Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 18

18.1

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
viśeṣavidhānamāha mākṣikasattvam ityādi // GRhtCM_17.8:1 //
mākṣikasattvaṃ tāpyasāraṃ nāgaḥ sīsakaḥ taṃ vihāya nānyatkimapyasti krāmaṇaṃ na krāmaṇamiti bhāvaḥ // GRhtCM_17.8:2 //
khalviti jijñāsāyām // GRhtCM_17.8:3 //
dalasiddhe vidhau saṃskāraiḥ pūrṇatāṃ nīte sati asau vidhiḥ saphalaḥ // GRhtCM_17.8:4 //
START GRht 18.1
<vedhamahattva>
anayā khalu sāraṇayā krāmaṇena ca viśati yojito vidhivat /
asati vedhavidhau na rasaḥ svaguṇānprakāśayati

18.2

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vyavāyibheṣajopete dravye kṣipto rasaḥ khalu /
vedha ityucyate tajjñaiḥ sa ca naikavidhaḥ smṛtaḥ /
iti paribhāṣā // GRhtCM_18.1:1 //
krāmaṇasaṃskārādhikāramāha anayetyādi // GRhtCM_18.1:2 //
anayā uktayā sāraṇayā saha krāmaṇasaṃskāre kṛte sati raso viśati krāmati punarvedhavidhau kṛte sati rasaḥ svaguṇān prakāśayatīti veditavyam // GRhtCM_18.1:3 //
START GRht 18.2
<hemakṛṣṭi>
rasadaradatāpyagandhakamanaḥśilārājavarttakaṃ vimalam /
puṭamṛtaśulbaṃ tāre nirvyūḍhaṃ hemakṛṣṭiriyam

18.3

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vedhavidhānamāha rasetyādi // GRhtCM_18.2:1 //
rasaḥ sūtaḥ daradaṃ hiṅgulaṃ tāpyaṃ mākṣikaṃ gandhakaḥ pratītaḥ manaḥśilā manohvā rājavarttakaṃ rājāvartaṃ vimalaṃ raupyamākṣikaṃ ekavadbhāvadvandvaḥ // GRhtCM_18.2:2 //
puṭamṛtaśulbaṃ rasādīnāṃ puṭena mṛtamityarthaḥ // GRhtCM_18.2:3 //
evaṃvidhaṃ śulbaṃ tāre nirvāhitaṃ iyaṃ hemakṛṣṭiḥ svarṇakaraṇamityarthaḥ // GRhtCM_18.2:4 //
START GRht 18.3
<śatāṃśavidhi/-vedha (1)>
aṣṭānavatirbhāgāstārastveko'pi kanakabhāgaḥ syāt /
sūtasyaiko bhāgaḥ śatāṃśavidhireṣa vikhyātaḥ

18.4

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vedhavidhānamāha aṣṭānavatir ityādi // GRhtCM_18.3:1 //
eṣa rasadaradetyādiśatāṃśavedhavidhiḥ kathaṃ atra śatāṃśe aṣṭānavatirbhāgāstārasya rūpyasya punariha kanakabhāgaḥ syāt eka eveti punaḥ sūtasya daradādimilitarasasyaiko bhāgaḥ ekāṃśaḥ iti sarve śatāṃśāḥ śatāṃśena vedha iti // GRhtCM_18.3:2 //
START GRht 18.4
<śatāṃśavidhi (2)>
ekonapañcāśadbhāgāstārasyeha tathaiva śulvasya /
kanakasyaiko bhāgo vedhaścaikena sūtasya

18.5

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha ekonapañcāśadityādi // GRhtCM_18.4:1 //
ekonapañcāśadbhāgāḥ tārasya rūpyasya kāryāḥ tathaiva śulvasya tāmrasya ekonapañcāśadbhāgāśca kāryāḥ punaḥ kanakasya hemnaśca eko bhāgaḥ kāryaḥ sūtasya ca ekena bhāgena vedha iti eṣo'pi śatāṃśavidhiḥ // GRhtCM_18.4:2 //
START GRht 18.5
<Definition sahasravedhin und hṆher>
evaṃ sahasravedhī niyujyate koṭivedhī ca /
jāraṇabījavaśena tu sūtasya balābalaṃ jñātvā

18.6

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pūrvoktavidher viśeṣamāha evamityādi // GRhtCM_18.5:1 //
evaṃ śatāṃśavedhanyāyena daśavṛddhivibhāgena sahasravedhī syāt // GRhtCM_18.5:2 //
evaṃ ca jāraṇabījavaśena jāraṇāyāṃ yadbījaṃ kiyadguṇajāritamiti bhāvaḥ tadvaśena koṭivedhī ca syāt // GRhtCM_18.5:3 //
kiṃ kṛtvā tenaiva jāraṇabījavaśena yattasya balābalaṃ nyūnādhikyaṃ tat jñātvetyabhiprāyaḥ // GRhtCM_18.5:4 //
START GRht 18.6
<kuntavedha>
dattvādau prativāpaṃ lākṣāmatsyādipittabhāvanayā /
tāre vā śulbe vā tārāriṣṭe tathā kṛṣṭau

18.7

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
viśeṣeṇa vedhavidhānamāha dattvetyādi // GRhtCM_18.6:1 //
ādau prathamaṃ lākṣāmatsyādipittabhāvanayā lākṣā pratītā matsyādipittāni matsyamāhiṣamayūrājasūkarasaṃbhavāni pittāni teṣāṃ bhāvanayā kṛtvā prativāpaṃ galite nikṣepaṃ tattāre dattvā athavā śulbe prativāpaṃ kuryāt athavā kṛṣṭau hemakaraṇe vāpaṃ dattvā niyuñjyāditi śeṣaḥ // GRhtCM_18.6:2 //
START GRht 18.7
tadanu krāmaṇamṛdite tatkalkenāpi piṇḍitarasena /
atividrute ca tasmin vedho'sau kuntavedhena

18.8

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
viśeṣāccāha tadanvityādi // GRhtCM_18.7:1 //
tadanu lākṣāmatsyādipittabhāvanāyā anantaraṃ tasmin lākṣādikalke krāmaṇamṛdite kāntarasakadaradaraktatailendragopādyair mṛdite sati punastatkalkena taccūrṇenāpi piṇḍitarasena vedhaḥ kartavya iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.7:2 //
kasmin tāre vā śulbe vā vidrute jalarūpe kārya ityarthaḥ // GRhtCM_18.7:3 //
START GRht 18.8
<krāmaṇa (?)>
tattailārdrapaṭena sthagayet palalena bhasmanā vāpi /
vidhivadvedhyaṃ dravyaṃ rasarājakrāmaṇārthaṃ hi

18.9

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
viśeṣamāha tadityādi // GRhtCM_18.8:1 //
vedhyaṃ vedhocitaṃ dravyaṃ rasarājakrāmaṇārthaṃ yathā raso viśati tadarthaṃ taṃ tailārdrapaṭena sāraṇatailārdravastreṇa sthagayet ācchādayet vā palalena kenacinmāṃsena vā bhasmanā ācchādayedityarthaḥ // GRhtCM_18.8:2 //
START GRht 18.9
iti sāritasya kathitaṃ rasasya vedhādi krāmaṇaṃ karma /
viśeṣamāha itītyādi // GRhtCM_18.8:1 //
sāritasya uktavidhānena sāraṇākṛtasya vedhādi krāmaṇaṃ karma vedhavidhānoditakrāmaṇaṃ karma kathitam // GRhtCM_18.8:2 //
START GRht 18.9
<lepavedha/pattrarañjana>
pādādijīrṇabījo yujyate patralepena

18.10

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pādādijīrṇabījaḥ pādādinā pādārdhena samato nyūnena ca jīrṇaṃ bījaṃ yasmin saḥ patralepena yujyate ataḥ patrarañjanaṃ syādityabhiprāyaḥ // GRhtCM_18.9:1 //
START GRht 18.10
<pattrarañjana (2) durch lepa>
amlādyudvartitatārāriṣṭādipatram atiśuddham /
ālipya rasena tataḥ krāmaṇalipte puṭeṣu viśrāntam

18.11

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atiśuddhaṃ nirmalaṃ amlādyudvartitaṃ tārāriṣṭaśabdātsitaṃ svarṇaṃ grāhyaṃ tataḥ rasenālipya tataḥ kramaṇālipte krāmaṇapiṇḍena lepe kṛte sati puṭeṣu utpalāgnau viśrāntaṃ sthāpitaṃ kuryāt // GRhtCM_18.10:1 //
patrarañjanavidhir ayam // GRhtCM_18.10:2 //
START GRht 18.11
<Weiterverarbeitung des pattras; varṇapuṭa>
ardhena miśrayitvā hemnā jyeṣṭhena taddalaṃ puṭitam /
kṣitikhagapaṭuraktamṛdā varṇapuṭo'yaṃ tato deyaḥ

18.12

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha svarṇavidhānamāha ardhenetyādi // GRhtCM_18.11:1 //
ardhena ardhavibhāgena rañjitadalādita iti jñeyam // GRhtCM_18.11:2 //
jyeṣṭhena hemnā pravarakanakena taddalaṃ rañjitapatraṃ miśrayitvā puṭitaṃ kuryāt yathā milati // GRhtCM_18.11:3 //
punaḥ kṣitikhagapaṭuraktamṛdā kṛtvā kṣitiḥ sphaṭikaḥ khagaḥ pītakāsīsaṃ paṭu saindhavaṃ lavaṇaṃ raktamṛt gairikaṃ ekavadbhāvadvandvaḥ tena kṣityādinopari liptaṃ dalaṃ prati ayaṃ puṭo deyaḥ vanopalair iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.11:4 //
START GRht 18.12
<vedha:: white gold => red gold>
bhūpativartakacūrṇaṃ śirīṣapuṣparasabhāvitaṃ bahuśaḥ /
sadyaḥ karoti raktaṃ sitakanakam aśītibhāgena

18.13

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
varṇavidhānamāha bhūpatītyādi // GRhtCM_18.12:1 //
bhūpativartakacūrṇaṃ rājāvartarajaḥ bahuśo bahuvāraṃ śirīṣapuṣparasabhāvitaṃ kuryāt ityadhyāhāryam // GRhtCM_18.12:2 //
bhāvitaṃ gharmapuṭitamiti vidhānavit iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.12:3 //
START GRht 18.13
<vedha:: silver => gold>
rasadaradavimalatāpyaṃ paṭuśilāmākṣīkanṛpāścaiva /
pravālakaṃkuṣṭhaṭaṅkaṇagairikaprativāpitaṃ sitaṃ kanakam

18.14

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha rasetyādi /
rasaḥ sūtaḥ daradaṃ hiṅgulaḥ vimalaṃ tāpyabhedaḥ paṭu saiṃdhavaṃ śilā manohvā mākṣikaṃ pratītaṃ vaṇigdravyaṃ nṛpo rājāvartaḥ pravālaṃ vidrumaṃ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ gairikaṃ pratītaṃ etaiḥ prativāpitaṃ sitadravyaṃ kanakaṃ bhavet ityadhyāhāryam // GRhtCM_18.13:1 //
START GRht 18.14
<colouring of gold>
tāpībhavanṛpāvartabījapūrarasārditam /
karoti puṭapākena hema sindūrasannibham

18.15

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha tāpībhavetyādi // GRhtCM_18.14:1 //
tāpībhavaṃ mākṣikasattvaṃ nṛpāvartaṃ rājāvartakaṃ etaddvayaṃ bījapūrarasārditaṃ mātuluṅgarasamarditaṃ kuryāt etadubhayoryogāt kanakaṃ puṭapākena vahnividhānena kanakaṃ pūrvoktaṃ yatkanakaṃ vā hīnavarṇakanakaṃ sindūrasannibhaṃ karoti // GRhtCM_18.14:2 //
sindūravannibhā yasyeti samāsaḥ // GRhtCM_18.14:3 //
START GRht 18.15
<silver:: improvement of colour>
vaṅgābhraṃ sitamākṣīkaṃ śailaṃ vā vāhayetsite /
tattāraṃ ca daśāṃśena tārotkarṣaṃ karoti hi

18.16

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha tāravarṇavidhānamāha vaṅgetyādi // GRhtCM_18.15:1 //
vaṅgābhramiti vaṅgaṃ trapu abhraṃ śvetābhraṃ punaḥ sitamākṣīkaṃ vimalaṃ śailaṃ śvetaśilājatu vā site tāre vāhayet // GRhtCM_18.15:2 //
punardaśāṃśena etadauṣadhanicayaṃ tārato daśamavibhāgena kṛtvā hi niścitaṃ tārotkarṣaṃ karoti hīnavarṇata uttamaṃ karotītyabhiprāyaḥ // GRhtCM_18.15:3 //
START GRht 18.16
<nirvāhaṇa of diff. substances => phys. results>
nāgaḥ karoti mṛdutāṃ nirvyūḍhastāṃ ca raktatāṃ ca raviḥ /
tāṃ pītatāṃ ca tīkṣṇaṃ kācastatkālikavināśaṃ ca

18.17

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tāre viśeṣamāha nāga ityādi // GRhtCM_18.16:1 //
nāgaḥ sīsakas tāre nirvyūḍho mṛdutāṃ komalatvaṃ karoti // GRhtCM_18.16:2 //
punaḥ ravistāmraṃ nirvyūḍhaṃ sat tāṃ mṛdutāṃ ca punaḥ raktatāṃ lohitanibhāṃ karoti // GRhtCM_18.16:3 //
ca punastīkṣṇaṃ tāranirvyūḍhaṃ tāṃ raktatāṃ pītatāṃ ca karoti // GRhtCM_18.16:4 //
punaḥ kācaḥ pratīto loke sa kālikavināśaṃ karotīti tāre nirvyūḍha iti saṃbandhaḥ // GRhtCM_18.16:5 //
START GRht 18.17
<gold:: improvement>
kanakāruṇasamamākṣikakarañjatailāpluto dhmātaḥ /
pāte pāte daśa daśa vindati yāvaddhi koṭimapi

18.18

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
hemno viśeṣamāha kanakāruṇetyādi // GRhtCM_18.17:1 //
kanakaṃ hema aruṇaṃ tāmraṃ samaṃ tulyabhāgaṃ mākṣikaṃ tāpyaṃ ayaṃ gaṇaḥ karañjatailapluto dhmātaḥ kāryaḥ // GRhtCM_18.17:2 //
punaḥ pāte pāte vāraṃvāraṃ nikṣepe sati daśa daśa guṇotkarṣaṃ vidanti dhmāta ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_18.17:3 //
hi niścitam // GRhtCM_18.17:4 //
kiyatkālaṃ yāvatkoṭisaṃkhyāṃ vindati // GRhtCM_18.17:5 //
START GRht 18.18
<gold:: bīja for improvement of colour>
sa cāyamativilīnaḥ kaṃguṇītailasecito bahuśaḥ /
mākṣīkaravinivāpaṃ vidhyati kanakaṃ śatāṃśena

18.19

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
viśeṣamāha sa ityādi // GRhtCM_18.18:1 //
saḥ karañjatailapluto yogo bahuśo vāraṃvāraṃ kaṅguṇītailena secito yathā syāttathāyaṃ ati vilīnaḥ san mākṣikaravinivāpāṃ punaḥ kārya evaṃvidhaṃ ca kanakaṃ śatāṃśena śatavibhāgena vidhyati sitakanakam iti // GRhtCM_18.18:2 //
START GRht 18.19
<gold:: bīja for improvement (?)>
śulbahataṃ rasagandhāhatakhagapītaṃ daśāṃśena /
vidhyati kanakaṃ kurute tannirvyūḍhaṃ marditaṃ sudṛḍham

18.20

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
viśeṣamāha śulbetyādi // GRhtCM_18.19:1 //
śulbahataṃ śulbena saha hataṃ rasagandhaṃ sūtagandhaṃ tena āhataṃ pañcatvam āpannaṃ yatkhagapītaṃ pītakāsīsaṃ etadauṣadhasamuccayaṃ sudṛḍhaṃ yathā syāttathā marditaṃ kuryāt punastat nirvyūḍhaṃ daśāṃśena vidhyati sitakanakaṃ kurute svarṇamiti viśeṣaḥ // GRhtCM_18.19:2 //
START GRht 18.20
<vedha>
rasakasamaṃ sudhmātaṃ kanakaṃ bhuktvā tato'rkacandralepena /
mākṣikasattvaṃ hemnā karoti jīrṇo rasaḥ śatāṃśena

18.21

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha rasaketyādi // GRhtCM_18.20:1 //
tato'nantaraṃ arkacandralepena kanakaṃ rasakasamaṃ dhmātaṃ kuryāt punaretadauṣadhaṃ bhuktvā kanakaṃ syāt punarmākṣikasattvaṃ hemnā saha jīrṇaṃ rasaṃ śatāṃśena vidhyatītyarthaḥ // GRhtCM_18.20:2 //
START GRht 18.21
<vedha; silver => gold>
aṣṭaguṇaṃ mṛtaśulbaṃ kaladhautena mūkamūṣayā liptam /
tatṣoḍaśāṃśajīrṇaṃ vidhyati tāraṃ śatārdhena

18.22

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha aṣṭaguṇetyādi // GRhtCM_18.21:1 //
aṣṭaguṇaṃ mṛtaśulbaṃ arivargeṇa saha hataṃ yat śulbaṃ tāmraṃ tataḥ kaladhautena ṣoḍaśāṃśena jīrṇaṃ śatārdhena pañcāśadvibhāgena tāraṃ vidhyati kanakaṃ karotītyarthaḥ // GRhtCM_18.21:2 //
START GRht 18.22
<vedha:: daśāṃśa~; silver => gold>
āvṛtya kanakakariṇau śilayā prativāpitau tato bhuktvā /
dolāyantre gandhakajīrṇastāre daśāṃśavedhī syāt

18.23

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha āvṛtyetyādi // GRhtCM_18.22:1 //
kanakakariṇau samahemanāgau āvṛtya gālayitvā śilayā manohvayā prativāpitau tato'nantaraṃ dolāyantre kanakakariṇau bhuktvā gandhakajīrṇo yo rasaḥ sa tāre daśāṃśavedhī syāt daśāṃśena vidhyatītyarthaḥ // GRhtCM_18.22:2 //
START GRht 18.23
<vedha:: śatāṃśa; bronze => gold>
ripunihatalohaṣaṭkaṃ jīrṇo dhānyasthitaścaturmāsam /
sahitaḥ purasurābhyāṃ vidhyati ghoṣaṃ śatāṃśena

18.24

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha ripunihatetyādi // GRhtCM_18.23:1 //
ripunihatalohaṣaṭkaṃ ripubhir arivargair nihataṃ māritaṃ yat lohaṣaṭkaṃ svarṇatāratāmranāgavaṅgalohābhidhānaṃ tat caturmāsaṃ yathā syāttathā dhānyasthito'nnakoṣṭhīdhṛto raso jīrṇaḥ // GRhtCM_18.23:2 //
kiṃviśiṣṭo dhānyasthitaḥ purasurābhyāṃ guggulumadirābhyāṃ sahito militaḥ śatāṃśena ghoṣaṃ kāṃsyaṃ vidhyati kanakaṃ karotītyarthaḥ // GRhtCM_18.23:3 //
START GRht 18.24
vakṣye samprati samyagyad bījaṃ samarase jīrṇam /
piṣṭistambhādividhiṃ prakāśyamānaṃ budhāḥ śṛṇuta

18.25

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
viśeṣamāha vakṣya ityādi // GRhtCM_18.24:1 //
bho budhāḥ mayā prakāśyamānaṃ sat śṛṇuta sāvadhānā ityadhyāhāryam // GRhtCM_18.24:2 //
tatkiṃ saṃprati yad bījaṃ samarase tulyasūte samyak jīrṇaṃ jāraṇamāpannaṃ tadahaṃ govindanāmā vakṣye kathayāmi // GRhtCM_18.24:3 //
punaḥ piṣṭistambhādividhiṃ piṣṭistambha ādir yasya vidhestaṃ vidhiṃ pāṭakhoṭajalaukākhyaṃ ca vakṣye // GRhtCM_18.24:4 //
START GRht 18.25-40
<vedha; ghoṣākṛṣṭa => gold>
rājāvartakavimalapītābhragandhatāpyarasakaiśca /
kāṃkṣīkāsīsaśilādaradaiśca samanvitaṃ nāgam

18.26

ahimārarasaiḥ puṭitaṃ māraya nāgaṃ nirutthakaṃ yāvat /
tadanu ca tasya hi madhye śulbaṃ gandhaṃ ca lavaṇakaṃkuṣṭham

18.27

tatsarvaṃ śatavārān bhāvaya pakvārkapatrasalilaiśca /
ghoṣākṛṣṭe śulbe cūrṇaṃ nirvāhayecchataśaḥ

18.28

śulbena tena hi samaṃ rasakapītābhrasatvavimalaṃ ca /
gairikamākṣikasattvaṃ ṭaṅkaṇanāgaṃ ca tīkṣṇayutam

18.29

etair dvandvaṃ kṛtvā mākṣikavāpena rañjayecchulvam /
vārāṃśca viṃśatirapi galitaṃ secayettadanu

18.30

nirguṇḍīkākamācīkanyārasamelanaṃ kṛtvā /
vārān sapta ca vidhinā tadapi ca nirvāpayeddhemni

18.31

yāvaccaturviṃśatiguṇaṃ bījavaraṃ rañjayettacca /
pakvaṃ mākṣikameva hi tena ca vidhinā tadapi caturviṃśatiguṇam

18.32

tadbījaṃ laghumātraṃ rasarāje saṃskṛte pūrvam /
mūṣāyāṃ khalu dattvā daśaguṇaṃ ca gandhakaṃ dāhyam

18.33

athavā vālukayantre sudṛḍhe caturdaśāṃgulamūṣāyām /
madhye sūtaṃ muktvā laghutarapuṭayogataḥ pihitā

18.34

tena samaṃ bījavare piṣṭiḥ pādāṃśataḥ kāryā /
aṃgulinavaparimāṇe mūṣāmadhye ca piṣṭikāṃ dattvā

18.35

nirguṇḍīkākamācīgojihvādugdhikāraktā /
gṛhakanyāmadhusaindhavapiṇḍairapi samantataśchādyā

18.36

tāvatkāryaḥ puṭayogo yāvad dṛḍhatāṃ samāyāti /
ṣaḍguṇagandhakatālakakāṃkṣīkāsīsalavaṇakṣāram

18.37

tāpyaṃ tatsarvasamaṃ deyaṃ bāhye tadauṣadhipiṇḍam /
ṣaḍguṇaṣaḍguṇasahitaṃ piṣṭīṃ yantre'tha kacchape dattvā

18.38

svedyaṃ puṭayogena tu tridinaṃ ghaṭikātrayaṃ yāvat /
uddhṛtya tato yatnāt piṣṭvā sucūrṇitāṃ kṛtvā

18.39

samabījena tu sāryo nāgaṃ triguṇaṃ tataḥ samuttārya /
pratisāraṇā ca kāryā jāritasūtena bījayuktena

18.40

anusāraṇā ca paścāttriguṇaṃ bījaṃ bhavedyatra /
prāguktaṃ tasyopari mṛtanāgaṃ śataguṇaṃ vāhyam /
tena ca ghoṣākṛṣṭe śulbe vedho'tha saptaśataiḥ

18.41

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha nāgamāha rājāvartaketyādi // GRhtCM_18.25-40:1 //
rājāvartakaṃ prasiddhaṃ vimalaṃ śvetamākṣikaṃ pītābhraṃ pītavarṇaṃ yadabhraṃ gandho gandhakaḥ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ rasakaṃ kharparikaṃ etaiḥ punaretaiḥ kāṅkṣī kāhīti loke kāsīsaṃ pītakāsīsaṃ śilā manohvā daradaṃ hiṅgulaṃ taiśca samanvitaṃ militaṃ nāgaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_18.25-40:2 //
taccāha ahītyādi // GRhtCM_18.25-40:3 //
pūrvauṣadhasaṃyutaṃ nāgaṃ ahimārarasaiḥ karavīradrāvaiḥ puṭitaṃ kuryāt // GRhtCM_18.25-40:4 //
nāgaṃ sīsakaṃ tāvanmāraya yāvannirutthakaṃ yathā punarutthitaṃ na syāt // GRhtCM_18.25-40:5 //
tadanu tatpaścāt tasya nāgasya madhye śulbaṃ tāmraṃ gandhaṃ pratītaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ etatsarvaṃ miśritaṃ kuryāt ityadhyāhāryam // GRhtCM_18.25-40:6 //
START GRht 18.41-46
<kṣepavedha>
krāmaṇam etatprāgapi mākṣikadaradagandhakaśilābhiḥ /
rājāvartakavimalapravālakaṅkuṣṭhatutthaviṣaiḥ

18.42

kāntagairikaṭaṃkaṇabhūmilatārudhiraśakragoparasaiḥ /
mahiṣīṇāṃ karṇamalair mṛtalohaṃ vāyasasya viṣṭhā ca

18.43

pārāvatasya viṣṭhā strīpayaḥ sarvam ekataḥ kṛtvā /
krāmaṇakalkaṃ caitacchatavārān raktapītagaṇaiḥ

18.44

bhāvyaṃ kaṃguṇitaile krauñcīpittabhāvanāḥ sapta /
kalkenānena pacet sāritapiṣṭiṃ ca haṇḍikāyāṃ hi

18.45

yāvadraktā bhavati hi gacchati nāgaṃ samuttārya /
tāvatkṣepaṃ ca kṣipetsarvasminsāraṇādau ca

18.46

evaṃ hi koṭivedhī rasarājaḥ krāmito bhūtvā /
puṃstvāderucchrāyaprado bhūtvā bhogāndatte

18.47

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
krāmaṇamāha krāmaṇam ityādi // GRhtCM_18.41-46:1 //
prāgapīti pūrvādhyāye'pi proktaṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.41-46:2 //
punaretadvakṣyamāṇaṃ krāmaṇaguṇaṃ kuryād ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_18.41-46:3 //
sa kathaṃ tadāha mākṣiketyādi // GRhtCM_18.41-46:4 //
mākṣikaṃ tāpyaṃ daradaṃ hiṅgulaṃ gandhakaḥ pratītaḥ śilā manohvā tābhiḥ // GRhtCM_18.41-46:5 //
punaḥ rājāvartaketyādi // GRhtCM_18.41-46:6 //
rājāvartakaṃ lājavarada iti bhāṣāyāṃ vimalaṃ sitamākṣikaṃ pravālaṃ vidrumaṃ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ tutthakaṃ śikhigrīvaṃ viṣaṃ saktukādikandajaṃ etaiśca // GRhtCM_18.41-46:7 //
kāntetyādi kāntaṃ cumbakaṃ gairikaṃ pratītaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ bhūmilatā bhūnāgaḥ rudhiraṃ śakragopaḥ raso viṣaṃ punaruktādviṣamatra dviguṇaṃ taiḥ // GRhtCM_18.41-46:8 //
ca punar mahiṣīṇāṃ karṇamalair hayāripatnīnāṃ śravaṇayor malāni taiḥ saha mṛtalohaṃ mṛtaṃ ca tallohaṃ ceti vāyasasya kākasya viṣṭhā śakṛt // GRhtCM_18.41-46:9 //
pārāvatasya viṣṭhā kapotaśakṛt strīpayo nārīkṣīraṃ etatsarvaṃ mākṣikādistrīkṣīrāntam ekataḥ kṛtvā miśritaṃ vidhāya ca punaretatkrāmaṇakalkaṃ raktapītagaṇaiḥ kiṃśukādiharidrādyaiḥ śatavārān bhāvayedityāgāmiślokasaṃbandhāt // GRhtCM_18.41-46:10 //
sāraṇakalkavidhānamāha bhāvyam ityādi // GRhtCM_18.41-46:11 //
pūrvoktasāraṇakalkaṃ kaṅguṇītaile jyotiṣmatīsnehe bhāvyaṃ tataḥ krauñcīpittabhāvanāḥ sapta deyāḥ dātavyāḥ // GRhtCM_18.41-46:12 //
punaḥ sāritapiṣṭiṃ sāritā yā rasendrabījapiṣṭis tām anena kalkena haṇḍikāyāṃ pacet vahninā pākaḥ kartavyaḥ // GRhtCM_18.41-46:13 //
sāraṇakalkapācanamāha yāvadityādi // GRhtCM_18.41-46:14 //
pūrvakalkasaṃyutāṃ piṣṭiṃ kiyatkālaṃ pacet yāvadraktā bhavati nāgaṃ ca gacchati nāganāśaḥ syāt nāge gacchati sati samuttārya punastāvatsarvasminsāraṇādau ca kṣepakrameṇa kṣepaṃ kṣipet // GRhtCM_18.41-46:15 //
puṃstvādyān ākāśagamanaparyantān bhogān dadātītyabhiprāyaḥ // GRhtCM_18.41-46:16 //
START GRht 18.47-48
<silver => gold>
abhrakamākṣikakanakaṃ nāgayutaṃ militaṃ vidhinā /
sūte piṣṭiḥ kāryā divyauṣadhiyogataḥ puṭitā

18.48

ṣaḍguṇagandhakadāhaḥ śilayā nāgaṃ samuttārya /
tāre hemākṛṣṭirmilitā syāt ṣoḍaśāṃśena

18.49

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
piṣṭividhyantaramāha abhrakam ityādi // GRhtCM_18.47-48:1 //
abhrakaṃ pratītaṃ mākṣikaṃ tāpyaṃ kanakaṃ hema nāgayutaṃ nāgena sīsakena yutaṃ sahitaṃ vidhinā kartavyopadeśena etatsarvaṃ sūte militaṃ sat piṣṭiḥ kāryā divyauṣadhiyogataḥ puṭitā piṣṭiḥ kāryā iti // GRhtCM_18.47-48:2 //
tāre hemākṛṣṭim āha ṣaḍityādi // GRhtCM_18.47-48:3 //
pūrvoktāyāṃ piṣṭyāṃ ṣaḍguṇagandhakadāhaḥ kāryaḥ punaḥ ṣaḍguṇaśilayā kṛtvā nāgaṃ samuttārya sīsakamapahāya sā niṣpannā piṣṭī ṣoḍaśāṃśena tāre rūpye militā satī hemākṛṣṭiḥ syātkanakoddhāraṇaṃ bhavet tāmranāgādiṣu dhātuṣu hema sthitameva tata ākṛṣṭiśabdo yuktaḥ // GRhtCM_18.47-48:4 //
START GRht 18.49-50
<silver => gold>
mākṣikanihataṃ śulbaṃ śilayā nihataṃ ca nāgatulyāṃśam /
puṭitaṃ jambīrarasaiḥ saindhavasahitaṃ pacetsthālyām

18.50

taccūrṇaṃ ghṛtamadhukaṭaṅkaṇasahitaṃ ca guptamūṣāyām /
tāre triguṇaṃ vyūḍhaṃ hemākṛṣṭirbhaveddivyā

18.51

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
nāgamāraṇavidhānamāha mākṣiketyādi // GRhtCM_18.49-50:1 //
mākṣikeṇa nihataṃ māritaṃ yat śulvaṃ śilayā manaḥśilayā nāgaṃ ca nihataṃ māritaṃ ubhayaṃ tulyāṃśaṃ samabhāgaṃ kāryaṃ punar jambīrarasaiḥ jambīradrāvaiḥ saindhavasahitam ubhayaṃ puṭitaṃ bhāvitaṃ satpacedvahninā pakvaṃ kuryāt // GRhtCM_18.49-50:2 //
kva sthālyāṃ mṛdbhājane ityarthaḥ // GRhtCM_18.49-50:3 //
START GRht 18.51-52
<copper + silver => gold>
śulbaṃ balinā nihataṃ tīkṣṇaṃ daradena nihatasamabhāgam /
ekīkṛtvā puṭayetpacen mātārasenaiva

18.52

tāre vyūḍhaṃ triguṇaṃ mārjārākṣanibhaṃ bhavettacca /
liptaṃ rasena puṭitaṃ hemārdhena mātrayā tulyam

18.53

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
nāge tāre hemākṛṣṭimāha śulvamityādi // GRhtCM_18.51-52:1 //
balinā gandhakena nihataṃ sat samabhāgaṃ tulyāṃśaṃ kuryāt iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.51-52:2 //
ubhayamekīkṛtya saṃmiśrya mātārasenaiva nārīkṣīreṇa puṭayet paced iti ślokārthaḥ // GRhtCM_18.51-52:3 //
hemākṛṣṭervidhānamāha tāre ityādi // GRhtCM_18.51-52:4 //
pūrvoktaṃ cūrṇaṃ śulbajaṃ tīkṣṇajaṃ vā tāre triguṇaṃ vyūḍhaṃ vāhitaṃ sat mārjārākṣasaṃnibha otunetrābhaṃ tāraṃ bhavet // GRhtCM_18.51-52:5 //
hemārdhena mātrayā tārārdhabhāgena parimāṇena hemnā tulyam anyūnādhikaṃ rasena payasā // GRhtCM_18.51-52:6 //
START GRht 18.53-55
<lead => gold>
liptaṃ tadanu puṭitaṃ nāgaṃ hi rasena pādayuktena /
kharparakasthaṃ kṛtvā kāryaṃ vidhinā dṛḍhaṃ tāpyam

18.54

nirguṇḍīrasabhāvitapuṭitaṃ śilayā vartitaṃ ślakṣṇam /
tāvanmṛditapuṭitaṃ nirutthabhāvaṃ vrajedyāvat

18.55

tāre tannirvyūḍhaṃ yāvatpītaṃ bhavedruciram /
hemasamena ca militaṃ mātrātulyaṃ bhavetkanakam

18.56

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
punarnāgavidhānamāha liptamityādi // GRhtCM_18.53-55:1 //
triguṇaṃ yathā syāt tathā pādayuktena rasena caturthāṃśasahitasūtena saha nāgaṃ sīsakaṃ kharparakasthaṃ mṛdbhājanakhaṇḍasthitaṃ kṛtvā vidhinā rasajñopadeśena dṛḍhaṃ tāpyaṃ vahniyutaṃ sat nihataṃ kuryāditi vākyārthaḥ // GRhtCM_18.53-55:2 //
taccāha nirguṇḍītyādi // GRhtCM_18.53-55:3 //
pakvaṃ nāgacūrṇaṃ ślakṣṇaṃ śreṣṭhavidhānaṃ yathā syāttathā śilayā vartitaṃ san nirguṇḍīrasabhāvitapuṭitaṃ pūrṇaṃ bhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ paścātpuṭitaṃ vahnipuṭitaṃ kuryāt // GRhtCM_18.53-55:4 //
punaryāvannirutthabhāvaṃ aśīratvaṃ vrajet tāvanmṛditapuṭitaṃ marditapācitaṃ kuryād ityarthaḥ // GRhtCM_18.53-55:5 //
taccāha tāre ityādi // GRhtCM_18.53-55:6 //
tannirutthanāgacūrṇaṃ yāvatpītaṃ pītavarṇaṃ tāraṃ bhavet tāvadvāraṃ nirvyūḍhaṃ kuryāt // GRhtCM_18.53-55:7 //
punarhemasamena kanakatulyāṃśena mātrātulyaṃ militaṃ sat ruciraṃ manoramaṃ kanakaṃ sarvaṃ bhavedityarthaḥ // GRhtCM_18.53-55:8 //
START GRht 18.56-63
<svarṇamākṣika => gold>
tāpyaṃ cāṃgulisaṃjñaṃ cūrṇaṃ kṛtvā tadantare dattvā /
śulbasya guptamūṣā kāryā puṭitāpyatha ca dhmātā

18.57

hemnā militaṃ vidhinā mātrātulyaṃ bhavatyeva /
tāpyavidhānamāha tāpyamityādi // GRhtCM_18.56:1 //
aṅgulisaṃjñaṃ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ cūrṇaṃ kṛtvā tadantare taccūrṇam antare madhye dattvā śulbasya tāmrasya guptamūṣā andhamūṣā kāryā tatra nale ityabhiprāyaḥ // GRhtCM_18.56:2 //
sā mūṣā puṭitā dhmātā kāryeti vidhānam uktam // GRhtCM_18.56:3 //
taccāha hemnetyādi // GRhtCM_18.56:4 //
pakvaṃ yanmākṣikacūrṇaṃ taddhemnā kṛtvā // GRhtCM_18.56:5 //
START GRht 18.57-63
<gold:: rañjana (??)>
pādādijīrṇasūte lihyāt patrāṇi hemakṛṣṭīnām

18.58

krāmaṇayogena tato vilipya vidhinā nidhāya tulyādhaḥ /
paścāddhemnā sahitaṃ dhmātaṃ mūṣodare samāvartya

18.59

yantraṃ haṇḍyāṃ pakvaṃ pañcamṛdāvāpya puṭapakvam /
pādādijīrṇasūte pādādinā pādārdhasamānadinā jīrṇo yo'sau sūtaḥ tasmin hemakṛṣṭīnāṃ patrāṇi kaluṣakanakānāṃ patrāṇi lihyāt krāmaṇayogena lepayedityāgāmiślokāt // GRhtCM_18.57-58:1 //
taccāha krāmaṇetyādi // GRhtCM_18.57-58:2 //
tato rasalepānantaraṃ krāmaṇayogena kunaṭīmākṣikaviṣam ityādinoktena vilipya tulyādhaḥ tulyaṃ yathā syāttathā adhobhāge nidhāya mūṣodare dhmātaṃ kuryāt // GRhtCM_18.57-58:3 //
punaḥ paścāddhemnā kanakena sahitaṃ āvartya dhmātaṃ kuryāt // GRhtCM_18.57-58:4 //
START GRht 18.59-63
<gold:: production (?)>
vakṣyāmi cālepavidhiṃ kramati ca sūto yathā hi patreṣu /
rañjati yena vidhinā samāsataḥ sūtarājastu

18.60

kṛtvālaktakavastraṃ liptamanusnehamupari cūrṇena /
avacūrṇitaṃ tu kṛtvā gandhakaśilayā vidhānena

18.61

tadupari śṛtaṃ ca dattvā gandhakaśilācūrṇaṃ ca sūtavare /
paścādvartiḥ kāryā pātre dhṛtvāyase ca same

18.62

dīpaṃ pratibodhya tatastailaṃ dattvā tataḥ stokam /
pākaṃ yāmasyārdhaṃ svāṅge śītaṃ tataḥ kāryam

18.63

gṛhṇīyādatha sūtakṛṣṭīṃ liptā tatastena /
krāmaṇayogairliptvā puṭitā sā hemni nirdhmātā

18.64

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha yantramityādi // GRhtCM_18.59-63:1 //
vā yantraṃ pañcamṛdā valmīkamṛt gairikaṃ khaṭikā saindhavaṃ iṣṭikā ceti pañcamṛdaḥ tayā kṛtvā haṇḍyāṃ sthālyāṃ pakvaṃ kāryam // GRhtCM_18.59-63:2 //
atha puṭapakvaṃ gajapuṭādinā pācyamityarthaḥ // GRhtCM_18.59-63:3 //
lepanavidhiṃ vakṣyāmi yathā patreṣu lepaḥ kāryaḥ punar yathā patreṣu kramati svaguṇān prakāśayati punaryena vidhinā rañjanaṃ rāgaṃ dadāti samāsataḥ saṃkṣepataḥ vidhinā vidhānataḥ sūtarāja evaṃvidho bhavet tamupāyaṃ vakṣyāmīti // GRhtCM_18.59-63:4 //
atha lepakrāmaṇaṃ rañjanavidhānamāha kṛtvālaktakavastram ityādi // GRhtCM_18.59-63:5 //
prathamaṃ ālaktakaṃ vastraṃ alaktena rañjitaṃ yadvastraṃ tad ālaktakaṃ anu paścāt snehaṃ kaṅguṇyādīnāṃ tailaṃ liptaṃ kāryaṃ tattailaliptavastropari vakṣyamāṇauṣadhānāṃ cūrṇena avacūrṇanaṃ kuryāt tailaliptavastraṃ gandhakaśilayā avacūrṇitaṃ kṛtvā tadupari dātavyaṃ darśayati // GRhtCM_18.59-63:6 //
punastadupari gandhakaśilācūrṇopari śṛtaṃ dattvā punargandhakaśilācūrṇaṃ sūtavare sūtarājopari dattvā paścāttatkaraṇānantaraṃ vartiḥ kāryā sā vartir āyase lohamaye same samabhūmau pātre dhṛtvā tatropari kāryā // GRhtCM_18.59-63:7 //
vidhyantaraṃ darśayati dīpam ityādi // GRhtCM_18.59-63:8 //
tato varteḥ pātropari karaṇānantaraṃ dīpaṃ pratibodhya prajvālya tato vāraṃvāraṃ stokamalpaṃ tailaṃ dattvā yāvadyāmasya praharasya ardhaṃ syāttāvatpākaṃ kuryāt iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.59-63:9 //
tato'nantaraṃ tatpatitaṃ tailaṃ svāṅgaśītaṃ kāryaṃ aṅge tailadravarūpe śarīre yathāsvaṃ svayameva śītaṃ yathā syāttathā kāryam // GRhtCM_18.59-63:10 //
taccāha gṛhṇīyād ityādi // GRhtCM_18.59-63:11 //
atha śītakaraṇānantaram // GRhtCM_18.59-63:12 //
sūtakṛṣṭīṃ ca gṛhṇīyāt karmavit iti śeṣaḥ // GRhtCM_18.59-63:13 //
tato'nantaraṃ sā sūtakṛṣṭī tena patreṇa liptā satī krāmaṇayogair liptvā hemni suvarṇe nirdhmātā kāryeti // GRhtCM_18.59-63:14 //
START GRht 18.64-67
<gold:: production>
athavā daradaśilālair gandhakamākṣīkapakvamṛtanāgaiḥ /
kaṃkuṣṭhapravālasahitaiḥ piṣṭaiśca kaṅguṇītaile

18.65

madhye sūto yukto mṛditaḥ khalve tathāyase vidhinā /
saṃsvedya vaṃśanalikāṃ dolāyantreṇa sveditaṃ tridinam

18.66

etairliptvā kṛṣṇaiḥ patraṃ pūrvoktavidhānena /
nāgaṃ dattvā prakaṭaṃ stokaṃ stokaṃ krameṇaiva

18.67

bhavati hi kanakaṃ divyamakṣīṇaṃ devayogyaṃ ca /
evaṃ jāritasūte sakalāḥ khalu haṇḍikāḥ sarvāḥ

18.68

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidhyantaramāha athavetyādi // GRhtCM_18.64-67:1 //
darado hiṅgulaḥ śilā manohvā ālaṃ haritālaṃ taiḥ gandhakaḥ pratītaḥ mākṣikaṃ yatpakvaṃ sindūrīkṛtaṃ mṛtanāgaśca taiḥ // GRhtCM_18.64-67:2 //
punaḥ kaṅkuṣṭhapravālasahitaiḥ kaṅkuṣṭhaṃ viraṅgaṃ pravālaṃ vidrumaṃ tābhyāṃ sahitaiḥ // GRhtCM_18.64-67:3 //
punaretaiḥ kaṅguṇītaile jyotiṣmatītaile piṣṭaiś cūrṇīkṛtaiḥ madhye sūto yuktaḥ kārya ityagrimaślokasaṃbandhāt // GRhtCM_18.64-67:4 //
taccāha madhye ityādi // GRhtCM_18.64-67:5 //
pūrvoktairauṣadhaiḥ kṛtvā madhye auṣadhāntaḥ sūto yuktaḥ kāryaḥ // GRhtCM_18.64-67:6 //
punarmardayitvā vaṃśanalikāṃ riktodarāṃ prati saṃvedya dinatrayaṃ dolāyantreṇa sveditaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_18.64-67:7 //
taccāha liptvetyādi // GRhtCM_18.64-67:8 //
etāni sveditauṣadhāni saṃyuktāni taiḥ kṛṣṇaiḥ kṛṣṇalavaṇaiḥ pūrvoktavidhānena sūtakṛṣṭīvidhānena patraṃ liptvā punaḥ prakaṭaṃ yathā syāt tathā stokaṃ alpamalpaṃ krameṇa nāgaṃ dattvā kanakaṃ jāyate ityagrimaślokasaṃbandhaḥ // GRhtCM_18.64-67:9 //
evaṃ kṛte sati akṣīṇaṃ akṣayaṃ divyaṃ pravaraṃ devayogyaṃ devā indrādayastadyogyaṃ kanakaṃ bhavati // GRhtCM_18.64-67:10 //
yukto'yamarthaḥ // GRhtCM_18.64-67:11 //
evaṃ jāritasūte jāritakarmakṛte rase khalu niścitaṃ sarvā haṇḍikāḥ sarve dhātvādyāḥ sakalāḥ saprasavāḥ syurityarthaḥ // GRhtCM_18.64-67:12 //
START GRht 18.68
<relation between bīja and gold (?)>
nirbījaṃ samajīrṇe pādaikenaiva ṣoḍaśāṃśena /
ardhena pādayogaṃ pādenaikena tulyakanakaṃ ca

18.69

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
viśeṣamāha nirbījamityādi // GRhtCM_18.68:1 //
nirbījaṃ yathā syāttathā samajīrṇaṃ pādena turyāṃśena phalaṃ dadāti tathā ardhena jīrṇena ṣoḍaśāṃśena phalaṃ dadāti ca punastadardhena jīrṇena tatpādayogaṃ tatpādena ekena tatpādayogaṃ phalaṃ dadātīti sarvatra vācyam // GRhtCM_18.68:2 //
tulyakanakaṃ ca jīrṇaṃ pūrṇaṃ phalaṃ dadātīti // GRhtCM_18.68:3 //
START GRht 18.69
<tārākṛṣṭi>
tārākṛṣṭiṃ vakṣye mṛtavaṅgaṃ tālakena tulyāṃśam /
lambitamatha nirdhmātaṃ tāmraṃ tārachaviṃ vahati

18.70

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
hemākṛṣṭyanantaraṃ tārākṛṣṭiṃ vakṣye ahaṃ kaviḥ kathayāmi mṛtavaṅgaṃ māritaṃ vaṅgaṃ tālakena haritāleneti // GRhtCM_18.69:1 //
atha tāmraṃ tulyāṃśaṃ lambitaṃ vistīrṇaṃ yathā syāt tathā nirdhmātaṃ sat tārachaviṃ vahati rūpyadyutiṃ prāpnotītyarthaḥ // GRhtCM_18.69:2 //
START GRht 18.70
paścānnāgaṃ deyaṃ prakāśamūṣāsu nirmalaṃ yāvat /
tāvad dhmātaṃ vidhinā sunirmalaṃ nistaraṅgaṃ tu

18.71

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha paścādityādi // GRhtCM_18.70:1 //
paścādvaṅgatāmrayogānantaraṃ prakāśamūṣāsu yāvat nirmalaṃ malavarjitaṃ syāttāvannāgaṃ deyaṃ punaryāvannirmalam ujjvalaṃ nistaraṅgaṃ nāgormivarjitaṃ syāt tāvadvidhinā dhmātaṃ kuryādityarthaḥ // GRhtCM_18.70:2 //
START GRht 18.71-72
<??>
tālaśilāsarjikābhiḥ saindhavalavaṇena nayanahitasahitaiḥ /
ekaikaṃ sahitaṃ vā vedhaṃ dattvā punaḥ śulbe

18.72

chagaṇaṃ māhiṣatakraṃ snuhīkṣīreṇa sarpiṣā kramaśaḥ /
saguḍadugdhamadhuvimiśraiḥ kramaśo vedhe niṣekaśca

18.73

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
viśeṣamāha tāletyādi // GRhtCM_18.71-72:1 //
tālaṃ haritālaṃ śilā manohvā sarjikā pratītā tābhiḥ saindhavaṃ ca tat lavaṇaṃ ca tena nayanahitasahitaiḥ etaiḥ kṛtvā ekaikaṃ pṛthaktvena vā sahitam ekatvena punaḥ śulve tāmre vedhaṃ pratidadhyāditi // GRhtCM_18.71-72:2 //
tāravedhaniṣekānyāha chagaṇam ityādi // GRhtCM_18.71-72:3 //
chagaṇaṃ vanotpannaṃ māhiṣaṃ takraṃ mahiṣyāḥ idaṃ māhiṣaṃ snuhikṣīreṇa sehuṇḍadugdhena saha punaḥ sarpiṣā ghṛtena saha guḍadugdhamadhubhir miśraiḥ militaṃ kṛtvā kramaśo vedhakarmaṇi niṣekaḥ kāryaḥ // GRhtCM_18.71-72:4 //
START GRht 18.73
<tārakṛṣṭī; copper => silver>
kāñcī brāhmī kuṭilaṃ tālakaṃ samabhāgayojitaṃ dhmātam /
śulbaṃ viddhamanena tu tārākṛṣṭirbhaveddivyā

18.74

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tārākṛṣṭimāha kāñcītyādi // GRhtCM_18.73:1 //
kāñcī svarṇamākṣikaṃ brāhmī somāhvā kuṭilaṃ sīsaṃ tālakaṃ pratītaṃ etatsamayojitaṃ samāṃśamelitaṃ sat dhmātaṃ kuryāt punaranena kāñcyādigaṇena viddhaṃ śulbaṃ divyā manoramā tārākṛṣṭirbhavet // GRhtCM_18.73:2 //
START GRht 18.74-75
<silver:: optimization>
evaṃ tārākṛṣṭirliptvā viddhā rasena sāritena /
tāraṃ karoti vimalaṃ lepaṃ vā pādajīrṇādi

18.75

iti miśrīkṛtaviddhaṃ kramitaṃ tvatha mātṛkātulyam /
tāradalaṃ bhavati chedanatāḍananikaṣaiśca nirdoṣam

18.76

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tārākṛṣṭimāha evamityādi // GRhtCM_18.74-75:1 //
evaṃ uktavidhānena sāritena sāraṇākarmakṛtena liptvā viddhā satī tārākṛṣṭirbhavet // GRhtCM_18.74-75:2 //
punariyaṃ tārākṛṣṭiḥ tāraṃ vimalaṃ malavarjitaṃ karoti vā pādajīrṇādi pādena jīrṇaṃ yasmin ādiśabdād ardhasamagrahaṇaṃ kāryaṃ tat lepamiti // GRhtCM_18.74-75:3 //
viśeṣamāha itītyādi // GRhtCM_18.74-75:4 //
iti pūrvoktavidhānena miśrīkṛtaṃ militaṃ viddhaṃ kramitaṃ mātṛkātulyaṃ samāṃśaṃ sat tāradalaṃ rūpyapatraṃ bhavati tadrūpyadalaṃ chedanatāḍananikaṣaiḥ chedanaṃ khaṇḍanaṃ tāḍanaṃ ghanaghātaḥ nikaṣaṃ śilopari parīkṣaṇaṃ tairiti tāpaiśca nirdoṣaṃ tadbhavati // GRhtCM_18.74-75:5 //
START GRht 18.76
evaṃ vedhavidhānaṃ śāstravidhijñena karmakuśalena /
jñātvā gurūpadeśaṃ kartavyaṃ karmanipuṇena

Original text: Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (comm.) · Edition: Delhi: Chaukhambha Orientalia, 1989 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc