રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
દિવ્યતનોર્હેતુત્વાદ્ રસેન્દ્રસ્ય સાધનવિધૌ સાધનોપદેશે સુધિયા પૂજ્યમતિના પુંસા પ્રથમમ્ અષ્ટાદશસંસ્કારાઃ પ્રયત્નેન જ્ઞાતવ્યાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.34:1 ॥
સંસ્ક્રિયન્ત ઇતિ સંસ્કારાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.34:2 ॥
પુંસ્યપિ ગર્ભાધાનાદયઃ ષોડશ સંસ્કારા વર્તન્તે અત એવ સંસ્કારૈર્ ઉભયોઃ સામ્યં દોષાભાવત્વં ગુણવત્ત્વં ચ સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.34:3 ॥
અતો બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાઃ સ્યુઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.34:4 ॥
કિંવિશિષ્ટાઃ સંસ્કારાઃ પ્રતિકર્મનિર્મલાઃ કર્મ કર્મ પ્રતિ નિર્દોષાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.34:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.1-2
<18 સંસ્કારસ્>
સ્વેદનમર્દનમૂર્છોત્થાપનપાતનનિરોધનિયમાશ્ચ ।
દીપનગગનગ્રાસપ્રમાણમથ ચારણવિધાનં ચ

ગર્ભદ્રુતિબાહ્યદ્રુતિજારણરસરાગસારણં ચૈવ ।
ક્રામણવેધૌ ભક્ષણમષ્ટાદશધેતિ રસકર્મ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
યસ્યોપજીવ્યતે કીર્તિઃ સઙ્ગમેવ સુધાભુજામ્ ।
સ શ્રીમાન્ કારયામાસ વૃત્તિં મુગ્ધાવબોધિનીમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.1-2:1 ॥
આર્યાદ્વયેન રસાષ્ટાદશસંસ્કારોદ્દેશઃ કૃતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.1-2:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.3
<1. સ્વેદન>
આસુરીપટુકટુકત્રયચિત્રાર્દ્રકમૂલકૈઃ કલાંશૈસ્તુ ।
સૂતસ્ય કાઞ્જિકેન ત્રિદિનં મૃદુવહ્નિના સ્વેદઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અધુના સંસ્કારાણાં સાધને લક્ષણમ્ આહ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:1 ॥
તત્ર પ્રથમોદ્દિષ્ટસ્ય સ્વેદનસંસ્કારસ્ય સાધનં સ્પષ્ટયન્નાહ આસુરીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:2 ॥
સૂતસ્ય પારદસ્ય ત્રિદિનં દિનત્રયપરિમાણં યથા સ્યાત્તથા મૃદુવહ્નિના સ્વલ્પાગ્નિના સ્વેદઃ સ્વેદનં કાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:3 ॥
કેન કાઞ્જિકેન સૌવીરેણ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:4 ॥
કૈઃ સહ આસુરીપટુકટુકત્રયચિત્રાર્દ્રકમૂલકૈઃ સહ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:5 ॥
આસુરી રાજિકા પટુ સૈન્ધવં લવણવિશેષઃ કેચિત્પટુશબ્દેન ક્ષારમપિ વ્યાચક્ષતે કટુકત્રયં શુણ્ઠીમરિચપિપ્પલ્યઃ ચિત્રકં પ્રતીતમ્ આર્દ્રકં કન્દવિશેષો નાગરહેતુઃ મૂલકં કન્દવિશેષઃ પ્રસિદ્ધઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:6 ॥
કિંવિશિષ્ટૈરેતૈઃ કલાંશૈઃ ષોડશાંશૈઃ ષોડશાંશઃ પ્રત્યેકં સંયુજ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:7 ॥
સર્વસંમતમિદં વ્યાખ્યાનામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:8 ॥
અત્ર વિશેષઃ કાઞ્જિકે સર્વધાન્યામ્લસંધાનં તુષવર્જ્યે તુ કારયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:9 ॥
ઉરગા ત્રિફલા ક્રાન્તા લઘુપર્ણી શતાવરી ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:10 ॥
તેન યુક્તં રસસ્વિન્નં ત્રિદિનં મૃદુવહ્નિના ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:11 ॥
દોલાયન્ત્રેણ તીવ્રેણ મર્દયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
ઇતિ રસેન્દ્રમઙ્ગલાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:12 ॥
ક્ષારામ્લૈર્ ઓષધૈર્ વાપિ દોલાયન્ત્રે સ્થિતસ્ય હિ ।
પાચનં સ્વેદનાખ્યં સ્યાન્મલશૈથિલ્યકારકમ્ ।
ઇતિ પરિભાષા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:13 ॥
દ્રવદ્રવ્યેણ ભાણ્ડસ્ય પૂરિતાર્ધોદરસ્ય ચ ।
મુખસ્યોભયતો દ્વારદ્વયં કૃત્વા પ્રયત્નતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:14 ॥
તસ્યોપરિ ક્ષિપેદ્દણ્ડં તન્મધ્યે રસપોટલીમ્ ।
બદ્ધ્વા તુ સ્વેદયેદેતદ્દોલાયન્ત્રમિતિ સ્મૃતમ્ ।
ઇતિ દોલાયન્ત્રલક્ષણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.3:15 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.4
<2. મર્દન>
ગુડદગ્ધોર્ણાલવણૈર્ મન્દિરધૂમેષ્ટકાસુરીસહિતૈઃ ।
રસષોડશાંશમાનૈઃ સકાઞ્જિકૈર્મર્દનં ત્રિદિનમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
દ્વિતીયોદ્દિષ્ટસ્ય મર્દનસ્ય સાધનં સ્પષ્ટયન્નાહ ગુડેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:1 ॥
એતૈર્ ઔષધૈર્ દિનત્રયં પરિમાણં રસસ્ય મર્દનં કાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:2 ॥
એતૈઃ કૈઃ ગુડદગ્ધોર્ણાલવણૈઃ ગુડ ઇક્ષુવિકારઃ પ્રસિદ્ધઃ દગ્ધોર્ણા દગ્ધા ચાસૌ ઊર્ણા ચેતિ સમાસઃ ઊર્ણા પ્રતીતા મેષરોમનિચયમ્ ઇત્યર્થઃ લવણં સૈન્ધવમેકં ગુડદગ્ધોર્ણારજની ઇતિ વા પાઠઃ તત્ર હરિદ્રા ગ્રાહ્યા ન સૈન્ધવમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:3 ॥
રસષોડશાંશમાનૈઃ રસાત્ષોડશાંશપ્રમાણૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:4 ॥
અંશ ઇત્યસ્ય પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:5 ॥
વિશેષશ્ચાત્ર વસ્ત્રૈશ્ચતુર્ગુણૈર્ બદ્ધઃ સૂતઃ સ્થાપ્યઃ શુભે ઽહનિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:6 ॥
લોહાર્કાશ્મજખલ્વે તુ તપ્તેષ્વેવ તુ મર્દયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:7 ॥
ઉદ્દિષ્ટૈર્ ઓષધૈઃ સાર્ધં સર્વામ્લૈઃ કાઞ્જિકૈરપિ ।
પેષણં મર્દનાખ્યં સ્યાત્તદ્બહિર્મલનાશનમ્ ઇતિ પરિભાષા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:8 ॥
અત્ર યન્ત્રં તુ ખલ્વાખ્યં જ્ઞેયમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:9 ॥
તલ્લક્ષણં તુ ખલ્વયોગ્યા શિલા નીલા શ્યામા સ્નિગ્ધા દૃઢા ગુરુઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:10 ॥
ષોડશાઙ્ગુલિકોત્સેધા નવાઙ્ગુલિકવિસ્તરા ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:11 ॥
ખલ્વયોગ્યશિલાલક્ષણં પ્રસઙ્ગાદ્ ઉક્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:12 ॥
ઉત્સેધેન નવાઙ્ગુલઃ ખલુ કલાતુલ્યાઙ્ગુલાયામવાન્ વિસ્તારેણ દશાઙ્ગુલો ઽથ મુનિભિર્ નિમ્નસ્ તથૈવાઙ્ગુલૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:13 ॥
પાલ્યાં હ્ય્ અઙ્ગુલવિસ્તરશ્ચ મસૃણો ઽતીવાર્ધચન્દ્રોપમો ઘર્ષો દ્વાદશકાઙ્ગુલશ્ચ તદયં ખલ્વો મતો મર્દને ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.4:14 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.5-6
<3. મૂર્છન>
મલશિખિવિષાભિધાના રસસ્ય નૈસર્ગિકાસ્ ત્રયો દોષાઃ ।
મૂર્છાં મલેન કુરુતે શિખિના દાહં વિષેણ મૃત્યું ચ

ગૃહકન્યા હરતિ મલં ત્રિફલાગ્નિં ચિત્રકશ્ચ વિષમ્ ।
તસ્માદ્ એભિર્ મિશ્રૈર્ વારાન્ સંમૂર્છયેત્સપ્ત

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસસ્ય પારદસ્ય દોષાસ્ ત્રયો વર્તન્તે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:1 ॥
કિંવિશિષ્ટાઃ મલશિખિવિષાભિધાનાઃ મલશ્ચ શિખી ચ વિષં ચ તાન્યેવાભિધાનં નામ યેષાં તે તથોક્તાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:2 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટાઃ નૈસર્ગિકાઃ નિસર્ગ ઉત્પત્તિસ્ તત્સમ્બન્ધિનઃ સહજા ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:3 ॥
વિશેષશ્ચાત્ર મલાદ્યાઃ પઞ્ચદોષાઃ સ્યુર્ ભૂજાદ્યાઃ સપ્તકઞ્ચુકાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:4 ॥
કુષ્ટાનષ્ટૌ રસાન્તઃસ્થા રસે તે ઽનન્તદોષદાઃ ઇતિ રસસંકેતકલિકાયામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:5 ॥
યદ્યપિ રસેન્દ્રમઙ્ગલે પઞ્ચ મલાદયો નૈસર્ગિકા દોષાઃ કથિતાસ્ તથાપ્યત્ર ત્રય એવ અન્યે દ્વે ગુરુત્વચપલત્વે નૈસર્ગિકદોષરૂપે કુતો ન સ્તઃ ત્રિભિઃ સ્વેદનમર્દનમૂર્છનાત્મકૈઃ સંસ્કારૈર્ અનિવૃત્તેઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:6 ॥
નૈસર્ગિકગ્રહણાદ્ વૈકારિકાણામ્ અપિ ગ્રહણં સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:7 ॥
અત્ર નૈસર્ગિકા ઉક્તા વૈકારિકાઃ કુતો નોક્તાઃ વૈકારિકાણાં ભાવાભાવાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:8 ॥
રસો દોષત્રયાવૃતઃ પ્રાશ્યમાનઃ કિં કરોતિ મલેન મલદોષેણ મૂર્છામ્ ઇન્દ્રિયમોહં કુરુતે શિખિના વહ્નિના દાહં વિષેણ મૃત્યું મરણં ચેતિ સમુચ્ચયે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:9 ॥
એષામપહરણં કાર્યમિતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:10 ॥
સ્વરૂપસ્ય વિનાશેન પિષ્ટિત્વાપાદનં હિ યત્ ।
વિદ્વદ્ભિર્ જિતસૂતો ઽસૌ નષ્ટપિષ્ટઃ સ ઉચ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:11 ॥
મર્દનોદ્દિષ્ટભૈષજ્યૈર્ નષ્ટપિષ્ટત્વકારકમ્ ।
તન્મૂર્છનમ્ ઇતિ પ્રોક્તં દોષત્રયવિનાશનમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:12 ॥
યન્ત્રમ્ અત્ર ખલ્વમ્ એવ પૂર્વોક્તં યત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:13 ॥
ત્રિદોષાપહરણં મૂર્છનં ચાહ ગૃહકન્યેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:14 ॥
ગૃહકન્યા ગૃહકુમારિકા મલં પ્રથમં દોષં હરતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:15 ॥
પુનસ્ત્રિફલા ત્રયાણાં ફલાનાં સમાહારઃ ત્રિફલા અગ્નિં દ્વિતીયં દોષં હરતિ સમાહારો યથા એકા હરીતકી યોજ્યા દ્વૌ ચ યોજ્યૌ વિભીતકૌ ।
ચત્વાર્યામલકાન્યેવ ત્રિફલેયં પ્રકીર્તિતા ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:16 ॥
પુનશ્ચિત્રકોઽગ્નિઃ વિષં તૃતીયં દોષં હરતિ દૂરીકરોતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:17 ॥
તસ્માદ્ધેતોર્ એભિસ્ ત્રિભિર્ ગૃહકન્યાત્રિફલાચિત્રકૈર્ મિશ્રિતૈર્ એકીકૃતૈ રસં સપ્ત વારાન્મૂર્છયેત્ વિધિવન્મૂર્છનં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:18 ॥
વિશેષશ્ચાત્ર ।
મૂર્છનં રસરાજસ્ય કર્તવ્યં વાદિભિઃ સદા ।
વિષૈસ્ ત્રિફલયા પૂર્વં બૃહત્યોપવિષસ્તથા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:19 ॥
કર્કોટી ક્ષારકન્દાભ્યાં ચિત્રેણ ગૃહકન્યયા ।
એકેનાપ્યથ સંમર્દ્યો યામમેકં તુ પારદઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:20 ॥
કિંનરયન્ત્રમ્ આદાય હ્ય્ ઓષધ્યા લેપયેત્તલમ્ ।
નવતારયુતં સૂતં યન્ત્રમધ્યગતં ન્યસેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:21 ॥
દદ્યાદ્ રસોપરિ શરાવં સંધિલેપં દૃઢં મૃદા ।
લવણેન ચ સમ્પૂર્ય દ્વારં સંરુધ્ય યત્નતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:22 ॥
ચુહ્લિકોપરિ સંસ્થાપ્ય દીપ્તાગ્નિં જ્વાલયેત્ સુધીઃ ।
યામૈકેન તદુત્તાર્ય કર્તવ્યઃ શીતલો રસઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:23 ॥
યન્ત્રાદુદ્ધૃત્ય યત્નેન સૂતમુત્થાપ્ય મૂર્છિતમ્ ।
અમૂર્છિતસ્ તદા દેયઃ કલાંશં મૂર્છિતે રસઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:24 ॥
સિન્ધૂત્થટઙ્કણાભ્યાં ચ મર્દયેન્ મધુસંયુતં દોલાયન્ત્રે તતઃ સ્વેદ્યઃ ક્ષારામ્લલવણૈઃ સહ ।
ઉત્થાપ્ય મૂર્છયેત્પશ્ચાત્ વારંવારં રસેશ્વરમ્ ।
પુનરુત્થાપિતં કુર્યાદ્ એકવિંશતિવારકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:25 ॥
ઇતિ રસસારે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.5-6:26 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.7
<સંસ્કાર:: ઉત્થાપન>
અમુના વિમર્દનેન હિ સુવિશુદ્ધો નાગવઙ્ગપરિમુક્તઃ ।
સૂતઃ પાતનયન્ત્રે સમુત્થિતઃ કાઞ્જિકક્વાથાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સૂતો નાગવઙ્ગપરિમુક્તો ભવતિ નાગવઙ્ગાભ્યાં દોષાભ્યાં વિરહિતઃ પારદો ભવતીત્યર્થઃ કિંવિશિષ્ટઃ સન્ સમુત્થિતઃ સન્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:1 ॥
પાતનયન્ત્રે સ્થાલીદ્વયસમ્પુટે સમ્યગ્વિધાનેનોત્થિતઃ સન્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:2 ॥
કસ્માત્ કાઞ્જિકં સૌવીરં પૂર્વવર્ણિતં તત્ક્વાથસંયોગાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:3 ॥
હિ નિશ્ચિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:4 ॥
અમુના વિરેચનેન ઉક્તશોધનેન સૂતઃ સુવિશુદ્ધો ભવેત્ વિશેષશુદ્ધો ભવેદ્ ઇત્યુત્થાપનમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:5 ॥
અનેન વિધિના હિઙ્ગુલસ્થસ્ય સૂતસ્યાપિ ઉત્થાપનં ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:6 ॥
સ્વેદનાદિકયોગેન સ્વરૂપાપાદનં પુનઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:7 ॥
તદુત્થાપનમિત્યુક્તં મૂર્છાવ્યાપત્તિનાશનમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:8 ॥
ઉત્ ઊર્ધ્વં સ્થાપનમ્ ઉત્થાપનમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:9 ॥
અત્ર યન્ત્રં તુ ।
અષ્ટાઙ્ગુલપરીણાહમાનાહેન દશાઙ્ગુલમ્ ।
ચતુરઙ્ગુલકોત્સેધં તોયાધારો ઽઙ્ગુલાદધઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:10 ॥
અધોભાણ્ડે મુખં ચ તસ્ય ભાણ્ડસ્યોપરિવર્તિનઃ ।
ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણપૃષ્ઠસ્યાસ્યે પ્રવેશયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:11 ॥
પાર્શ્વયોર્ મહિષીક્ષીરચૂર્ણમણ્ડૂરફાણિતૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:12 ॥
વિલિપ્ય શોષયેત્ સંધિં જલાધારે જલં ક્ષિપેત્ ।
ચુલ્લ્યામ્ આરોપયેદેતત્ પાતનાયન્ત્રમ્ ઈરિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:13 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.7:14 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.8
<સંસ્કાર:: પાતન:: ઊર્ધ્વપાતન>
કૃત્વા તુ શુલ્બપિષ્ટિં નિપાત્યતે નાગવઙ્ગશઙ્કાતઃ ।
તસ્મિન્દોષાન્ મુક્ત્વા નિપતતિ શુદ્ધસ્ તથા સૂતઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પઞ્ચમોદ્દિષ્ટં પાતનસંસ્કારં સ્પષ્ટયન્નાહ કૃત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:1 ॥
તુ પુનઃ ઉત્થિતં સૂતં શુલ્બપિષ્ટિં કૃત્વા શુલ્બેન તામ્રેણ સહ તયોર્મેલનં યથા સ્યાત્તથા પેષણં વિધાય તસ્મિન્ પાતનયન્ત્રે નિપાત્યતે કર્મવિદેતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:2 ॥
કુતઃ નાગવઙ્ગશઙ્કાતઃ નાગવઙ્ગદોષગ્લાનિતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:3 ॥
તથા ઉક્તવિધાનેન નિપતતિ સતિ પાતનકર્મણિ કૃતે સતિ શુદ્ધઃ સૂતો ભવેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:4 ॥
વારમિત્યનુક્તે ગ્રન્થાન્તરે ત્રિસપ્તૈકવિંશતિવારં પાતનકર્મણિ કૃતે સતિ સમ્યક્ નાગવઙ્ગશઙ્કા નશ્યતીતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:5 ॥
વિશેષશ્ચાત્ર પાતનયન્ત્રે ।
દ્વૌ ભાગૌ શુદ્ધસૂતસ્ય શુલ્બભાગૈકસંયુતૌ ।
વિંશાંશં લવણં દત્ત્વા પિષ્ટીકુર્યાચ્ચ સુન્દરમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:6 ॥
અષ્ટાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં દૈર્ઘ્યેણ દશાઙ્ગુલં ત્વ્ અધોભાણ્ડમ્ ।
કણ્ઠાદધઃ સમન્તાચ્ચતુરઙ્ગુલીકૃતજલાધારમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:7 ॥
અન્તઃ પ્રવિષ્ટતલભાણ્ડવદનં જલમગ્નનિજમુખપ્રાન્તમ્ ।
ઉપરિષ્ટાચ્ ચિણ્ટિઘટી દેયોદરષોડશાઙ્ગુલવિશાલા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:8 ॥
તસ્મિન્નધોર્ધ્વભાણ્ડે નિપાતિતઃ સકલદોષનિર્મુક્તઃ ।
સુતરાં ભવતિ રસેન્દ્રો જીર્ણગ્રાસોઽપિ પાત્યોઽસૌ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:9 ॥
અધ ઊર્ધ્વં તથા તિર્યક્ પાતસ્ત્રિવિધ ઉચ્યતે ।
યત્ર તિષ્ઠતિ સૂતેન્દ્રો વહ્નિસ્ તત્રાન્યથા જલમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:10 ॥
ઉક્તૌષધૈર્મર્દિતપારદસ્ય યન્ત્રસ્થિતસ્યોર્ધ્વમધશ્ચ તિર્યક્ ।
નિર્યાપનં પાતનસંજ્ઞમુક્તં વઙ્ગાહિસમ્પર્કજકઞ્ચુકઘ્નમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:11 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:12 ॥
ઊર્ધ્વપાતે રસસ્યોર્ધ્વગમનં તત્રાધઃપાત્રે વહ્નિઃ જલમૂર્ધ્વપાત્રે અધઃપાતે તુ રસસ્યાધસ્તાદ્ગમનં ભવતિ યન્ત્રં તદેવ પરં તુ અગ્નિજલયોર્વ્યત્યાસઃ જલમ્ અત્રાધઃપાત્રે અગ્નિરૂર્ધ્વપાત્રે તિર્યક્પાતે તુ રસસ્તિર્યક્ પતતિ તત્રૈકપાત્રપૃષ્ઠે જલમ્ અન્યપાત્રાધો વહ્નિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.8:13 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.9-16
<પાતનયન્ત્ર>
અષ્ટાઙ્ગુલવિસ્તારં દૈર્ઘ્યેણ દશાઙ્ગુલં ત્વ્ અધોભાણ્ડમ્ ।
કણ્ઠાદધઃ સમુચ્છ્રિતં ચતુરઙ્ગુલં કૃતજલાધારમ્

અન્તઃપ્રવિષ્ટતલભાણ્ડવદનં જલમગ્નનિજમુખપ્રાન્તા ।
ઉપરિષ્ટાચ્ચિપિટઘટી દેયોદરષોડશાઙ્ગુલવિશાલા

તસ્મિન્ન્ ઊર્ધ્વભાણ્ડે નિપાતિતઃ સકલદોષનિર્મુક્તઃ ।
સુતરાં ભવતિ રસેન્દ્રો દ્રવ્યે ચ રસાયને યોગ્યઃ

<અધઃપાતન>
કૃત્વા ચ નષ્ટપિષ્ટિં ત્રિફલાશિખિશિગ્રુરાજિકાપટુભિઃ ।
સંલેપ્ય ચોર્ધ્વભાણ્ડે દીપ્તૈકપલૈરધઃપાત્યઃ

અથવા દીપકયન્ત્રે નિપાતિતઃ સકલદોષનિર્મુક્તઃ ।
<તિર્યક્પાતન>
તિર્યક્પાતનવિધિના નિપાત્યઃ સૂતરાજસ્તુ

શ્લક્ષ્ણીકૃતમભ્રદલં રસેન્દ્રયુક્તં તથારનાલેન ।
ખલ્વે દત્ત્વા મૃદિતં યાવત્ તન્નષ્ટપિષ્ટતામ્ એતિ

કુર્યાત્ તિર્યક્પાતનપાતિતસૂતં ક્રમેણ દૃઢવહ્નૌ ।
સંસ્વેદ્ય પાત્યતેઽસૌ ન પતતિ યાવદ્દૃઢશ્ચાગ્નિઃ

<નિરોધન>
મર્દનમૂર્છનપાતૈઃ કદર્થિતો ભજતિ મન્દવીર્યત્વાત્ ।
સૃષ્ટ્યમ્બુજૈર્ નિરોધાલ્લબ્ધાપ્યાયો ન ષણ્ઢઃ સ્યાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ષષ્ઠોદ્દિષ્ટં નિરોધનસંસ્કારં સ્પષ્ટયન્નાહ મર્દનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:1 ॥
એતૈર્ મર્દનમૂર્છનપાતૈઃ સંસ્કારવિશેષં કૃત્વા મન્દવીર્યત્વાત્ કદર્થિતો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:2 ॥
કુત્સિતવિધાનેન કદર્થિતો ભવતીત્યર્થઃ પુનઃ સૂતઃ સૃષ્ટ્યમ્બુજૈઃ સહ મર્દનાનન્તરં નિરોધાત્ મૂષાદ્વયસમ્પુટે કૂપિકાયાં વા નિરોધાત્ રુન્ધનાત્ લબ્ધાપ્યાયઃ પ્રાપ્તબલઃ સન્ ન ષણ્ઢઃ સ્યાત્ ન શુક્રરહિતો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:3 ॥
સૃષ્ટિઃ મૂત્રશુક્રશોણિતરૂપા અમ્બુજં લવણં સૈન્ધવં કમલમ્ ઇતિ મન્દાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:4 ॥
સૃષ્ટિર્યથા ।
ગોઽજાવિનરનારીણાં મૂત્રં શુક્રં ચ શોણિતમ્ ।
સૃષ્ટિરેષા સમાખ્યાતા ષણ્ઢદોષવિનાશિની ।
ઇતિ શક્ત્યવતારાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:5 ॥
યન્ત્રં યથા ।
રક્તસૈન્ધવખોટેન મૂષાદ્વંદ્વં પ્રકલ્પયેત્ ।
તત્સમ્પુટે રસં ક્ષિપ્ત્વા નવસારં સનિમ્બુકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:6 ॥
સમ્પુટસ્ય પ્રયત્નેન લેપયેત્ સંધિમુત્તમમ્ ।
વજ્રમૃત્સ્નાં સમાદાય વેષ્ટયેત્તત્પ્રયત્નતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:7 ॥
છાયાશુષ્કં ચ તત્કૃત્વા ભૂગર્તે સ્થાપયેત્તતઃ ।
અષ્ટાઙ્ગુલપ્રમાણેન મૂષોર્ધ્વં તત્ર પૂરણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:8 ॥
ત્રિસપ્તદિનપર્યન્તં કરીષાગ્નિં ચ કારયેત્ ।
દિને દિને પ્રકર્તવ્યા મૂષા સૈન્ધવનૂતના ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:9 ॥
સ્વેદયેત્ તત્ પ્રયત્નેન ભૂગર્ભે સ્થાપયેત્તતઃ ।
અથવા કૂપિકામધ્યે સૂતં સૈન્ધવસંયુતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:10 ॥
ભૂગર્ભે ચ તતઃ સ્થાપ્યમ્ એકવિંશદ્દિનાવધિ ।
અયં નિરોધકો નામ્ના મહામુખકરો રસે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:11 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.9-16:12 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.17
<7. નિયમન>
ઇતિ લબ્ધવીર્યઃ સમ્યક્ ચપલોઽસૌ સંનિયમ્યતે તદનુ ।
ફણિનયનામ્બુજમાર્કવકર્કોટીચિઞ્ચિકાસ્વેદાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સપ્તમોદ્દિષ્ટસંસ્કારં સ્પષ્ટયન્નાહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.17:1 ॥
ઇતિ પૂર્વોક્તવિધાનેન યન્ત્રણાદિના તદનુ રોધનાનન્તરમ્ અસૌ ચપલશ્ચઞ્ચલો રસો નિયમ્યતે કર્મવિદા સંનિયમનં ક્રિયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.17:2 ॥
કસ્માત્ ફણીલશુનામ્બુજમાર્કવકર્કોટીચિઞ્ચિકાસ્વેદાત્ ફણી તામ્બૂલં લશુનં રસોનઃ અમ્બુજં લવણં માર્કવઃ ભૃઙ્ગરાજઃ કર્કોટીતિ પ્રતીતા વન્ધ્યા ચિઞ્ચિકા અમ્લિકા એતાભિઃ સહ યઃ સ્વેદઃ યન્ત્રે અગ્નિતાપઃ તસ્માત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.17:3 ॥
કિંવિશિષ્ટઃ સમ્યક્ લબ્ધવીર્યઃ પ્રાપ્તબલો વીર્યવાન્ રસઃ ચપલત્વનિવૃત્તયે નિયમ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.17:4 ॥
વિશેષશ્ચાત્ર કાચકૂપીં મૃદા લિપ્ય રસો મધ્યે વિમુચ્યતે ।
કલાંશં ટઙ્કણં દત્ત્વા મધ્યે કિંચિત્ પ્રદીયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.17:5 ॥
દ્વારમુદ્રા પ્રકર્તવ્યા વજ્રમૃત્તિકયા દૃઢા ।
ભૂગર્ભે કૂપિકાં સ્થાપ્ય સિતયા ગર્ભપૂરણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.17:6 ॥
કરીષાગ્નિઃ પ્રકર્તવ્ય એકવિંશદ્દિનાવધિ ।
અયં નિયામકો નામ વહ્નિપ્રત્યન્તકારકઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.17:7 ॥
રોધનાલ્લબ્ધવીર્યસ્ય ચપલત્વનિવૃત્તયે ।
ક્રિયતે યો રસસ્વેદઃ પ્રોક્તં નિયમનં હિ તત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.17:8 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.17:9 ॥
યન્ત્રલક્ષણં તુ ।
ચતુઃપ્રસ્થજલાધારં ચતુરઙ્ગુલકાનનમ્ ।
ઘટયન્ત્રમિદં પ્રોક્તં તદાપ્યાયનકં સ્મૃતમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.17:10 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.18
<8. દીપન>
ભૂખગટઙ્કણમરિચૈર્ લવણાસુરીશિગ્રુકાઞ્જિકૈસ્ ત્રિદિનમ્ ।
સ્વેદેન દીપિતોઽસૌ ગ્રાસાર્થી જાયતે સૂતઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અષ્ટમોદ્દિષ્ટસ્ય દીપનસંસ્કારસ્ય વિધિં સ્પષ્ટયન્નાહ ભૂખગેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:1 ॥
અસૌ પૂર્વસંસ્કૃતરસ એતૈર્ ઔષધૈસ્ ત્રિદિનં નિરન્તરં યથા સ્યાત્ તથા સ્વેદેન દીપિતઃ ક્ષુત્પીડિતઃ સન્ ગ્રાસાર્થી કવલાભિલાષી જાયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:2 ॥
એતૈર્ ઓષધૈઃ ભૂખગટઙ્કણમરિચૈઃ ન કેવલમ્ એતૈઃ પુનર્ લવણાસુરીશિગ્રુકાઞ્જિકૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:3 ॥
ભૂઃ તુવરી ખગઃ કાસીસં ટઙ્કણં સૌભાગ્યં મરિચમ્ ઊષણમ્ એતૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:4 ॥
પુનઃ લવણં સૈન્ધવમ્ આસુરી રાજિકા શિગ્રુઃ સૌભાઞ્જનં વૃક્ષવિશેષઃ કાઞ્જિકં પૂર્વોક્તમ્ અમ્લીભૂતમ્ એતૈશ્ચેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:5 ॥
વિશેષશ્ચાત્ર ।
સ્વેદનં રસરાજસ્ય ક્ષારામ્લવિષમદ્યકૈઃ ।
બીજપૂરં સમાદાય વૃન્તમુત્સૃજ્ય કારયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:6 ॥
તસ્ય મધ્યે ક્ષિપેત્સૂતં કલાંશક્ષારસંયુતં ।
દ્વારં નિરુધ્ય યત્નેન વસ્ત્રમધ્યે નિબન્ધયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:7 ॥
દોલાસ્વેદઃ પ્રકર્તવ્ય એકવિંશદ્દિનાવધિ ।
દિને દિને પ્રકર્તવ્યં નૂતનં બીજપૂરકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:8 ॥
લેલિહાનો હિ ધાતૂંશ્ચ પીડ્યમાનો બુભુક્ષયા ।
અમુનૈવ પ્રકર્તવ્યં રસરાજસ્ય દીપનમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:9 ॥
ત્ર્યહં સપ્તદિનં વાથ ચતુર્દશૈકવિંશતિમ્ ।
સંસ્કારઃ સૂતરાજે તુ ક્રમાત્ ક્રમતરં વરમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:10 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.18:11 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.19
<ચારણ>
ઇતિ દીપિતો વિશુદ્ધઃ પ્રચલિતવિદ્યુલ્લતાસહસ્રાભઃ ।
ભવતિ યદા રસરાજશ્ ચાર્યો સત્વાદિ તદા બીજમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
કૃતાષ્ટસંસ્કારસ્ય પારદસ્ય સંસ્કારાન્તરસિદ્ધાં પરીક્ષામ્ આહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.19:1 ॥
ઇતિ પૂર્વોક્તપ્રકારેણ રસરાજો દીપિતઃ સન્ ક્ષુદુત્પીડિતઃ સન્ વિશુદ્ધો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.19:2 ॥
યદીદૃશો ભવતિ રસરાજસ્તદા ચાર્યઃ ચારણકર્મ કાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.19:3 ॥
કીદૃક્ પ્રચલિતવિદ્યુલ્લતાસહસ્રાભઃ પ્રકર્ષેણ ચલત્યશ્ ચલનશીલા યા વિદ્યુતસ્તાસાં સહસ્રસ્યેવ ભા દીપ્તિર્ યસ્ય સ તથોક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.19:4 ॥
કિં કૃત્વા ચાર્યઃ ઇદમગ્રે વક્ષ્યમાણં કિંચિત્ ધાતૂપરસમહારસરત્નસંજ્ઞકં દ્વિતીયં રસરાજસમ્બન્ધિનં દત્ત્વા સંયોજ્યેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_2.19:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 2.20
<ચારણ:: સમુખ, નિર્મુખ>
પીતક્રિયાસુ પીતં શ્વેતં તારક્રિયાસુ મુખમ્ આદૌ ।
દેયં ખલ્વે ઘૃષ્ટો દિવ્યૌષધિભિઃ સ નિર્મુખશ્ ચરતિ