્ત્વા શ્વેતફેનં ચ ગૃહ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:5 ॥
તદા તુ ડેકયન્ત્રેણ દ્રાવયેદગ્નિયોગતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:6 ॥
ત્રિઃસપ્તવારં કર્તવ્યં દ્રાવણં મૂત્રસંયુતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:7 ॥
સ્વર્જિકાક્ષારનામાયં દ્રાવણે પરમો મતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:8 ॥
ઇતિ વિશેષવિધિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:9 ॥
એવમત્યુત્તમાઃ ક્ષારાઃ સ્યુઃ સમ્પક્વાઃ હિમાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:10 ॥
પુનઃ સૃષ્ટિત્રયનીરકણાતુમ્બરુરસમર્દિતં ગોઽજાવિનારીણાં મૂત્રં શુક્રં ચ શોણિતં સૃષ્ટિત્રયં નીરકણા જલપિપ્પલી પટુરિતિ લોકે તુમ્બુરુ પ્રતીતં જલકણા ચ તુમ્બરુશ્ચ અનયો રસઃ સૃષ્ટિત્રયં ચ જલકણાતુમ્બરુરસશ્ચ તાભ્યાં મર્દનં કાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:11 ॥
રસઃ પારદઃ નિર્મુખોઽપિ એવંવિધં ગગનં ચરતિ ગ્રાસીકરોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:12 ॥
કરણં ગ્રન્થાન્તરેઽસ્તિ ।
દુગ્ધત્રયં કુમાર્યમ્બુ ગઙ્ગાપુત્રં ત્રિમૂત્રકમ્ ।
વટશુઙ્ગમજારક્તમ્ એભિર્ અભ્રં સુમર્દિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:13 ॥
શતધા પુટિતં ચાપિ જાયતે પદ્મરાગવત્ ।
નિશ્ચન્દ્રિકં મૃતં ત્વ્ અભ્રં વૃદ્ધદેહે રસાયનમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:14 ॥
કામિનીમદદર્પઘ્નં શસ્તં પુંસ્ત્વોપઘાતિનામ્ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.5:15 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.6
<મેર્ચુર્ય્:: અભ્રચારણ>
યવચિઞ્ચિકામ્બુપુટિતં તન્મૂલશતાવરીગદાકુલિતમ્ ।
ઘનરવશિગ્રુપુનર્નવરસભાવિતમભ્રકં ચરતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધાનાન્તરમાહ યવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:1 ॥
પુનરભ્રકં યવચિઞ્ચિકામ્બુપુટિતં કાર્યં યવચિઞ્ચિકા પ્રતીતા યવચિઞ્ચિકેતિ લોકે તસ્યા અમ્બુદ્રવઃ તેન પુટિતમ્ આતપયોગેન ભાવિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:2 ॥
પુનસ્તન્મૂલશતાવરીગદાકુલિતં કાર્યં તસ્યા યવચિઞ્ચિકાયા મૂલં તન્મૂલં શતાવરી શતપાદ્ ગદઃ કુષ્ઠઃ એતૈર્ આકુલં વ્યાપ્તં પરિપ્લુતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:3 ॥
યદા સરસૌષધાભાવસ્ તદાયં વિધિઃ યથા ।
શુષ્કદ્રવ્યમ્ ઉપાદાય સ્વરસાનામ્ અસંભવે ।
વારિણ્યષ્ટગુણે સાધ્યં ગ્રાહ્યં પાદાવશેષિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:4 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:5 ॥
પુનર્ ઘનરવશિગ્રુપુનર્નવરસભાવિતં કાર્યં ઘનરવસ્ તણ્ડુલીયકઃ શિગ્રુ સૌભાઞ્જનં સુહિજના ઇતિ લોકે પુનર્નવા વર્ષાભૂઃ પ્રતીતા એતેષાં રસેન ભાવિતં પરિપ્લુતમ્ આતપયોગેન શોષ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:6 ॥
એવંવિધમ્ અભ્રં રસશ્ ચરતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:7 ॥
નિર્મુખેન ભાવનાશબ્દેન શતવારં જ્ઞાતવ્યં ગ્રન્થાન્તરસામ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:8 ॥
અત્ર વિશેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:9 ॥
સોમવલ્લીરસે પિષ્ટ્વા દાપયેચ્ચ પુટત્રયમ્ ।
સોમવલ્લીરસેનૈવ સપ્ત વારાંશ્ચ ભાવયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:10 ॥
દાપયેન્મૃન્મયે ભાણ્ડે રસેન સંયુતમ્ ।
મૂલં તુ શરપુઙ્ખાયા ગવ્યક્ષીરેણ ઘર્ષયેત્ ।
કલ્કેન મેલયેત્ સૂતં ગગનં તદધઊર્ધ્વગમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:11 ॥
સ્થાપયેદ્રવિતાપે તુ નિર્મુખો ગ્રસતે ક્ષણાત્ ।
જાયતે પિષ્ટિકા શીઘ્રં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:12 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:13 ॥
અન્યચ્ચ ।
તિલપર્ણીરસં નીત્વા ગગનં તેન ભાવયેત્ ।
મર્દનાજ્જાયતે પિષ્ટી નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:14 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:15 ॥
અન્યચ્ચ ।
મુણ્ડીનિર્યાસકે નાગં બહુશસ્તુ નિષેચયેત્ ।
તેનાભ્રકં તુ સંયોજ્ય ભૂયો ભૂયઃ પટે દહેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:16 ॥
ચિત્રકાર્દ્રકમૂલાનામ્ એકૈકેન તુ સપ્તધા ।
પ્લાવિતવ્યં પ્રયત્નેન ગન્ધકાભ્રકચૂર્ણકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:17 ॥
નાગમુણ્ડીરસાક્ષિપ્તં રસલુઙ્ગામ્લભાવિતમ્ ।
ષોડશાંશેન દાતવ્યં દોલાયન્ત્રે ચરેદ્રસઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:18 ॥
ઇતિ નિર્મુખચારણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.6:19 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.7-9
<આરનાલ fઓર્ જારણ>
સર્જીક્ષિતિખગટઙ્કણલવણાન્વિતમ્ અર્કભાજને ત્રિદિનમ્ ।
પર્યુષિતમારનાલં ગગનાદિષુ ભાવને શસ્તમ્

તસ્મિન્નાગં શુદ્ધં પ્રદ્રાવ્ય નિષેચયેચ્છતં વારાન્ ।
વઙ્ગં વા તારવિધૌ રસાયને નૈવ તદ્યોજ્યમ્

ગગનરસોપરસામૃતલોહરસાયસાદિચૂર્ણાનિ ।
સર્વમનેન હ ભાવ્યં યત્કિંચિત્ ચારણાવસ્તુ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સમુખચારણમાહ સર્જીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:1 ॥
આરનાલં સ્વેદનસંસ્કારે યદુક્તં કાઞ્જિકં તત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:2 ॥
અર્કભાજને તામ્રપાત્રે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:3 ॥
ત્રિદિનં યાવત્તાવત્પર્યુષિતં સંધાનીકરણં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:4 ॥
કીદૃગ્વિધમ્ આરનાલં સર્જીક્ષિતિખગટઙ્કણલવણાન્વિતં સર્જી પ્રતીતા સાજીતિ લોકે ક્ષિતિઃ સ્ફટિકા ખગઃ કાસીસં ટઙ્કણં સૌભાગ્યં સોહાગા ઇતિ લોકે લવણં સૈન્ધવં તદભાવે લવણાષ્ટકેષુ યત્ર યલ્લભ્યં તદેવ યોજ્યં લવણોદ્દેશઃ ।
સૈન્ધવં રુચકં કૃષ્ણં વિડં સામુદ્રમ્ ઔદ્ભિદમ્ ।
રોમકં પાંશુજં ચેતિ લવણાષ્ટકમ્ ઉચ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:5 ॥
ઇતિ એતૈર્ અન્વિતં મિલિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:6 ॥
તદારનાલં ગગનાદિકભાવને અભ્રકાદિપ્લાવને શસ્તં પ્રધાનમ્ અભ્રકાદિકા અગ્રે વક્ષ્યમાણાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:7 ॥
નિર્મુખા સમુખા ચેતિ દ્વિવિધા ચારણા મતા નિર્મુખા ચારણા પ્રોક્તા બીજાધાનેન ભાગતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:8 ॥
શુદ્ધં સ્વર્ણં ચ રૂપ્યં ચ બીજમ્ ઇત્યભિધીયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:9 ॥
ચતુઃષષ્ટ્યંશતો બીજપ્રક્ષેપો મુખમ્ ઉચ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:10 ॥
એવં કૃતે રસો ગ્રાસલોલુપો મુખવાન્ ભવેત્ ।
કઠિનાન્યપિ લોહાનિ ક્ષમો ભવતિ ભક્ષણે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:11 ॥
ઇયં હિ સમુખા પ્રોક્તા ચારણા વરવાર્ત્તિકૈઃ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:12 ॥
અભ્રકાદ્યપધાતૂનાં નિર્મુખચારણં હેમાદિધાતૂનાં સમુખચારણમ્ ઇતિ વિવેકો જ્ઞેયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:13 ॥
રસાયને શરીરકાર્યે નાગવઙ્ગૌ ન ચારણીયૌ કિંતુ સ્વર્ણાદિકં બીજં ચારણીયમ્ ઇતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:14 ॥
આદિશબ્દેન નાગવઙ્ગયોર્ અધિકારવિશેષમ્ આહ તસ્મિન્નિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:15 ॥
તસ્મિન્ પૂર્વોક્તસંધાને શુદ્ધં નિર્મલીકૃતં નાગં સીસકં પ્રદ્રાવ્ય જલરૂપં વિધાય વહ્નિયોગાત્ ઇતિ શેષઃ નિષેચયેત્ નિષેકઃ કર્તવ્યઃ વા તત્રૈવ સંધાને વઙ્ગં રઙ્ગં પ્રદ્રાવ્ય નિષેચયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:16 ॥
કતિવારાન્ શતં વારાન્ પ્રતિશતમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:17 ॥
તદ્વઙ્ગં તારવિધૌ રૂપ્યવિધાને યોજ્યં રસેન સહ મિલિતં કાર્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:18 ॥
આસ્યામ્ આર્યાયાં સ્વર્ણાધિકારેઽનુક્તમપિ નાગં ગ્રન્થાન્તરાત્ સમાયોજ્યમ્ ઇતિ વિશેષાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:19 ॥
તન્નાગં વઙ્ગં ચ રસાયને શરીરસિદ્ધિનિમિત્તં ન યોજ્યમિતિ યતો નાગવઙ્ગપ્રભવાવ્ ઔપાધિકૌ દોષૌ ગલબન્ધગુલ્મદૌ કથિતૌ એતન્નાગં વઙ્ગં ચ ગ્રાસાર્થે યોજ્યમિતિ યુક્તં યત એતેનાન્તર્ગતેનાન્યદપિ ગ્રાહ્યં દ્રવ્યં ગ્રસતીતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:20 ॥
વઙ્ગે વિશેષઃ ।
ખુરકં મિશ્રકં ચેતિ દ્વિવિધં વઙ્ગમ્ ઉચ્યતે ।
ખુરકં ગુણતઃ શ્રેષ્ઠં મિશ્રકં ન રસે હિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:21 ॥
ઇતિ રજતકર્મણિ યોગ્યં ગ્રાહ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:22 ॥
ગગનાદિક્રમં સ્પષ્ટયન્ન્ આહ ગગનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:23 ॥
અનેન પૂર્વોક્તસંધાનેન સર્વં સકલં ભાવ્યં ભાવિતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:24 ॥
સર્વમિતિ કિં ગગનરસોપરસામૃતલોહરસાયસાદિચૂર્ણાનિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:25 ॥
ગગનમભ્રકં વજ્રસંજ્ઞિકં રસા મહારસા હિઙ્ગુલસ્વર્ણમાક્ષિકરૂપ્યમાક્ષિકશિલાજતુચપલચુમ્બકવૈક્રાન્તખર્પરગૈરિકસ્ફટિકકાસીસસંજ્ઞકા અમૃતં વિષં વા અમૃતલોહા ન મૃતા અમૃતા અમૃતાશ્ચ તે લોહાશ્ ચ ધાવત ઇતિ રસાઃ પૂર્વોક્તાઃ આયસા લોહાસ્ તેષાં સંયોગજાનિ યાનિ ચૂર્ણાનિ કલ્કાનિ શુલ્બાભ્રાદીનિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:26 ॥
આદિશબ્દાદ્ ઉપરસાનામ્ અપિ ગ્રહણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:27 ॥
ન કેવલમેતાન્યેવ સંધાનેન ભાવ્યાનિ કિંત્વન્યદ્ અપિ યત્ કિંચિચ્ ચારણાવસ્તુ ચારણયોગ્યં દ્રવ્યરત્નાદિકં તદપ્યેતેન સંધાનેન ભાવ્યં ચારણાર્થમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.7-9:28 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.10
આદૌ ખલ્વે મૃદિતાં પિષ્ટીં હેમ્નશ્ચ તાં રસશ્ચરતિ ।
તારસ્ય તારકર્મણિ દત્ત્વા સૂતે તતો ગગનમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સ્વર્ણરૂપ્યયોરધિકારવિશેષમ્ આહાદાવ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:1 ॥
તતોઽનન્તરં હેમ્નઃ સ્વર્ણસ્ય પિષ્ટીં ખલ્વે મૃદિતાં વક્ષ્યમાણેન ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:2 ॥
તાં પિષ્ટીં રસશ્ચરતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:3 ॥
કિં કૃત્વા પિષ્ટીં દદ્યાત્ આદૌ પ્રથમતઃ સૂતેશ્વરે ગગનમભ્રકં દત્ત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:4 ॥
હેમ્નોઽધિકારો દર્શિતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:5 ॥
હેમકર્મણિ હેમૈવ તારકર્મણિ તારમેવ દદ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:6 ॥
હેમ્નિ વિશેષઃ ।
સ્વર્ણં પઞ્ચવિધં પ્રોક્તં પ્રાકૃતં સહજાગ્નિજમ્ ।
એતત્સ્વર્ણત્રયં ચૈવ યોજ્યં ષોડશવર્ણકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:7 ॥
ખનિજં રસવાદોત્થં સુપત્ત્રીકૃતશોધિતમ્ ।
તચ્ચતુર્દશવર્ણાઢ્યં મનુજાનાં રુજાપહમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:8 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:9 ॥
તારેઽપિ વિશેષઃ ।
કૈલાસે સહજં રૂપ્યં ખનિજં કૃત્રિમં તથા ।
વ્યુત્ક્રમેણ ગુણૈઃ શ્રેષ્ઠં નાગોત્તીર્ણે રસે હિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:10 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:11 ॥
તારમપિ પૂર્વવર્ણં ચાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.10:12 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.11
ત્રુટિશો દત્ત્વા મૃદિતં સારે ખલ્વે ઽભ્રહેમલોહાદિ ।
ચરતિ રસેન્દ્રઃ ક્ષિતિખગવેતસબીજપૂરામ્લૈઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પિષ્ટીમર્દને પાત્રૌષધાન્યાહ ત્રુટિશ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:1 ॥
અભ્રહેમલોહાદીનિ અભ્રમભ્રકં પ્રતીતં હેમ કનકં તદેવ લોહઃ અભ્રકં ચ હેમલોહશ્ચ તાવ્ આદી યસ્ય તત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:2 ॥
એવંવિધં દ્રવ્યં ક્ષિતિખગવેતસબીજપૂરામ્લૈઃ ક્ષિતિશ્ચ ખગશ્ ચ વેતસં ચ બીજપૂરશ્ ચ ક્ષિતિખગબીજપૂરાઃ બીજપૂરો માતુલુઙ્ગઃ તેષાં ત્રયાણામમ્લાઃ તૈર્ મૃદિતં ઘર્ષિતં સત્ રસેન્દ્રશ્ ચરતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:3 ॥
કિં કૃત્વા મૃદિતં ત્રુટિશો ઽલ્પમાત્રં દત્ત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:4 ॥
કસ્મિન્ સારે ખલ્વે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:5 ॥
સારસ્ય તીક્ષ્ણજાતસ્યાયં સારસ્તસ્મિન્નેવંવિધે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:6 ॥
સારે વિશેષઃ ।
મુણ્ડં તીક્ષ્ણં તથા કાન્તં ભેદાસ્તસ્ય ત્રયોદશ ।
મૃદુ કુણ્ઠં ચ કડારં ત્રિવિધં મુણ્ડમુચ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:7 ॥
ખરસારં ચ હન્નાલં તારાવર્તં વિડં તથા ।
કાલલોહં ગજાખ્યં ચ ષડ્વિધં તીક્ષ્ણમુચ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:8 ॥
કાન્તં લોહં ચતુર્ધોક્તં રોમકં ભ્રામકં તથા ।
ચુમ્બકં દ્રાવકં ચેતિ ગુણાસ્ તસ્યોત્તરોત્તરાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:9 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:10 ॥
ખલ્વો યથા ।
ખલ્વોઽશ્માદ્યો નિરુદ્ગારો દ્વિર્ અઙ્ગુલકટાહકઃ ।
અષ્ટાઙ્ગુલાવટી કાર્યા દીર્ઘા વા વર્તુલા તથા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:11 ॥
દ્વાદશાઙ્ગુલદીર્ઘેણ મર્દકશ્ ચતુરઙ્ગુલઃ ।
મુખં વૃત્તં તુ કર્તવ્યં દર્પણોદરસંનિભમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:12 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:13 ॥
અશ્માદ્ય ઇતિ અશ્મલોહાર્કાણાં જ્ઞાતવ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.11:14 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.12-13
સમુખં નિર્મુખમથવા તુલ્યં દ્વિગુણં ચતુર્ગુણં વાપિ ।
અષ્ટગુણં ષોડશગુણમથવા દ્વાત્રિંશતાગુણિતમ્

ઇતિ પત્ત્રાભ્રકમ્ ઉક્તં તેન વિધાનેન ચારયેત્સૂતમ્ ।
<ચારણ>
ગ્રાસઃ પિષ્ટી ગર્ભસ્ત્રિલક્ષણા ચારણા ભવતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ધાત્વાદીનાં ચારણાયાં પરિમાણમાહ સમુખમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.12-13:1 ॥
ઇતિ પૂર્વોક્તં પત્ત્રાભ્રકમ્ ઉક્તં પત્ત્રાભ્રકચારણમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.12-13:2 ॥
સમુખં મુખસહિતં ચારણં ભવતુ વાથ નિર્મુખં મુખવર્જિતં ચારણં ભવતુ ઉભયત્રાપિ તુલ્યં સમાનં સૂતં ચારયેત્ ધાત્વાદીનિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.12-13:3 ॥
અત્ર વિકલ્પો દ્વિગુણં સૂતાદ્ દ્વિગુણિતં ચારયેદ્ વા ચતુર્ગુણિતં સૂતાચ્ચતુર્ગુણિતં વા અષ્ટગુણં સૂતાદષ્ટગુણિતં વા ષોડશગુણં સૂતાત્ ષોડશગુણિતં વા દ્વાત્રિંશતાગુણિતં સૂતાદ્ દ્વાત્રિંશદ્ગુણિતં ચારયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.12-13:4 ॥
તેન વિધાનેન પૂર્વોક્તેન વિધાનેન ત્રુટિશો દત્ત્વેત્યાદિના ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.12-13:5 ॥
ચારણા ત્રિલક્ષણા ભવતિ ત્રીણિ લક્ષણાનિ ચિહ્નાનિ યસ્યાં સા તથોક્તા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.12-13:6 ॥
કથં ગ્રાસઃ અભ્રકસ્ય ગ્રાસનં નિર્મુખત્વેન સમુખત્વેન વાપરા પિષ્ટી રસેનાભ્રાદેર્ મેલનં પુનર્ગર્ભો રસસ્ય ગર્ભે રસરૂપં ગગનં તિષ્ઠતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.12-13:7 ॥
શ્લોકદ્વયાન્વયસમ્બન્ધાદ્ યુગ્મમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.12-13:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.14-15
<wરોન્ગ્ ઇદેઅસ્ અબોઉત્ જારણ>
દોલનવિધિના યૈર્ અપિ નાનાવિધભઙ્ગસંસ્કૃતં ગગનમ્ ।
ચારણવિધૌ પ્રદિષ્ટં દૃષ્ટં નોદ્ધૂયમાનં તૈઃ

અન્યે ઽપિ તુચ્છમતયો ગન્ધકનિષ્પિષ્ટિશુલ્બપિષ્ટિરજઃ ।
દોલનવિધિનોદ્ધૂતં રસજીર્ણં તદિતિ મન્યન્તે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ઇતિ ગગનાદિગ્રાસપ્રમાણં કથિતમ્ અથ ચારણાવિધાનમાહ દોલનવિધિનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:1 ॥
ગગનમભ્રકં યૈર્ ઔષધૈઃ પિષ્ટં પેષિતં ભવતિ તૈર્ એવૌષધૈર્ નાલ્પમાનૈર્ બહુમાનૈર્ નાનાવિધભઙ્ગસંસ્કૃતં કુર્યાદિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:2 ॥
નાનાવિધા અનેકપ્રકારા યે ભઙ્ગાસ્ તરંગા આગમાબ્ધિજાતાસ્ તૈઃ સંસ્કૃતમ્ ઉપસ્કૃતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:3 ॥
કિંવિશિષ્ટં ગગનં મારણવિધિના પઞ્ચત્વવિધાનેન ઉદ્દિષ્ટમ્ ઉદ્દેશિતમ્ ।
એવંવિધમ્ અપિ ગગનં દોલનવિધિના ચારણાયાં યોજ્યમિતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:4 ॥
અધુનાલ્પમતીનાં મતમ્ આહાન્ય ઇત્યાદિ ।
અન્યે મહદ્ભ્યો ઽપરે તુચ્છમતયસ્ તુચ્છા સ્તોકા મતિર્બુદ્ધિર્યેષાં તે તથોક્તાઃ અલ્પબુદ્ધય ઇતિ યાવત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:5 ॥
રસં જીર્ણં જારણસંસ્કારોપપન્નં રસં મન્યન્તે ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:6 ॥
કિં ગન્ધકનિષ્પિષ્ટિશુલ્બપિષ્ટિરજો ગન્ધકેન યા નિષ્પિષ્ટિઃ પિષ્ટીભૂતા શુલ્બેન યા પિષ્ટિઃ પિષ્ટીભૂતા તામ્રપિષ્ટીત્યર્થઃ ગન્ધકનિષ્પિષ્ટિશ્ચ શુલ્બપિષ્ટિશ્ચ તયોર્યદ્રજઃ પાંશુઃ ગન્ધકપિષ્ટી યથા ।
ગન્ધપાષાણચૂર્ણં ચ ચણકસ્ય રસેન તુ ।
ભાવયેત્સપ્તવારં તુ સ્ત્રીરક્તેન ચ સપ્તધા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:7 ॥
શુદ્ધસૂતં પલૈકં તુ ખર્પરે દાપયેત્તતઃ ।
ભાવિતં ગન્ધકં દદ્યાન્નરપિણ્ડેન સંયુતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:8 ॥
દોલાયન્ત્રેઽપિ તાપેન પિષ્ટિકા ભવતિ ક્ષણાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:9 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:10 ॥
એવ શુલ્બપિષ્ટ્યપિ જાયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:11 ॥
કિમ્ભૂતં ગન્ધકનિષ્પિષ્ટિશુલ્બપિષ્ટિરજઃ દોલનવિધિનોદ્ભૂતં દોલિકાયન્ત્રવિધાનેનોત્પન્નમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:12 ॥
ઇતિ યદુક્તં તદસમઞ્જસમિતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.14-15:13 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.16
<ગોલકમુખ>
તૈલાદિકતપ્તરસે હાટકતારાદિગોલકમુખેન ।
ચરતિ ઘનં રસરાજો હેમાદિભિર્ એતિ પિણ્ડત્વમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સમુખચારણાન્તર્ભૂતં વાસનામુખચારણં દર્શયન્નાહ તૈલેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:1 ॥
રસરાજઃ પારદો હાટકતારાદિ સ્વર્ણરૂપ્યાદિ ધાતુદ્રવ્યં કૃત્રિમાકૃત્રિમાત્મકનવસંખ્યાકં પૂર્વમુક્તં ચરતિ ભક્ષતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:2 ॥
કેન ગોલકમુખેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:3 ॥
ગોલકશ્ચ મુખવિશેષઃ તેન વિડસ્ય ગોલકેનેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:4 ॥
ક્વ સતિ તૈલાદિકતપ્તરસે સતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:5 ॥
તૈલમ્ આદિઃ યેષાં તે તૈલાદિકાસ્ તૈલવસામૂત્રશુક્રપુષ્પાઃ એતૈસ્તપ્તો યો રસ ઉષ્ણત્વં નીતો યો ઽસૌ પારદસ્તસ્મિન્ સત્યેવં ઘનમભ્રકં ચરતિ રસેન્દ્રઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:6 ॥
પુનર્હેમાદિભિર્નવકૈર્ગ્રાસીકૃતૈઃ પિણ્ડત્વમેતિ નિબિડત્વં પ્રાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:7 ॥
તૈલાનિ યથા ।
કઙ્ગુણીતુમ્બિનીઘોષાકરઞ્જશ્રીફલોદ્ભવમ્ ।
કટુવાતારિસિદ્ધાર્થસોમરાજીવિભીતજમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:8 ॥
અતસીજં મહાકાલીનિમ્બજં તિલજં તથા ।
અપામાર્ગો દેવદાલી દન્તીતુમ્બરુવિગ્રહાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:9 ॥
અઙ્કોલોન્મત્તભલ્લાતફલેભ્યસ્ તૈલસમ્ભવઃ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:10 ॥
વસા યથા ।
અજોષ્ટ્રખરમેષાણાં મહિષસ્ય વસા તથા ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:11 ॥
મૂત્રપુષ્પશુક્રાણિ યથા ।
મૂત્રાણિ હસ્તિકરભમહિષીખરવાજિનામ્ ।
સ્ત્રિયઃ પુંસસ્ તથા મૂત્રં પુષ્પં વીર્યં ચ યોજયેત્ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.16:12 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.17
<મુખ:: શુકપિચ્છમુખ>
અન્યે સ્વચ્છં કૃત્વા શુકપિચ્છમુખેન ચારયન્તિ ઘનમ્ ।
સિદ્ધોપદેશવિધિના આશિતગ્રાસે ન શુષ્કેણ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તસ્મિન્નભિપ્રાયે ઽન્યમતમ્ આહાન્ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.17:1 ॥
એકે ઉક્તવિધાનેન ચારણાં કુર્વન્તિ અન્યે અપરે રસં પારદં સ્વચ્છં કૃત્વા સ્વેદનાદ્યષ્ટસંસ્કારોપસંસ્કૃતં વિધાય વા હિઙ્ગુલોત્થં ઘનમ્ અભ્રકં ચારયન્તિ અભ્રકસ્ય ચારણાં કુર્વન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.17:2 ॥
કેન શુકપિચ્છમુખેન શુકપિચ્છં સંધાનવિશેષઃ મુખં વિશેષો યેષાં સંધાનાનાં તેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.17:3 ॥
ક્વ સતિ ચારયન્તિ આશિતગ્રાસે સતિ ભુક્તકવલે સતિ પુનશ્ ચાર્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.17:4 ॥
કેન સિદ્ધોપદેશવિધિના સિદ્ધા રસસિદ્ધા નિત્યનાથવીરનાથાદયઃ પૂર્વોક્તાઃ તેષાં ય ઉપદેશવિધિસ્ તેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.17:5 ॥
ન શુષ્કેણ સંધાનેનાર્દ્રીભાવાત્ નીરસતાં પ્રાપ્તેન પુનશ્ચારણા ન સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.17:6 ॥
શુકપિચ્છં યથા ।
ભસ્મક્ષારાન્ સુશુષ્કાંસ્તુ ક્ષારાંશ્ચ લવણાનિ ચ ।
આલોડ્ય હ્ય્ અમ્લવર્ગેણ શુલ્બભાણ્ડે નિધાપયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.17:7 ॥
યાવચ્ચ શુકપિચ્છાભમભ્રકં તેન ભાવયેત્ ।
ગ્રસતે તત્ક્ષણાત્સૂતો ગોલકસ્તુ વિધીયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.17:8 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.17:9 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.18
<મેર્ચુર્ય્:: ચારણ>
અથવા માક્ષિકગગનં સમભાગં પટુયુતં પક્વમ્ ।
પ્રક્ષિપ્ય લોહપાત્રે સ્વેદાન્તશ્ચરતિ કૃષ્ણાભ્રમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અન્યમતાભિપ્રાયે પ્રકારાન્તરમ્ આહાથવેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.18:1 ॥
પૂર્વોક્તં વિધાનં કુર્યાત્ અથવા પક્ષાન્તરે ઇદં વક્ષ્યમાણં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.18:2 ॥
માક્ષિકગગનમિતિ માક્ષિકેન યુક્તં ગગનમ્ અભ્રકં સમભાગં દ્વયં તુલ્યભાગં પુટિતં ભાવિતં યત્ પટુ સૈન્ધવં લવણં શાસ્ત્રાન્તરસામ્યાદ્ અમ્લવર્ગેણ પુટિતં તેન યુતં મિલિતં સત્ પક્વં વહ્નિપુટિતં કુર્યાત્ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.18:3 ॥
કિં કૃત્વા લોહપાત્રે મુણ્ડાદિભાજને પ્રક્ષિપ્ય મધ્યે સ્થાપ્ય ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.18:4 ॥
એવંવિધં કૃષ્ણાભ્રં સ્વેદાન્તર્વહ્નિતાપમધ્યે રસઃ પારદશ્ ચરતિ ગ્રસતિ માક્ષિકસંયોગાત્ ક્ષિપ્રમ્ ઇતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.18:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.19
તં પ્રવક્ષ્યામ્યુપદેશં ગન્ધાભ્રકસંપ્રવેશનં યેન ।
પક્ષછિન્નશ્ ચ રસો યોગ્યઃ સ્યાદ્ રસરસાયનયોઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ઉપદેશવિધાનમાહ તમ્ ઇત્યાદિ ।
યેનોપદેશેન ગન્ધાભ્રકપ્રવેશનં ગન્ધપાષાણસંયોગાદ્ યદભ્રપ્રવેશેન ભવતિ અભ્રસ્ય પારદાન્તઃપ્રવેશો ભવતિ તમુપદેશમહં કવિર્ વક્ષ્યામિ કથયિષ્યે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.19:1 ॥
અતિસામીપ્યાદ્ વર્તમાન એવ ઌટ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.19:2 ॥
તુ પુનઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.19:3 ॥
પક્ષછિન્નશ્ચ રસો રસરસાયનયોર્ યોગ્યઃ રસે જ્વરાદિરોગનાશકે જ્વરાઙ્કુશાદૌ રસાયને ચ જરાવ્યાધિનાશને પ્રયોગે યોગ્યઃ સમર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.19:4 ॥
યથા મઞ્જર્યામ્ ।
મારિતો દેહશુદ્ધ્યર્થં મૂર્છિતો વ્યાધિનાશનઃ ।
રસભસ્મ ક્વચિદ્રોગે દેહાર્થે મૂર્છિતં ક્વચિત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.19:5 ॥
બદ્ધં દ્વાભ્યાં પ્રયુઞ્જીત શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.19:6 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.19:7 ॥
ગન્ધાભ્રકપ્રવેશેન પક્ષછિન્નો ઽચલો ભવેદ્ ઇતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.19:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.20
<સુલ્fઉર્:: સ્પેચિઅલ્ રોલે ઇન્ અલ્છેમ્ય્>
રસરાજરાગદાયી બીજાનાં પાકજારણસમર્થઃ ।
સૂતકપક્ષચ્છેદી રસબન્ધે ગન્ધકો ઽભિહિતઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ગન્ધકં વિશેષયન્નાહ રસરાજેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.20:1 ॥
રસબન્ધને પારદબન્ધને ગન્ધકો ઽભિતઃ લેલિનકઃ સર્વોત્કૃષ્ટઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.20:2 ॥
કુતો યતઃ સૂતકપક્ષચ્છેદી ગન્ધકઃ સૂતસ્ય પારદસ્ય પક્ષૌ છિનત્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.20:3 ॥
પુનઃ કુતો રસરાજરાગદાયી રસરાજઃ પારદઃ તસ્ય રાગં રઞ્જનં દદાતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.20:4 ॥
પુનઃ કુતો બીજાનાં પાકજારણસમર્થઃ પાકશ્ચ જારણં ચ પાકજારણે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.20:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.21-25
<મેર્ચુર્ય્:: મારણ, પક્ષછેદ>
દત્ત્વા ખલ્વે ત્રુટિશો ગન્ધકમ્ આદૌ રસં ચ ત્રુટિશોઽપિ ।
તાવચ્ચ મર્દનીયં યાવત્સા પિષ્ટિકા ભવતિ

તદનુ ચ દ્રુતબલિવસયા સમભાગનિયોજિતં તથા ગગનમ્ ।
ત્રુટિશો રસં ચ દત્ત્વા કુર્વીત યથેપ્સિતાં પિષ્ટિમ્

સાપિ ચ દીપ્તૈરુપલૈર્નિપાત્યતે ઽધો ઽથ દીપિકાયન્ત્રે ।
તદનુ ચ નિર્મુક્તમલો નિકૃન્તપક્ષો ઽભ્રગન્ધાભ્યામ્

ભસ્માકારશ્ ચ રસો હેમ્ના સહ યુજ્યતે સ ચ દ્વંદ્વે ।
ગન્ધકાભ્રકાભ્યાં રસપક્ષાપકર્તનં યથા સ્યાત્તથાહ દત્ત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:1 ॥
આદૌ પ્રથમં ખલ્વે લોહાર્કાશ્મમયે ગન્ધકં ત્રુટિશો દત્ત્વા અલ્પમાત્રં વારં વારં ગન્ધરસૌ દત્ત્વા તાવન્મર્દનીયં યાવત્ સા પિષ્ટિકા એકશરીરતા ભવતિ કજ્જલિકેતિ વ્યક્તાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:2 ॥
તદનુ તત્પશ્ચાત્ રસગન્ધકપિષ્ટીકરણાનન્તરં તત્ર રસગન્ધકપિષ્ટ્યા ગગનમ્ અભ્રકં સમભાગનિયોજિતં ગન્ધરસાભ્યાં તુલ્યાંશં મિલિતં કાર્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:3 ॥
કયા કૃત્વા દ્રુતબલિવસયા દ્રુતા દ્રવીભૂતા યા બલિવસા ભેકમત્સ્યકર્કટશિશુમારાણાં તૈલરૂપા શરીરજાતા તયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:4 ॥
સમભાગાભ્રકનિયોજનાનન્તરં બલિવસયા મર્દનં કાર્યમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:5 ॥
બલિવસા યથા ।
ભેકમત્સ્યભવા યા તુ કર્કટસ્ય વસાથવા ।
ભાવ્યમ્ એભિઃ ક્રમાદ્ગન્ધં શિશુમારવસાપિ વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:6 ॥
એતાસ્વેકા બલિવસા સમ્યક્ સૂતસ્ય બન્ધિની ।
રઞ્જનં ચૈવ કુરુતે મણિમૂષવિધિક્રમાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:7 ॥
એષા બલિવસા નામ ક્ષણાદ્બધ્નાતિ સૂતકમ્ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:8 ॥
રસગન્ધાભ્રપિષ્ટિં કુર્વીતેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:9 ॥
સા પૂર્વોક્તા રસગન્ધાભ્રપિષ્ટિર્ અથેત્યનન્તરં દીપિકાયન્ત્રે ઽધઃપાતને રસો નિર્મુક્તમલસ્ ત્યક્તદોષો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:10 ॥
તસ્મિન્નિર્મુક્તમલે સતિ નિકૃન્તપક્ષઃ છિન્નપક્ષો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:11 ॥
કાભ્યામ્ અભ્રગન્ધાભ્યામ્ અભ્રં ચ ગન્ધશ્ચ અભ્રગન્ધૌ તાભ્યાં ગન્ધકાન્તઃ સંયોગાત્ સુખં રસાભ્રપિષ્ટિર્ભવેત્ યતો ગન્ધકો દ્વંદ્વમેલનસમર્થઃ કિં પુનર્બલિવસયેતિ તૃતીયશ્લોકાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:12 ॥
કુલકમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:13 ॥
પૂર્વસંસ્કૃતરસસ્યાકારં કાર્યાન્તરસમ્પત્તિં ચાહ ભસ્મેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:14 ॥
ચ પુનઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:15 ॥
તતોઽધઃપાતનાદ્ રસો ભસ્માકારો ભસ્મસદૃશો ભવેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:16 ॥
સ ચ ભસ્માકારો રસઃ હેમ્ના સ્વર્ણેન સાર્ધમ્ ઉભયમેલને યુજ્યતે કર્મવિદા ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:17 ॥
અથવા સમુચ્ચયે અવ્યયો રેકાર્થસમ્બન્ધાત્ પક્ષાન્તરે ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.21-23:18 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.24-25
<મેર્ચુર્ય્:: મારણ, ચોમ્પોઉન્દ્ wઇથ્ ગોલ્દ્>
અથવા ગન્ધકપિષ્ટિં પક્ત્વા દ્રુતગન્ધકસ્ય મધ્યે તુ

સા ચાપિ હેમપિષ્ટિર્વિપચ્યતે ગન્ધકે ભૂયઃ ।
ઇત્થં હેમ્ના સૂતો મિલતિ દ્વંદ્વે તથા ક્ષણાન્મ્રિયતે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથવા હેમ્ના સહ પૂર્વરસવિધાનેન ગન્ધપિષ્ટિં કુર્યાત્ અથવા દ્રુતગન્ધકસ્ય દ્રવીભૂતગન્ધકસ્ય મધ્યે પક્ત્વા વહ્નિયોગેન સુપક્વં કૃત્વા રસં પિષ્ટિવત્ રસહેમગન્ધપિષ્ટિં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.24-25:1 ॥
પૂર્વોદ્દિષ્ટસ્ય દ્વંદ્વમેલનસ્ય વિધાનમાહ સેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.24-25:2 ॥
ચ પુનઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.24-25:3 ॥
સા પૂર્વોક્તા હેમપિષ્ટિઃ રસહેમગન્ધકૃતરેતસોઃ સમ્બન્ધઃ સદાતનઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.24-25:4 ॥
હેમ્ના મિલિતા યા પિષ્ટિમેલનવિશેત્ સા હેમપિષ્ટી ભૂયઃ પુનઃ ગન્ધકે વિપચ્યતે યુક્ત્યા પાકઃ કાર્યઃ પૂર્વવદ્ ગન્ધકે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.24-25:5 ॥
ઇત્થમ્ ઉક્તવિધાનેન હેમ્ના સહ સૂતઃ પારદો મિલતિ ગ્રન્થિમેતિ ક્વ સતિ દ્વંદ્વે સતિ ઉભયસંયોગે સતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.24-25:6 ॥
તથોક્તવિધાનેન દ્વંદ્વે મિલતિ સતિ તત્કાલાદ્ અલ્પકાલતો મ્રિયતે પઞ્ચત્વમુપયાતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.24-25:7 ॥
અલ્પક્રિયાન્તરકરણાન્મૃતો ભવતીતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.24-25:8 ॥
ઇતિ પક્ષચ્છેદવિધિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.24-25:9 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.26
ઇતરે પક્ષચ્છેદં દ્વંદ્વે રસમારણં ન વાઞ્છન્તિ ।
બીજાનામપિ પાકં હૃષ્યન્તિ ચ તદનુ તપ્યન્તિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
એતાવતા રસપક્ષકર્તનેન નાલં ભવિતવ્યમિત્યાહ ઇતરે ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.26:1 ॥
યે પુરુષા ઇતિ ઉક્તવિધાનેન પક્ષચ્છેદં રસપક્ષાપકર્તનં વાઞ્છન્તિ પુનઃ દ્વંદ્વે રસમારણં દ્વંદ્વેન પૂર્વોક્તેન રસહેમગન્ધકેન કૃત્વા યદ્રસમારણં તન્ન વાઞ્છન્તિ પુનર્બીજાનામપિ રક્તાભ્રહેમરસકાદીનામપિ પાકં વહ્નિયોગેન સુપક્વકરણં ન વાઞ્છન્તિ તે પુરુષાઃ પૂર્વં પક્ષચ્છેદં જ્ઞાત્વા હૃષ્યન્તિ હર્ષયુક્તા ભવન્તિ પક્ષચ્છેદં વિનાન્યકાર્યસિદ્ધિં જ્ઞાત્વેત્યર્થસ્ તદનુ ચ કાર્યાસિદ્ધૌ તપ્યન્તિ પરિતાપયુક્તા ભવન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.26:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.27
ઇત્થમનેકદોષૈર્બહુશ્રમૈર્ગગનચારણં મત્વા ।
નિર્દિશ્યતે પ્રકારઃ કર્મણિ શાસ્ત્રેઽપિ સંવાદી

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ગગનચારણં નિર્દિશ્યાન્યસંસ્કારં સ્તુવન્નાહ ઇત્થમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.27:1 ॥
મયા ગ્રન્થકર્ત્રા અસ્મિન્ શાસ્ત્રે કર્મણ્યતિ સંવાદી પ્રકારઃ અગ્રિમપ્રકરણે સત્ત્વનિષ્કાસનરૂપઃ નિર્દિશ્યતે નિર્દેશઃ ક્રિયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.27:2 ॥
સંવેદ્યતે સંસ્ક્રિયતે સંસ્કારવિદ્ભિરિતિ સંવાદી ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.27:3 ॥
કિં કૃત્વા ઇત્થમુક્તપ્રકારેણ અનેકૈર્દોષૈઃ અનેકકષ્ટૈઃ બહુશ્રમૈર્બહ્વાયાસૈર્ગગનચારણં મત્વા અભ્રકચારણં જ્ઞાત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.27:4 ॥
ગગનચારણાનન્તરમન્યોત્કૃષ્ટપ્રકારો નિર્દિશ્યતે ઇતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_3.27:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 3.28
અગ્રાહ્યો નિર્લેપઃ સૂક્ષ્મગતિર્વ્યાપકોઽક્ષયો જીવઃ ।
યાવદ્વિશતિ ન યોનૌ તાવદ્બન્ધં કુતો ભજતે