Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 1

START GRht 1.1
jayati sa dainyagadākulam akhilam idaṃ paśyato jagad yasya /
hṛdayasthaiva galitvā jātā rasarūpiṇī karuṇā

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
śrīmanmahāgaṇādhipataye namaḥ /
bhavabhayarakṣaṇadakṣaṃ natvā mugdhāvabodhinīṃ tanute /
rasahṛdayasuprayuktāṃ ṭīkāmṛjubhāvagāmāptaḥ // GRhtCM_1.1:1 //
guṇavāridhikuralakule hariharamiśraḥ pratītamahimākhyaḥ /
tatputro bhuvi mahito maheśa iti nāmavikhyātaḥ // GRhtCM_1.1:2 //
tadanvaye bhāratībhāvasaṃyutas tadātmajaḥ prastutavāgbhirīśvaraḥ /
caturbhujo bhāvitabhāvamānasaḥ svalokajātasya kulānubhāvataḥ // GRhtCM_1.1:3 //
jyeṣṭho'bhūd bhuvi pārijātakataruḥ khaṇḍelavālānvaye tatputraḥ kila nāthaballavasudaḥ prāṇair yaśo'rthānvitaḥ /
tatputreṇa ca sāvareṇa patinā bandhasya dharmārthinā gīrvāṇāśu rugoñcajena satataṃ tenātra yatnaḥ kṛtaḥ // GRhtCM_1.1:4 //
iha śāstrārambhe ācāryaśrīmadgovindapādāḥ śiṣṭasamayaparipālanārthe śāstrasya deśayato gurupādasya bhagavato vastunirdeśarūpaṃ maṅgalam ācaranti jayatītyādi // GRhtCM_1.1:5 //
maṅgalalakṣaṇaṃ yathā āśīr namaskriyā vastunirdeśo maṅgala iti // GRhtCM_1.1:6 //
vastunirdeśaḥ pañcadhā yathāsti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam // GRhtCM_1.1:7 //
ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ śaktirūpaṃ tato dvayam iti // GRhtCM_1.1:8 //
sa haro jayati sarvotkarṣeṇa vartate // GRhtCM_1.1:9 //
akhilaṃ jagat paśyata iti vastunirdeśābjayaddraṣṭā // GRhtCM_1.1:10 //
tathā ca śrutiḥ apāṇipādo javano grahītā // GRhtCM_1.1:11 //
paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ /
sa vetti vedyaṃ na ca tasya vettā tamāhur agryaṃ puruṣaṃ purāṇam iti // GRhtCM_1.1:12 //
yasya hṛdayasyaiva rasarūpiṇī karuṇā ghṛṇā jātā prādurbhūtā // GRhtCM_1.1:13 //
kiṃbhūtvā galitvādravitvā galitasya sthānāccyutir iti yuktam // GRhtCM_1.1:14 //
eṣā hṛdayasthaiva // GRhtCM_1.1:15 //
evāvyayam anyasthānaniṣedhavāci // GRhtCM_1.1:16 //
rasarūpiṇīti rasaḥ pāradastatsvarūpaṃ yasyāḥ sā // GRhtCM_1.1:17 //
tathā ca vākyam /
raso jalaṃ raso harṣo rasaḥ śṛṅgārapūrvakaḥ /
svādvādiṣu ca niryāse pārade'pi raso viṣe /
ityanekārthaḥ // GRhtCM_1.1:18 //
sāmānyatastadrūpaṃ dravatvaṃ viśeṣato rasarūpaṃ sarvopakāritvam // GRhtCM_1.1:19 //
tathā ca vākyaṃ rasaratnākare /
ājanmapāpakṛtanirdahanaikavahnir dāridryaduḥkhagajavāraṇasiṃharūpaḥ iti // GRhtCM_1.1:20 //
kiṃbhūtasya harasya dainyagadākulaṃ jagat saṃsāraṃ paśyataḥ dainyayaṃ ca gadāśca tair ākulaṃ vyāptaṃ dainyaṃ dīnabhāvo dāridryaṃ gadā vyādhaya iti // GRhtCM_1.1:21 //
akhilamiti sarvavyāpipadam // GRhtCM_1.1:22 //
yathā mañjaryā /
yasya rogasya yo yogastenaiva saha dāpayet /
rasendro haro rogānnarakuñjaravājinām // GRhtCM_1.1:23 //
iti // GRhtCM_1.1:24 //
anyanmataṃ ca /
rasabhasma vinā tatra kathyate saṃhitākramaḥ /
anuktamapi vijñeyaṃ tatra tatrāṅgaśāntaye // GRhtCM_1.1:25 //
iti // GRhtCM_1.1:26 //
START GRht 1.2
pītāmbaro'tha balijinnāgakṣayabahalarāgagaruḍacaraḥ /
jayati sa haririva harajo vidalitabhavadainyaduḥkhabharaḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pītetyādi // GRhtCM_1.2:1 //
anena padyena kavirharajasya hareśca samatvaṃ sūcayati // GRhtCM_1.2:2 //
sa purāṇakavivarṇito harajo jayati sarvotkarṣeṇa vartate harādīśvarājjāto harajaḥ // GRhtCM_1.2:3 //
sa utprekṣyate haririva viṣṇur iva // GRhtCM_1.2:4 //
kiṃbhūto hariḥ pītāmbaraḥ pīte ambare vastre yasya saḥ dukūlayugmatvāt // GRhtCM_1.2:5 //
punaḥ kimbhūto balijit baliṃ balināmānaṃ daityaviśeṣaṃ jayatīti tathoktaḥ // GRhtCM_1.2:6 //
punaḥ kiṃbhūtaḥ nāgakṣayetyādi nāgānāṃ śeṣādīnāṃ kṣayāya nāśāya bahalarāgo bahuprīto yo 'sau garuḍaḥ khageśvaraḥ tatra carati gacchati tathoktaḥ // GRhtCM_1.2:7 //
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ vidalitetyādiḥ viśeṣaṇena dalito dūrīkṛto bhavasya saṃsārasya duḥkhabharo yena saḥ dainyaṃ dāridryaṃ duḥkhaṃ vyādhirūpaṃ tayorbharo bāhulyam iti // GRhtCM_1.2:8 //
adhunā harajaṃ viśeṣayati kiṃviśiṣṭaḥ pītāmbaraḥ pītāmbaraḥ pūrvārthaḥ // GRhtCM_1.2:9 //
kathaṃ yuktaḥ tamarthe spaṣṭayatyanena sūtarājenāpi catvāri vāsāṃsi dhṛtāni viprādivarṇabhedāt // GRhtCM_1.2:10 //
rasaratnākare yathā /
śvetāruṇaharidrābhakṛṣṇā viprādipāradāḥ iti // GRhtCM_1.2:11 //
brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ śvetaraktapītakṛṣṇavastradhāriṇo jñātavyāḥ na tv eṣāṃ svarūpam iti // GRhtCM_1.2:12 //
rasamañjaryā yathā /
antaḥ sunīlo bahirujjvalo yo madhyāhnasūryapratimaprakāśaḥ iti // GRhtCM_1.2:13 //
antaḥ svarūpaṃ bahirvāsāṃsīti kiṃvadantī // GRhtCM_1.2:14 //
atheti samuccaye prasādaḥ // GRhtCM_1.2:15 //
atheti maṅgalānantarārambhapraśnakālasvādhikārapratijñāsamuccayeṣv iti // GRhtCM_1.2:16 //
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ balijit balīn jayatīti baliścarma jarākṛtam // GRhtCM_1.2:17 //
ityanekārthaḥ // GRhtCM_1.2:18 //
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ nāgakṣayetyādi nā puṃsvarūpaḥ punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ gamyate 'neneti gaḥ pakṣayor gaḥ gakṣaye pakṣanāśe sati bahalarāgo bahurāgavān yaḥ sa rasaḥ tena garuḍa iva cāryate iti // GRhtCM_1.2:19 //
kiṃ pāradaḥ pakṣanāśe sati ākāśagamanaṃ dadātīti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.2:20 //
rasaratnākare yathā /
hato hanti jarāmṛtyuṃ mūrchito vyādhighātakaḥ /
datte ca khe gatiṃ baddhaḥ ko 'nyaḥ sūtāt kriyākaraḥ // GRhtCM_1.2:21 //
iti // GRhtCM_1.2:22 //
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ vidalitetyādiḥ pūrvārthaḥ karuṇāparatvena dainyaduḥkhahāritvaṃ sūcayati // GRhtCM_1.2:23 //
START GRht 1.3
mūrchitvā harati rujaṃ bandhanamanubhūya muktido bhavati /
amarīkaroti sumṛtaḥ ko 'nyaḥ karuṇākaraḥ sūtāt

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
yaḥ pūrvaviśiṣṭo harajas tasmādanyaḥ karuṇāparo dayāvān kaḥ na ko 'pi yato rujaṃ śarīravyathāṃ harati // GRhtCM_1.3:1 //
kiṃbhūtvā mūrchitvā mūrchito bhūtvā // GRhtCM_1.3:2 //
mūrchitalakṣaṇaṃ rasaratnākare /
kajjalābho yadā sūto vihāya ghanacāpalam /
dṛśyate 'sau tadā jñeyo mūrchitaḥ sūtarāḍbudhaiḥ // GRhtCM_1.3:3 //
iti // GRhtCM_1.3:4 //
punarbandhanamanubhūya dhṛtvā muktido bhavati muktiṃ dadātīti // GRhtCM_1.3:5 //
muktiścaturdhā varṇitā sālokyasārūpyasāmīpyasāyujyabhedāt // GRhtCM_1.3:6 //
bandhanaṃ ca mukhyatayā dvividham avāntaravyāpāreṇa ca caturvidham // GRhtCM_1.3:7 //
adhunā dvividhabandhanoddeśaḥ nirbījabaddho bījabaddhaśca // GRhtCM_1.3:8 //
nirbījabaddho yathā rasamañjaryām /
rasastu pādāṃśasuvarṇajīrṇaḥ piṣṭīkṛto gandhakayogataśca /
tulyāṃśagandhaiḥ puṭitaḥ krameṇa nirbījanāmākhilarogahartā // GRhtCM_1.3:9 //
iti // GRhtCM_1.3:10 //
punar bījabaddho yathā /
bījīkṛtair abhrasattvahematārārkakāntaiḥ saha sādhito yaḥ /
yutastataḥ ṣaḍguṇagandhacūrṇaiḥ sa bījabaddhe 'pyadhikaprabhāvaḥ // GRhtCM_1.3:11 //
iti // GRhtCM_1.3:12 //
avāntaracaturvidhabandhoddeśo yathā /
poṭaḥ khoṭo jalaukā ca bhasmatvaṃ ca caturvidham /
bandhaścaturvidhaḥ sūte vijñeyo bhiṣaguttamaiḥ // GRhtCM_1.3:13 //
iti // GRhtCM_1.3:14 //
tallakṣaṇaṃ saṃketakalikāyām /
poṭaḥ parpaṭībandhaḥ piṣṭīstambhastu khoṭakaḥ /
dhmāto druto bhavetkhoṭas tv āhataścūrṇatāṃ vrajet // GRhtCM_1.3:15 //
punardhmāto drutaḥ khoṭa iti khoṭasya lakṣaṇam /
jalaukā pāṭabandhaśca bhasma bhasmanibhaṃ bhavet // GRhtCM_1.3:16 //
iti // GRhtCM_1.3:17 //
punaḥ sumṛtaḥ san amarīkarotīti // GRhtCM_1.3:18 //
sumṛta iti suḥ iti pūjāyāṃ yathā vidagdhamukhamaṇḍanabahirlāpikāyām /
pūjāyāṃ kiṃ padaṃ proktam astanaṃ ko bibhartyuraḥ /
ka āyudhatayā khyātaḥ pralambāsuravidviṣaḥ // GRhtCM_1.3:19 //
sunāsīraḥ iti pūjyaḥ // GRhtCM_1.3:20 //
mṛta iti viśeṣārthaḥ // GRhtCM_1.3:21 //
mṛto yathā /
ārdratvaṃ ca ghanatvaṃ ca cāpalyaṃ gurutaijasam /
yasyaitāni na vidyante taṃ vidyānmṛtasūtakam // GRhtCM_1.3:22 //
iti // GRhtCM_1.3:23 //
pūjya iti rasendramaṅgale yathā /
abaddhasūtaṃ tu hataṃ pramādāt karoti kaṣṭaṃ prabalaṃ rasendraḥ // GRhtCM_1.3:24 //
iti // GRhtCM_1.3:25 //
mūrchanādibandhanaparamparayā yo mṛtaḥ sa pūjyo nānyathā // GRhtCM_1.3:26 //
yathā ca rasamañjaryām /
ajīrṇaṃ cāpyabījaṃ ca sūtakaṃ yastu ghātayet /
brahmahā sa durācārī mama drohī maheśvari // GRhtCM_1.3:27 //
iti yukto'yam arthaḥ // GRhtCM_1.3:28 //
karuṇāparatvaṃ satāṃ svabhāva iti // GRhtCM_1.3:29 //
yathā /
chede'pi candanataruḥ surabhayati mukhaṃ kuṭhārasya iti // GRhtCM_1.3:30 //
START GRht 1.4
suragurugodvijahiṃsāpāpakalāpodbhavaṃ kilāsādhyam /
tadapi ca śamayati yasmāt ko 'nyas tasmāt pavitrataraḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
suretyādi // GRhtCM_1.4:1 //
tasmāt sūtarājāt anyo dvitīya pavitratara atiśayena pavitraḥ kaḥ kila śrūyate na ko 'pi // GRhtCM_1.4:2 //
yasmāddhetoḥ apīti niścayena asādhyaṃ rujaṃ śamayati sarvarūpānvitamasādhyaṃ divyauṣadhibhir api karmavipākenāpi sādhyate tacca kiṃviśiṣṭam asādhyaṃ suretyādiḥ surāś ca guravaś ca gāvaś ca dvijāś ca teṣāṃ yā hiṃsā hananam avamānanaṃ vātād utpanno yaḥ pāpakalāpo duṣkṛtapaṭala etasmād udbhavatīti // GRhtCM_1.4:3 //
START GRht 1.5
tasya svayaṃ hi sphurati prādurbhāvaḥ sa śāṃkaraḥ ko 'pi /
kathamanyathā hi śamayati vilasanmātrācca pāparujam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tasyetyādi // GRhtCM_1.5:1 //
kavinānenānumānena lokapratītaḥ kriyate // GRhtCM_1.5:2 //
yaḥ pūrvoktaḥ sūtarājas tasya ko 'pyanirvacanīyaḥ sa sarvadeśīyatvena śāṃkaraḥ prādurbhāvaḥ śamayatīti duḥkhamupaśamayatīti śaṃ prasādaḥ śaṃ karotīti śaṃkaraḥ tasyāyaṃ śāṃkaraḥ duḥkhopaśamāyāyaṃ prādurbhavatīti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.5:3 //
duḥkhamādhivyādhyātmakena dvividhaṃ punar ādhibhautikādhidaivikādhyātmikabhedācca trividham // GRhtCM_1.5:4 //
sa punarasya sūtarājasya svayaṃ sphurati prakāśata iti // GRhtCM_1.5:5 //
anyathā anyaprakāreṇa śāṃkaraprādurbhāvaṃ vinā pāparujaṃ kuṣṭhaṃ suragurugodvijahiṃsāpāpakalāpodbhavaṃ kathaṃ śamayati // GRhtCM_1.5:6 //
kutaḥ vilasanmātrāt dṛṣṭigocaratvāt // GRhtCM_1.5:7 //
rasendramaṅgale yathā /
śatāśvamedhena kṛtena puṇyaṃ gokoṭidānena gajendrakoṭibhiḥ /
suvarṇabhūdānasamānadharme naro labhet sūtakadarśanena iti // GRhtCM_1.5:8 //
START GRht 1.6
rasabandhaśca sa dhanyaḥ prārambhe yasya satatamiva karuṇā /
siddhe rase kariṣye mahīmahaṃ nirjarāmaraṇam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
mūrchitabaddhamṛtasyāvasthayā trividhaṃ sūtarājasya bandhanaṃ praśaṃsati kaviḥ rasa ityādi // GRhtCM_1.6:1 //
bho janāḥ rasabandhaḥ pāradabandhanaṃ dhanyaḥ yasya prārambhe satataṃ nirantaraṃ karuṇā jāyata iti śeṣaḥ // GRhtCM_1.6:2 //
kiṃrūpā ahaṃ govindanāmā rase siddhe sati samyagbandhanatvaṃ prāpte sati mahīṃ medinīṃ nirjarāmaraṇaṃ yathā tathā kariṣye // GRhtCM_1.6:3 //
atisāmīpyādvartamāna eva ḷṭ // GRhtCM_1.6:4 //
nirjarāmaraṇamiti kriyāviśeṣaṇam // GRhtCM_1.6:5 //
jarā pālityaṃ maraṇaṃ prāṇatyāga ābhyāṃ rahitaṃ yathā mahyāṃ jarāmaraṇaṃ na yuktam // GRhtCM_1.6:6 //
atra mahīpadena mahīmadhikṛtya nivasanti ye manujādayas ta eva lakṣaṇāvṛttitvāt // GRhtCM_1.6:7 //
punā rasāyanavaśājjarāniṣedho bhaved iti yuktam // GRhtCM_1.6:8 //
hitopadeśe yathā /
yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tad rasāyanam /
ādye vayasi madhye vā śuddhakāyaḥ samācared /
iti // GRhtCM_1.6:9 //
maraṇaniṣedhaḥ kathamauṣadhena anyauṣadhiśaktihrāsato na yuktaḥ raseśvaraśaktyādhikyād yuktaḥ // GRhtCM_1.6:10 //
rasaratnākare yathā /
mṛtyorjarāviṣadharasya ca vainateya tubhyaṃ namāmi suravanditasūtarāja /
iti // GRhtCM_1.6:11 //
START GRht 1.7
ye cātyaktaśarīrā haragaurīsṛṣṭijāṃ tanuṃ prāptāḥ /
vandyāste rasasiddhā mantragaṇāḥ kiṃkarā yeṣām

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
jarāmaraṇaniṣedhatvena kimādhikyaṃ tadāha ya ityādi // GRhtCM_1.7:1 //
ye evaṃvidharasasiddhāste vandyā abhivādanayogyāḥ stutyāśca // GRhtCM_1.7:2 //
vadi abhivādanastutyoḥ // GRhtCM_1.7:3 //
kiṃviśiṣṭā atyaktaśarīrāḥ na tyaktaṃ śarīraṃ yaiste jīvanmuktā ityarthaḥ // GRhtCM_1.7:4 //
śarīraṃ dvividhaṃ sthūlasūkṣmabhedāt pṛthivyaptejovāyvākāśātmakaṃ sthūlaṃ kośatrayātmakaṃ sūkṣmam // GRhtCM_1.7:5 //
yathā sūtram /
vijñānamayaṃ manomayaṃ prāṇamayam etat kośatrayaṃ militaṃ sūkṣmaśarīramutpadyate // GRhtCM_1.7:6 //
anye eva sūkṣmaśarīram // GRhtCM_1.7:7 //
atyaktaśarīrarasasiddhāśca ucyante /
manthānabhairavo yogī siddhabuddhaśca kanthaḍī /
koraṇṭakaḥ surānandaḥ siddhapādaśca carpaṭī // GRhtCM_1.7:8 //
kaṇerī pūjyapādaśca nityanātho nirañjanaḥ /
kapālī bindunāthaśca kākacaṇḍīśvaro gajaḥ // GRhtCM_1.7:9 //
āllamaḥ prabhudevaśca ghoḍācolī ca ṭhiṇṭhinī /
bhālukir nāgadevaśca khaṇḍī kāpālikas tathā // GRhtCM_1.7:10 //
ityādayo mahāsiddhā rasabhogaprasādataḥ /
khaṇḍayitvā kāladaṇḍaṃ trilokyāṃ vicaranti te // GRhtCM_1.7:11 //
iti // GRhtCM_1.7:12 //
punaḥ kiṃviśiṣṭāḥ tanuṃ prāptāḥ śarīraṃ grahītāraḥ // GRhtCM_1.7:13 //
kiṃviśiṣṭāṃ tanuṃ haragaurīsṛṣṭijāṃ haro mahādevaḥ gaurī pārvatī tayoḥ sṛṣṭiḥ sarjanaṃ maithunasaṃyogas tajjātā putrā evetyarthaḥ // GRhtCM_1.7:14 //
punaryeṣāṃ mantragaṇāḥ kiṃkarāḥ mantrasamūhā ājñākarā ityarthaḥ // GRhtCM_1.7:15 //
START GRht 1.8-9
sukṛtaphalaṃ tāvadidaṃ sukule yajjanma dhīśca tatrāpi /
sāpi ca sakalamahītalatulanaphalā bhūtalaṃ ca suvidheyam

bhūtalavidheyatāyāḥ phalamarthāste ca vividhabhogaphalāḥ /
bhogāḥ santi śarīre tadanityamaho vṛthā sakalam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tāvaditi sākalye yāvattāvad ityetau sākalyāvadhimānavadhāraṇeṣv iti prasādataḥ // GRhtCM_1.8-9:1 //
idaṃ sukṛtaphalaṃ suvihitakarmaphalam idaṃ kiyat sukṛte śubhānvaye janma svatantrā dhīḥ svādhīnabuddhir ityarthaḥ // GRhtCM_1.8-9:2 //
apīti niścayena // GRhtCM_1.8-9:3 //
sā buddhiḥ sakalamahītalatulanaphalā sakalasya niravaśeṣasya mahītalasya tulanaṃ phalaṃ yasyāḥ sā tathoktā // GRhtCM_1.8-9:4 //
tulanam iti tulayā svatantrabuddhirūpayā sakalamahītalasya tulanaṃ bhavatyeveti yuktaṃ kimākārā kiyanmānā kaiḥ śritā kair dhṛtā ca bhūr iti jyotiṣasiddhāntavidhānād adṛṣṭāntā bhūr buddhyopalakṣyate // GRhtCM_1.8-9:5 //
punaḥ sukulajanmasvatantrabuddhibhyāṃ bhūtalaṃ suvidheyaṃ pūjyaṃ jñātavyam // GRhtCM_1.8-9:6 //
ekadeśagrahaṇāt sarvaṃ grāhyaṃ mahāntastokā bhūtalaṃ bahu īdṛśā mahānto yatra tiṣṭhanti tatsthānaṃ pūjyaṃ vettumaśakyatvāt sarvamiti // GRhtCM_1.8-9:7 //
sukulajanmasambandho vyākhyāyate bhūtaletyādi // GRhtCM_1.8-9:8 //
bhūtalavidheyatāyāḥ bhūtale pṛthivīmaṇḍale yā vidheyatā sarvakarmapravīṇatā tasyā arthāḥ kāryāṇi kathaṃbhūtāḥ vividhabhogaphalāḥ vividhāśca te bhogāśca vividhabhogāḥ nānābhogāḥ phalaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ // GRhtCM_1.8-9:9 //
te phalaṃ phalarūpāḥ // GRhtCM_1.8-9:10 //
bhogāḥ śarīre santi bhavanti // GRhtCM_1.8-9:11 //
kutaḥ yato vedāntasūtraṃ prārabdhakarmaphalabhogāyatanaṃ śarīram iti // GRhtCM_1.8-9:12 //
ata eva bhogānām āśrayāḥ śarīram // GRhtCM_1.8-9:13 //
aho iti kaṣṭe āścarye vā // GRhtCM_1.8-9:14 //
etaccharīraṃ tu sarvotkṛṣṭamiti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.8-9:15 //
sā muktiḥ piṇḍapātane iti vacanāt // GRhtCM_1.8-9:16 //
START GRht 1.10
iti dhanaśarīrabhogān matvānityān sadaiva yatanīyam /
muktau sā ca jñānāt taccābhyāsāt sa ca sthire dehe

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sarvasādhanaṃ śarīraṃ matvābhimataṃ diśati bho janāḥ sadā sarvasmin kāle aharniśaṃ yatanīyam kiṃ kṛtvā dhanaśarīrabhogān anityān naśvarān matvā yatanīyam iti // GRhtCM_1.10:1 //
kiṃ yathā śarīraṃ nityasthāyi bhavati śarīre nitye sarvaṃ nityam ityarthaḥ // GRhtCM_1.10:2 //
tasya śarīrasya nityasya jñānāt sarvotkṛṣṭenānenaiva śarīraṃ nityaṃ bhaved ityavabodhāt tasyaivābhyāsācca muktir bhavati // GRhtCM_1.10:3 //
kva sati sthire dehe sati // GRhtCM_1.10:4 //
manaso dharmaiḥ śarīrāśritaiḥ ṣaṅkikāraś ca dehāsthiratvam etanniṣedhatvaṃ dehasthiratvaṃ mokṣaḥ // GRhtCM_1.10:5 //
tadevāha rāmaṃ prati gurorvacanam /
na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale /
sarvāśāsaṃkṣayaś cetaḥ śamo mokṣam itīkṣate iti // GRhtCM_1.10:6 //
START GRht 1.11
tatsthairyaṃ na samarthaṃ rasāyanaṃ kimapi mūlalohādi /
svayamasthirasvabhāvaṃ dāhyaṃ kledyaṃ ca śoṣyaṃ ca

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tasya dehasya sthairyeṇa sthirabhāvena kṛtvā rasāyanaṃ jarāvyādhināśanaṃ prati samarthaṃ kārakataram // GRhtCM_1.11:1 //
apīti niścayena // GRhtCM_1.11:2 //
kiṃ sūtalohādiḥ sūtaḥ pāradaḥ lohāḥ svarṇādayo navakāḥ kṛtrimākṛtrimabhedayuktāḥ rājarītikharparīghoṣāḥ kṛtrimāḥ svarṇatāratāmranāgavaṅgalohā akṛtrimāḥ ādiśabdānmahārasā uparasāśca jñātavyāḥ // GRhtCM_1.11:3 //
ke ta ime rasāvatāre yathā /
hiṅgūlatāpyavimalācalasasyakāntavaikrāntapakṣipatayaś ca mahārasāḥ syuḥ /
sauvīragandhakaśilālaviraṅgadhātukāsīsakāṃkṣy uparasāḥ kathitā rasajñaiḥ iti // GRhtCM_1.11:4 //
athavā sthairyeṇa samarthe tat dehaṃ prati rasāyanaṃ kiṃ sūtalohādi // GRhtCM_1.11:5 //
sūte yadabhivyāptaṃ grāsamānena lohādi tattathoktaṃ sūte iti abhivyāpake // GRhtCM_1.11:6 //
adhikaraṇe saptamī // GRhtCM_1.11:7 //
taddehaṃ svayamasthiram asthirībhāvatvabhāvaṃ punar dāhyaṃ dagdhuṃ śakyaṃ punaḥ kledyam ārdrībhāvena śīrṇayituṃ śakyaṃ punaḥ śodhyaṃ śoṣayitum agnijalānilaiḥ dāhyaṃ kledyaṃ śoṣyaṃ ca śarīramityarthaḥ // GRhtCM_1.11:8 //
sūtalohādinā dehamanityaṃ nityaṃ bhavet ayameva yatna iti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.11:9 //
START GRht 1.12-13
<Auflösung Pflanzen -> amaratva>
kāṣṭhauṣadhyo nāge nāgaṃ vaṅge vaṅgamapi līyate śulve /
śulvaṃ tāre tāraṃ kanake kanakaṃ ca līyate sūte

paramātmanīva niyataṃ layo yatra sarvasattvānām /
eko'sau rasarājaḥ śarīramajarāmaraṃ kurute

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pūrvaśloke sūtalohādikamuktaṃ tatrādhivyāpakādhikaraṇasya kramaṃ darśayati kāṣṭhauṣadhya ityādi // GRhtCM_1.12-13:1 //
kāṣṭhauṣadhyaḥ kumārikādayaḥ nāge līyante tannāgaṃ vaṅge līyate tadvaṅgamapi śulbe tāmre līyate tacchulbaṃ tāre līyate tattāraṃ rūpyaṃ kanake suvarṇe līyate tatkanakaṃ sūte pārade līyate iti // GRhtCM_1.12-13:2 //
kathaṃ līyate vidhānata ekaikena yuktaṃ samudāyenāpi ca // GRhtCM_1.12-13:3 //
dhātūnām arivargatvān mahārasoparasānām api yogam apiśabdāśca // GRhtCM_1.12-13:4 //
samudāyatvenopavarṇayati paramātmanītyādi // GRhtCM_1.12-13:5 //
asau eko dhātvādyantarbhūto rasarājaḥ śarīramajarāmaraṃ jarāmaraṇavarjitaṃ kurute // GRhtCM_1.12-13:6 //
rasair mahārasoparasair antarbhūto rājate śobhate vā prakāśate iti rasarājaḥ athavā raseṣu mahārasoparaseṣu anādarībhūteṣu satsu rājata iti viśeṣārthaḥ // GRhtCM_1.12-13:7 //
tathā ca sūtraṃ ṣaṣṭhīsaptamyau cānādare iti athavā rasānāṃ mahārasoparasadhātūnāṃ rājā teṣu mukhyatvenopadiṣṭaḥ mukhyatvenāsya grahaṇamityupalakṣaṇam // GRhtCM_1.12-13:8 //
anenaiva sarvasaṃgrahaṇaṃ jñātavyam // GRhtCM_1.12-13:9 //
iveti sādṛśye // GRhtCM_1.12-13:10 //
ātmani brahmaṇi niyataṃ niścitaṃ sarvasattvānāṃ sakalajīvānāṃ layo bhavati layo'ntarbhāvaḥ vā tasminsarve // GRhtCM_1.12-13:11 //
sattvā līnā eva tiṣṭhantītyātmānaḥ taṭasthasvarūpataitallakṣaṇadvayam uktam // GRhtCM_1.12-13:12 //
tathā rasarāje'pi darśayati kāṣṭhauṣadhīdhātumahārasoparasādīnāṃ layo jñeyaḥ taṭasthalakṣaṇena layasya krama upadiṣṭaḥ // GRhtCM_1.12-13:13 //
svarūpalakṣaṇenauṣadhīdhātumahārasoparasādayaḥ pṛthaktvena sthitā api guṇairantarbhūtā eva jñātavyāḥ yataḥ sarveṣāṃ guṇāntarbhūtaḥ sūtas tato 'nantaguṇa ācāryair upavarṇitaḥ // GRhtCM_1.12-13:14 //
layaviśeṣādubhayoḥ sāmyamiti rahasyam // GRhtCM_1.12-13:15 //
START GRht 1.14
amṛtatvaṃ hi bhajante haramūrtau yogino yathā līnāḥ /
tadvatkavalitagagane rasarāje hemalohādyāḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sarvaṃ samīkartumāha amṛtatvamityādi // GRhtCM_1.14:1 //
te svātmanā ātmanā saha yogakartṛkā yogino yathā haramūrtau mahādevaśarīre līnāḥ santaḥ amṛtatvaṃ bhajante muktatvaṃ prāpnuvanti // GRhtCM_1.14:2 //
muktiḥ kaivalyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtam ityamaraḥ // GRhtCM_1.14:3 //
tadvattenaiva prakāreṇa rasarāje pārade kavalitagagane grāsīkṛtābhrake sati hemalohādyā līnāḥ santa amṛtatvaṃ pīyūṣabhāvaṃ bhajante amarīkaraṇayogyā bhavanti // GRhtCM_1.14:4 //
hema ca lohaśca hemalohau ādyau yeṣāṃ vā hemasaṃjñako loha ādyo yeṣāṃ te tathoktāḥ // GRhtCM_1.14:5 //
abhrake kavalite sati cāraṇā syānnānyatheti // GRhtCM_1.14:6 //
START GRht 1.15
sthiradeho'bhyāsavaśātprāpya jñānaṃ guṇāṣṭakopetam /
prāpnoti brahmapadaṃ na punarbhavāvāsaduḥkhena

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
adhunā sthiradehasya phalaṃ vyanakti sthiretyādi // GRhtCM_1.15:1 //
pūrvoktasyaiva rasarājasyābhyāsāt sevanāddhetoḥ sthiradehaḥ pumān brahmapadaṃ prāpnoti // GRhtCM_1.15:2 //
brahmapadaṃ paramānandasvarūpam // GRhtCM_1.15:3 //
kiṃkṛtvā jñānaṃ prāpya // GRhtCM_1.15:4 //
kīdṛśaṃ jñānaṃ guṇāṣṭakopetam aṇimādyaṣṭasiddhyupetam // GRhtCM_1.15:5 //
kathaṃ brahmapadaṃ prāpnoti // GRhtCM_1.15:6 //
yathā punaraprathamaṃ bhavāvāsaduḥkhe saṃsāranivāsanatāpatrayātmakakaṣṭe na patatītyarthaḥ // GRhtCM_1.15:7 //
jñānaṃ prāpya brahmapadaṃ prāpnoti // GRhtCM_1.15:8 //
katham ṛte jñānānna muktiriti // GRhtCM_1.15:9 //
anyacca kiṃ mokṣatarorbījaṃ samyagjñānaṃ kriyāsahitam iti praśnottararatnamālāyām // GRhtCM_1.15:10 //
START GRht 1.16
ekāṃśena jaganti ca viṣṭabhyāvasthitaṃ paraṃ jyotiḥ /
pādaistribhistadamṛtaṃ sulabhaṃ na viraktimātreṇa

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
jñānagamyaṃ brahmopavarṇayatyekāṃśenetyādi // GRhtCM_1.16:1 //
kiṃviśiṣṭaṃ brahma paraṃ jyotiḥ prakāśasvarūpaṃ tatparaṃ jyotir jaganti saṃsārāṇi svargamṛtyupātālādīni viṣṭabhya vyāpya sthitaṃ kena ekāṃśena anekabrahmāṇḍanāyakatvāt ekaikasmin brahmāṇḍe bahūni saṃsārāṇi vartante ata ekāṃśenetyuktaṃ punas tatparaṃ jyotīrūpam amṛtaṃ tribhiḥ pādair abhyāsasthiradehajñānasaṃjñakaiḥ sulabhaṃ sukhena labhyam ityarthaḥ // GRhtCM_1.16:2 //
prathamam abhyāso'mṛtasulabhatve // GRhtCM_1.16:3 //
heturekaḥ sthiradehaś ca dvitīyo hetur jñānaṃ tṛtīyaheturmokṣe yathāvākyaṃ na viraktimātram // GRhtCM_1.16:4 //
START GRht 1.17
na hi dehena kathaṃcid vyādhijarāmaraṇaduḥkhavidhureṇa /
kṣaṇabhaṅgureṇa sūkṣmaṃ tadbrahmopāsituṃ śakyam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pūrvāparābhyāmabhyāsajñānābhyāṃ sthiradeho heturgarīyāniti sūcayannāha netyādi // GRhtCM_1.17:1 //
ubhayoḥ sādhakatvāt tādṛśadehavyatiriktaṃ kathaṃcidapi kiṃcin na sidhyatītyarthaḥ // GRhtCM_1.17:2 //
kiṃviśiṣṭena vyādhijarāmaraṇaduḥkhavidhureṇa vyādhirāmayaḥ jarā pālityaṃ maraṇaṃ prāṇatyāgaḥ duḥkhaṃ mohaśokādikam etair vidhuraṃ tāḍitaṃ vyadha tāḍane ityasya ghāto rūpaṃ vidhuram urapratyayāntam // GRhtCM_1.17:3 //
punaḥ kiṃviśiṣṭena kṣaṇabhaṅgureṇa kṣaṇavināśinā dehena tadbrahma cidghanānandasvarūpam upāsituṃ sevituṃ kathaṃ kena prakāreṇa śakyaṃ kuto yataḥ sūkṣmam indriyāgrāhyatvāt // GRhtCM_1.17:4 //
START GRht 1.18
nāmāpi yogasiddheḥ ko gṛhṇīyādvinā śarīreṇa /
yadyogagamyamamalaṃ manaso'pi na gocaraṃ tattvam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sarvopāyena śarīraṃ sthiraṃ kāryam ityāha nāmetyādi // GRhtCM_1.18:1 //
dehasiddheḥ śarīravibhūteḥ nāmāpyabhidhānamapi ko gṛhṇīyānna ko 'pītyarthaḥ // GRhtCM_1.18:2 //
kena vinā śarīreṇa śarīramantareṇa siddhirastu paraṃ tannāma kenāpi na gṛhyate śarīranāmagrahaṇamiti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.18:3 //
anaśvaraṃ śarīraṃ bhavatu cet tad amalaṃ nirañjanaṃ tattvaṃ brahmāvaśyaṃ prāpyate // GRhtCM_1.18:4 //
tattattvaṃ manaso'pi na gocaraṃ cittenāpi na gamyam ityarthaḥ // GRhtCM_1.18:5 //
tarhi kena gamyam ubhayor melanam ekīkaraṇaṃ yogastenaiva prakṛtipuruṣayor ekīkaraṇenetyarthaḥ // GRhtCM_1.18:6 //
START GRht 1.19
yajñāddānāttapaso vedādhyayanāddamātsadācārāt /
atyantaṃ śreyaḥ kila yogavaśādātmasaṃvittiḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
adhunā yogasya sarvakarmabhya utkṛṣṭatvaṃ darśayati yajñād ityādi // GRhtCM_1.19:1 //
atyantaṃ śreya iti adhikatarakalyāṇaṃ sarvopadravanivāraṇātmakaṃ bhaved ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_1.19:2 //
kutaḥ yajñādaśvamedhādeḥ na kevalaṃ yajñāt punardānāt dhanasyārpaṇāt pātreṣu punastapasaḥ kṛcchrātikṛcchracāndrāyapasaṃcāgnitapanādeḥ punarvedādhyayanāt vedānām ṛgyajuḥsāmātharvaṇāṃ adhyayanaṃ pāṭhākramastataḥ punardamāt vedāntānusāreṇa damastāvat bāhyendriyāṇāṃ tadvyatiriktaviṣayebhyo manasā nirvartanaṃ tadvyatiriktaṃ śravaṇādivyatiriktaṃ tataḥ punaḥ sadācārāt brāhmamuhūrtam ārabhya prātaḥsaṃgavamadhyāhnāparāhṇasāyāhnādiṣu śayanaparyantaṃ vedabodhito vidhiḥ sadācārastata iti samudāyaḥ śreyaskaro nātmasaṃvittikaraḥ punarātmasaṃvittiḥ brahmavedanaṃ yogavaśādeva syāt yogaḥ pūrvamuktaḥ // GRhtCM_1.19:3 //
START GRht 1.20
galitānalpavikalpasarvārthavivarjitaś cidānandaḥ /
sphurito'pyasphuritatanoḥ karoti kiṃ jantuvargasya

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
yasya jīvasya yogavaśātsaṃvittirjātā sa kīdṛśa ityāha galitetyādi // GRhtCM_1.20:1 //
galitānalpavikalpa iti galito dūrībhūto 'nalpo bahutaro vikalpo mithyājñānaṃ yasya īdṛk syāt // GRhtCM_1.20:2 //
punaḥ kīdṛk sarvārthavivarjitaḥ sarve ca te arthāśca tair vivarjitāḥ samyagrahito bhavati kāryāṇāṃ smaraṇakaraṇayorabhāva ityarthaḥ // GRhtCM_1.20:3 //
punaḥ kathaṃbhūtaḥ cidānandaś cidā prakāśena ānandaḥ sukhasampattir yasya sa tathoktaḥ // GRhtCM_1.20:4 //
prakāśahetunā ānandatā bhavet jaḍahetunā tadviparyayaḥ // GRhtCM_1.20:5 //
īdṛk saḥ sphurito'pi prakāśamāno'pi asphuritatanorjantuvargasya aprakāśaśarīrasya jīvasamūhasya kiṃ karoti pṛcchāṃ karoti // GRhtCM_1.20:6 //
kimiti pṛcchājugupsayoḥ iti prasādaḥ // GRhtCM_1.20:7 //
pṛcchati ca hasati ca roditi pramattavan mānavo'pi tallīna iti // GRhtCM_1.20:8 //
START GRht 1.21
bhrūyugamadhyagataṃ yacchikhividyunnirmalaṃ jagadbhāsi /
keṣāṃcit puṇyakṛtām unmīlati cinmayaṃ jyotiḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
ātmasaṃvitter viralatvaṃ sūcayann āha bhrūyugetyādi // GRhtCM_1.21:1 //
yat bhrūyugamadhyagataṃ bhrūdvayāntargataṃ sat prakāśate tatra dṛṣṭiṃ nidhāya yoginaḥ paśyanti khecaryā mudrayā haṭhapradīpikāyāṃ padyam /
kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā /
bhruvor antargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī // GRhtCM_1.21:2 //
iti // GRhtCM_1.21:3 //
punaḥ śikhividyutsu vahnisaudāminīṣu nirmalaṃ sat yatprakāśate punaryat jagadbhāsi jagat saṃsāraṃ prakāśate tat cinmayaṃ prakāśapracuraṃ jyotiḥ keṣāṃcit puṇyakṛtāṃ suvihitakarmakartḥṇām unmīlati prādurbhavati na tu sarveṣāṃ yato nirmalaṃ prakāśaṃ dhyātvā vipulapuṇyena nirmalatvāya jāyate ataḥ prakāśo yuktaḥ // GRhtCM_1.21:4 //
START GRht 1.22
paramānandaikamayaṃ paramaṃ jyotiḥsvabhāvamavikalpam /
vigalitasarvakleśaṃ jñeyaṃ śāntaṃ svayaṃsaṃvedyam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pūrvavarṇitaṃ cinmayaṃ viśeṣayannāha paramānandaikamayam ityādi // GRhtCM_1.22:1 //
tadbrahma īdṛśaṃ jñeyaṃ paramānandaikamayamiti parama utkṛṣṭo 'sāv ānandaḥ paramānandaḥ sa eva eko 'dvitīyas tātprācuryaṃ yasmiṃs tathoktaṃ punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ paramaṃ jyotiḥsvabhāvaṃ paramaṃ yajjyotiḥ tatsvabhāvaḥ svarūpaṃ yasya tad aśarīratvātsvaprakāśitvācca punaḥ avikalpaṃ mithyājñānaśūnyaṃ punarvigalitasarvakleśaṃ vigalitā viśeṣeṇa dūrīkṛtāḥ sarvakleśāḥ duḥkhāni yasmāt tat svarūpatvāt punaḥ śāntaṃ śamamayaṃ punaḥ svayaṃvedyam anyena veditum aśakyam ātmanaiva vedyaṃ tasmānnāparo'stīti bhāvāt // GRhtCM_1.22:2 //
START GRht 1.23
tasminnādhāya manaḥ sphuradakhilaṃ jagatpaśyan /
utsannakarmabandho brahmatvamihaiva cāpnoti

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
jñeyopadeśamāha tasminnityādi // GRhtCM_1.23:1 //
tasminnādhāyeti pūrvanirūpite tasminnevātmani mana ādhāya saṃsthāpya pumān utsannakarmabandho bhavet tyaktakarmapāśaḥ syāt // GRhtCM_1.23:2 //
sa ihaiva janmani brahmatvaṃ prāpnotīti viśeṣaḥ brahmavid brahmaiva bhavati iti śruteḥ // GRhtCM_1.23:3 //
sa pumān mana ādadhāti // GRhtCM_1.23:4 //
kiṃ kurvan san akhilaṃ jagat sarvasaṃsāraṃ cinmayaṃ prakāśasvarūpaṃ cidvikāraṃ paśyan avalokamāno manaścakṣuṣā kiṃviśiṣṭaṃ jagat sphurat adhyāropāpadeśena dedīpyamānam // GRhtCM_1.23:5 //
tathā ca bhagavadvacanam /
karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ /
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt // GRhtCM_1.23:6 //
iti // GRhtCM_1.23:7 //
he pārtha sa pumān manuṣyeṣu buddhimān // GRhtCM_1.23:8 //
anena sāmānyatvamuktam // GRhtCM_1.23:9 //
viśeṣaśca yathā rajjau sarpabhramo yathā śuktau rajatajñānaṃ yathā gandharvanagaraṃ yathā marusthale vāri tathaiva saṃsāro nāsīt nāsti na bhaviṣyatīti advaitavādānmithyaiva // GRhtCM_1.23:10 //
START GRht 1.24
astaṃ hi yānti viṣayāḥ prāṇāntaḥkaraṇasaṃyogāt /
sphuraṇaṃ nendriyatamasāṃ nātaḥ sphurataśca duḥkhasukhe

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
utsannakarmabandhasya viṣayā astaṃ yānti // GRhtCM_1.24:1 //
prāṇāntaḥkaraṇasaṃyogāt na indriyāṇāṃ sphuraṇaṃ bhavet // GRhtCM_1.24:2 //
tathā ca nyāyaśāstre ātmā manasā saṃyujyate mana indriyeṇa indriyamarthenetīndriyāṇāṃ vastuprāpyaprakāśakāritvaniyamād iti // GRhtCM_1.24:3 //
ato hetośca duḥkhasukhe na sphurataḥ // GRhtCM_1.24:4 //
ātmanaḥ prakāśāt prāṇāntaḥkaraṇānāṃ prakāśaḥ prāṇāntaḥkaraṇāni tameva prakāśaṃ prāpyendriyāṇi prakāśayanti // GRhtCM_1.24:5 //
ata ubhayoḥ paraprakāśaḥ // GRhtCM_1.24:6 //
tadvad gahanatama agrāhyamandhakāraṃ cidbhinnaṃ prakāśena prakāśitaṃ syāditi // GRhtCM_1.24:7 //
abhāvapadārthatvād indriyatamasorjaḍatvāt sāmyam // GRhtCM_1.24:8 //
START GRht 1.25
rāgadveṣavimuktāḥ satyācārā narā mṛṣārahitāḥ /
sarvatra nirviśeṣā bhavanti cidbrahmasaṃsparśāt

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
adhunā antaḥkaraṇānāṃ pravṛttiṃ darśayati rāgetyādi cidbrahmasaṃsparśāditi cidbrahmaṇi prakāśasvarūpe ātmani yaḥ sparśaḥ tanniṣṭhā tato hetoḥ puruṣā rāgadveṣaviyuktāḥ snehaśatrutvavirahitāḥ syuḥ // GRhtCM_1.25:1 //
punaḥ satyaḥ ācāraḥ pravṛttidharmo yeṣāṃ te punarmṛṣārahitāḥ atyācārādyasatyavarjitā ityarthaḥ punaḥ sarvatra nirviśeṣāḥ sarvasmin mānāpamānayoḥ samāḥ tathā ca bhagavadvacanam /
samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ // GRhtCM_1.25:2 //
ityādi // GRhtCM_1.25:3 //
START GRht 1.26
tiṣṭhantyaṇimādiyutā vilasaddehā mudā sadānandāḥ /
ye brahmabhāvamamṛtaṃ samprāptāścaiva kṛtakṛtyāḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
ātmani sparśatvamuktiprāptiṃ darśayannāha tiṣṭhantītyādi // GRhtCM_1.26:1 //
ye brahmabhāvamamṛtaṃ muktisārūpyatvaṃ prāptāste kṛtakṛtyāḥ kṛtasarvakāryāḥ pūrṇatāṃ prāptā ityarthaḥ punaste aṇimādiyutā aṇimādibhiryutā iha jagati tiṣṭhantīti aṇimādayo yathā /
aṇimā mahimā cātha laghimā garimā tathā /
prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ cāṣṭabhūtayaḥ // GRhtCM_1.26:2 //
iti // GRhtCM_1.26:3 //
punarvilasaddehāḥ tejaḥprāyaśarīrāḥ punaḥ sadānandāḥ kena mudā harṣeṇa sadā sarvasminkāle ānando yeṣāṃ te tathoktāḥ paramānande magnatvāt // GRhtCM_1.26:4 //
START GRht 1.27
āyatanaṃ vidyānāṃ mūlaṃ dharmārthakāmamokṣāṇām /
śreyaḥ paraṃ kimanyat śarīramajarāmaraṃ vihāyaikam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
śarīramūlaṃ sarve jñātavyamityāhāyatanam ityādi // GRhtCM_1.27:1 //
ekam ajarāmaraṃ jarāmaraṇavarjitaṃ śarīraṃ vihāya tyaktvā anyat paramutkṛṣṭaṃ śreyaḥ kalyāṇasvarūpaṃ kiṃ na kim apītyarthaḥ // GRhtCM_1.27:2 //
kiṃviśiṣṭaṃ śarīram āyatanaṃ vidyānāṃ vyākaraṇādicaturdaśasaṃkhyākāṅgānāṃ nivāsasthānaṃ punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ mūlaṃ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ caturṇāṃ padārthānāṃ mūlaṃ hetuḥ dharmādayaś catvāraḥ pratītā eva // GRhtCM_1.27:3 //
START GRht 1.28
pramāṇato'pi pratyakṣādyo na jānāti sūtakam /
adṛṣṭavigrahaṃ devaṃ kathaṃ jñāsyati cinmayam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
ātmano 'vekṣayā sūte sugamatvaṃ sūcayannāha pramāṇata ityādi // GRhtCM_1.28:1 //
yaḥ puruṣaḥ sūtakaṃ rasendraṃ na jānāti kutaḥ pramāṇataḥ pramākaraṇaṃ pramāṇaṃ pramitisādhanaṃ vā tataḥ kimbhūtāt pramāṇataḥ pratyakṣāc cakṣurindriyagrāhyarūpāt sa pumān cinmayam atisūkṣmam ātmānaṃ kathaṃ jñāsyati na katham apītyarthaḥ indriyāgocaratvāt // GRhtCM_1.28:2 //
kiṃviśiṣṭam anādivigraham ādiśca vigrahaṃ ca ādivigrahe te na vidyete yatra saḥ taṃ utpattiśarīrayorabhāvāt sthūlajñānābhāva iti tātparyārthaḥ // GRhtCM_1.28:3 //
START GRht 1.29-30
yajjarayā jarjaritaṃ kāsaśvāsādiduḥkhavaśamāptam /
yogyaṃ tanna samādhau pratihatabuddhīndriyaprasaram

bālaḥ ṣoḍaśavarṣo viṣayarasāsvādalampaṭaḥ parataḥ /
jātaviveko vṛddho martyaḥ kathamāpnuyānmuktim

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
śarīrasya vayovibhāgenāsthiratvaṃ darśayannāha bāla ityādi // GRhtCM_1.29-30:1 //
ṣoḍaśavarṣa iti ṣoḍaśa varṣāṇi yasya vayasi sa ṣoḍaśābdo bāla ityarthaḥ // GRhtCM_1.29-30:2 //
granthāntare bālatve'pi vayobhedā vartante // GRhtCM_1.29-30:3 //
yathā padyam /
ā pañcamācca kaumāraḥ paugaṇḍo navahāyanaḥ /
ā ṣoḍaśācca kiśoro yauvanaṃ ca tataḥ param // GRhtCM_1.29-30:4 //
iti // GRhtCM_1.29-30:5 //
bālo vastujñāne aśaktaḥ // GRhtCM_1.29-30:6 //
punaḥ ṣoḍaśavarṣebhyaḥ paraḥ viṣayarasāsvādalampaṭo bhavati viṣayāḥ śabdasparśarūparasagandhā rasāḥ śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakabībhatsādbhutaśāntāḥ // GRhtCM_1.29-30:7 //
kecit śāntaṃ rasaṃ na bruvanti nirvikāratvāt eteṣām āsvādaḥ svādas tatra lampaṭo vyāsaktaḥ atha vā viṣayānantaraṃ snehastatreti // GRhtCM_1.29-30:8 //
ataḥ parato jātaviveko bhavati utpannavicāro bhavati // GRhtCM_1.29-30:9 //
tadā vṛddho'kṣamaḥ paraṃ manuṣyaḥ muktiṃ kaivalyaṃ katham āpnuyāt na kathamapītyartho vayasyupaplavabhāvāt // GRhtCM_1.29-30:10 //
START GRht 1.31
asminn eva śarīre yeṣāṃ paramātmano na saṃvedaḥ /
dehatyāgādūrdhvaṃ teṣāṃ tadbrahma dūrataram

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pūrvapadyābhiprāyaṃ vicārya muktiprāptau praśaṅkitaḥ prāhāsminn ityādi // GRhtCM_1.31:1 //
asmin śarīre vartamāne kṣetrarūpe yeṣāṃ puṃsām ātmasaṃvedo na jātaḥ brahmajñānaṃ na jātaṃ teṣāṃ puṃsāmeva dehatyāgād ūrdhvaṃ śarīrotsargataḥ paścāt tadbrahma dūrataraṃ dūrāddūrataram ityarthaḥ // GRhtCM_1.31:2 //
START GRht 1.32
brahmādayo yajante yasmin divyāṃ tanuṃ samāśritya /
jīvanmuktāścānye kalpāntasthāyino munayaḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
adhunā pūrvamataṃ draḍhayati brahmādaya ityādi // GRhtCM_1.32:1 //
yasmin brahmādayo viṣṇurudrendrādayo brahmavido yajante saṃgatiṃ kurvanti samāpnuvantītyarthaḥ yaja devapūjāsaṃgatikaraṇadāneṣu atra saṃgatikaraṇam artho darśitaḥ // GRhtCM_1.32:2 //
kiṃ kṛtvā prāpnuvanti divyāṃ tanuṃ paramāṃ samāśritya samprāpya tebhyo brahmādibhyo 'pyanye apare munayo nāradādayo jīvanmuktā yajante saṃgatiṃ kurvanti // GRhtCM_1.32:3 //
te 'pi kiṃviśiṣṭāḥ kalpāntasthāyinaḥ pralayānte'pi tiṣṭhantīti bhāvaḥ // GRhtCM_1.32:4 //
brahmādayas tiṣṭhanta eva // GRhtCM_1.32:5 //
START GRht 1.33
tasmājjīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā prathamam /
divyā tanurvidheyā haragaurīsṛṣṭisaṃyogāt

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
iti bahudhā vicāryeṣṭavastustutim āha tasmād ityādi // GRhtCM_1.33:1 //
yato brahmādayo jīvanmuktāś cānye divyāṃ tanuṃ vidhāya muktiṃ prāptās tasmāddhetor yoginā yogayuktena prathamaṃ divyā tanur vidheyā dṛḍhaśarīraṃ kāryam ityarthaḥ // GRhtCM_1.33:2 //
kiṃviśiṣṭena yoginā jīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā divyā tanur vidheyā // GRhtCM_1.33:3 //
kutaḥ haragaurīsṛṣṭisaṃyogāt // GRhtCM_1.33:4 //
umeśvarasṛṣṭo rasendras tasya sevanād ityarthaḥ // GRhtCM_1.33:5 //
dṛḍhaśarīreṇa vāñchitaṃ sādhyate na tv anyathā // GRhtCM_1.33:6 //
START GRht 1.34
tasyāpi sādhanavidhau sudhiyā pratikarmanirmalāḥ prathamam /
aṣṭādaśasaṃskārā vijñātavyāḥ prayatnena