Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 19
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
evaṃ amunā prakāreṇa śāstravidhijñena śāstrasya vidhiṃ jānātīti saḥ tena karmanipuṇena saṃskārapravīṇena kuśalena kartrā gurūpadeśaṃ gururuktalakṣaṇo granthādau tasya upadeśaṃ jñātvā vedhavidhānaṃ kartavyam ityarthaḥ // GRhtCM_18.76:1 //
START GRht 19.1
iti rasarājasya vidhau vedhavidhānaṃ prasaṃgataḥ proktam /
adhunā proktānapi vakṣyāmi rasāyane yogān
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha bhakṣaṇavidhānamāha itītyādi // GRhtCM_19.1:1 //
rasarājasya vidhau rasendrakarmavidhāne vedhavidhānaṃ prasaṅgataḥ prastāvataḥ proktaṃ na tu svaprajñāsamam // GRhtCM_19.1:2 //
adhunā proktānapi api śabdādanubhūtānapi rasāyane jarāvyādhināśanavidhau yogān dravyasamudāyātkān vakṣyāmi kathayāmītyarthaḥ // GRhtCM_19.1:3 //
START GRht 19.2-4
<kṣetrīkaraṇa (śarīraśodhana)>
ādau prātaḥ prātaḥ saindhavayuktaṃ ghṛtaṃ pibettridinam /
tadanu kvāthaṃ tridinaṃ yuñjīyāt ketakītanujam
vidhinā svedyo dehaḥ kartavyo vārtikendreṇa /
kvathitaṃ kaṭurohiṇyāḥ saṃśodhanam anuprayuñjīta
tadanu ca śuddhādūrdhvaṃ śleṣmānte recite sakalam /
yāvakapathyaṃ tridinaṃ ghṛtasahitaṃ tatprayuñjīta
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
kāyaśodhanamāha ādāvityādi // GRhtCM_19.2-4:1 //
prathamaṃ prātaḥ prātaḥ pratyūṣe tridinaṃ saindhavamilitaṃ ghṛtam ājyaṃ pibet // GRhtCM_19.2-4:2 //
anyasaṃyogamāha tadanu ghṛtasaindhavānantaraṃ ketakītanujaṃ kvāthaṃ ketakyāḥ tanuḥ śarīraṃ tasmājjātaṃ ketakīmūlasaṃbhavam ityarthaḥ aṅge'pyanukte vihitaṃ tu mūlaṃ iti nyāyāt tridinaṃ prayuñjīyādityarthaḥ // GRhtCM_19.2-4:3 //
vidhyantaram āha vidhinetyādi // GRhtCM_19.2-4:4 //
tato vidhinā svedavidhānena dehaḥ śarīraṃ vārtikendreṇa rasasaṃpradāyavidā svedyaḥ svinnaḥ kartavyaḥ // GRhtCM_19.2-4:5 //
anyatkiṃ kaṭurohiṇyāḥ tiktāyāḥ kvathitaṃ prasādhitaṃ samyak śuddhikaraṇaṃ anuprayuñjīta svedānantaram ityabhiprāyaḥ // GRhtCM_19.2-4:6 //
vidhyantaramāha tad ityādi // GRhtCM_19.2-4:7 //
tadanu kaṭukarohiṇīsevanānantaraṃ śuddhād ūrdhvaṃ yathā syāt tathā śleṣmāntarecite sati yathā śleṣmaṇo'ntaḥ syāttathā recite sati tridinaparimāṇaṃ yāvakapathyaṃ ghṛtasahitaṃ prayuñjīteti // GRhtCM_19.2-4:8 //
START GRht 19.5-7
punarapi ca pānayogaṃ vakṣyāmi ca sakalabhuvanahitakṛtaye /
pītvā prathame yāme coṣṇodakasamamidaṃ cūrṇam
pathyāsaindhavadhātrīmaricavacāguḍaviḍaṅgarajanīnām /
śuṇṭhīpippalyor api cūrṇaṃ tridinaṃ prayuñjīta
amunā śuddhaśarīraḥ parihatasaṃsargadoṣabalī /
pītvā payasā sahitaṃ yāvakamamunā bhavecchuddhaḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidhyantaramāha punarapītyādi // GRhtCM_19.5-7:1 //
punarapīti yāvakapathyayogānantaraṃ ca punaḥ pānayogaṃ vakṣyāmi kimarthaṃ sakalabhuvanahitakṛtaye samastasaṃsārahitakaraṇāya idaṃ vakṣyamāṇaṃ cūrṇaṃ pathyādyaṃ uṣṇodakasamaṃ taptajalena saha prathamayāme prathamapraharāntaḥ pītvā śuddhaśarīro bhaved ityāgāmiślokasaṃbandhāt // GRhtCM_19.5-7:2 //
śodhanāya cūrṇamāha pathyetyādi // GRhtCM_19.5-7:3 //
pathyā harītakī saindhavaṃ pratītaṃ dhātrī āmalakaṃ marīcam ūṣaṇaṃ vacā ugragandhā guḍaḥ pratītaḥ viḍaṅgaṃ kṛmighnaṃ rajanī haridrā śuṇṭhīpippalyor apīti śuṇṭhī nāgaraṃ pippalī māgadhī āsāṃ auṣadhīnāṃ cūrṇaṃ tridinaṃ prayuñjīta // GRhtCM_19.5-7:4 //
uṣṇajalasamamiti jñeyam // GRhtCM_19.5-7:5 //
amunetyādi /
amunā vakṣyamāṇavirecanena yāvakādinā śuddhaśarīraḥ san parihatasaṃsargadoṣabalī bhavati saṃsargeṇa ye doṣāḥ śarīrābhyantarāste saṃsargadoṣāḥ te parihatā jitā yena saḥ parihatasaṃsargadoṣaḥ tena balī balayuktaḥ doṣanivṛttau guṇapravṛttir ityavaśyam // GRhtCM_19.5-7:6 //
kiṃ kṛtvā parihatadoṣaḥ amunā payasā uṣṇodakena yāvakaṃ alaktaṃ pītvā śuddho bhavedityarthaḥ // GRhtCM_19.5-7:7 //
START GRht 19.8
akṛtakṣetrīkaraṇe rasāyanaṃ yo naraḥ prayuñjīta /
tasya krāmati na rasaḥ sa rasaḥ sarvāṅgadoṣakṛdbhavati
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
saṃśodhanasyākaraṇe doṣamāha akṛtetyādi // GRhtCM_19.8:1 //
yo naraḥ pumān akṛtakṣetrīkaraṇe dehe iti śeṣaḥ na kṛtaṃ akṛtaṃ kṣetrīkaraṇaṃ yasmin tasminsati rasāyanaṃ jarāvyādhivināśanauṣadhaṃ prayuñjīta tasya puṃso raso na krāmati svaguṇānna prakāśayati tarhi kiṃ sarvāṅgadoṣakṛdbhavati bāhucaraṇādiṣu ṣaṭsvaṅgeṣu vikārakṛt syāt // GRhtCM_19.8:2 //
START GRht 19.9
iti śuddho jātabalaḥ śālyodanayāvakākhyamudgarasaḥ /
kṣetrīkṛtanijadehaḥ kurvīta rasāyanaṃ vidhivat
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rasāyanādhikāratvam āha itītyādi // GRhtCM_19.9:1 //
pūrvoktavidhānena śuddhaḥ san yo jātabalo bhavati sa kṣetrīkṛtanijadehaḥ akṣetraṃ kṣetraṃ kriyata iti kṣetrīkṛto nijadehaḥ śarīraṃ yena saḥ matimān rasāyanaṃ vidhivatprakurvīta // GRhtCM_19.9:2 //
kaiḥ jātabalaḥ śālyodanaṃ ca yāvakākhyaṃ ca mudgāśca taiḥ // GRhtCM_19.9:3 //
START GRht 19.10-11
suratarutailaghṛtamadhudhātrīrasapayāṃsi nirmathya /
pītvā viśuddhakoṣṭho bhavati pumānantaritaśuddhaḥ
māsena kāntimedhe dvābhyāṃ praśamayati doṣanikaraṃ ca /
māsatritayena punaḥ svādamaravapurmahātejāḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidhyantaramāha suratarvityādi // GRhtCM_19.10-11:1 //
antaritaśuddhaḥ antaritaṃ śuddhaṃ yasya saḥ grahaṇīrogādivarjita ityarthaḥ etāni auṣadhāni nirmathya pītvā viśuddhakoṣṭho bhavati viśuddhaṃ malavarjitaṃ koṣṭhaṃ udaraṃ kasyetyevaṃvidho bhavati // GRhtCM_19.10-11:2 //
tāni kāni suratarutailetyādīni suratarur devavṛkṣaḥ tattailapeṣaṇaṃ tailamityarthaḥ ghṛtaṃ ājyaṃ madhu kṣaudraṃ dhātrīrasaḥ āmalakīsalilaṃ payo dugdhaṃ etāni sarvāṇi nirmathya ekīkṛtyetyarthaḥ // GRhtCM_19.10-11:3 //
etadauṣadhabhakṣaṇaguṇaṃ māsakrameṇāha māsenetyādi // GRhtCM_19.10-11:4 //
asya auṣadhasya māsena māsapramāṇena bhakṣaṇāt kāntir bhavati medhā ceti dvābhyāṃ dvimāsābhyāṃ doṣanikaraṃ gadasamudāyaṃ praśamayati śāntiṃ nayati punarmāsatritayena trimāsapramāṇena svāt svasāmānyaśarīrāt amaravapurdevaśarīro mahātejāḥ dīptimān syādityarthaḥ // GRhtCM_19.10-11:5 //
START GRht 19.12
suradārutailamājyaṃ triphalārasasaṃyutaṃ ca samabhāgam /
pītaṃ tat saptāhānnayanavikāraṃ śamaṃ nayati
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
yogāntaramāha suradārvityādi // GRhtCM_19.12:1 //
suradārutailaṃ devadārutailaṃ ājyaṃ ghṛtaṃ triphalārasasaṃyutaṃ triphalāyā rasena draveṇa saṃyutaṃ sahitaṃ ca punaḥ samabhāgaṃ tulyāṃśaṃ tatpītaṃ sat saptāhāt saptadinapramāṇataḥ nayanavikāraṃ netrasaṃbhavaṃ rogaṃ śamaṃ nayati śāntiṃ prāpayati // GRhtCM_19.12:2 //
START GRht 19.13
suratarutailaṃ saghṛtaṃ pītvā śālyodanaṃ ca sakṣīram /
jīrṇāhāre bhuktvā harati hi sakuṣṭhān pīnasādīṃśca
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
yogāntaramāha suratarutailam ityādi // GRhtCM_19.13:1 //
devadārutailaṃ saghṛtaṃ sājyaṃ etadubhayaṃ pītvā sakṣīraṃ śālyodanaṃ bhuktvā ṣaṣṭikaudanam ityabhiprāyaḥ punarjīrṇāhāre pratidinaṃ dināntavīradvaye veditavyam // GRhtCM_19.13:2 //
ca punaḥ sakuṣṭhān kuṣṭhaiḥ saha vartante evaṃvidhān pīnasādīn rogān harati dūrīkaroti // GRhtCM_19.13:3 //
START GRht 19.14
ghṛtasahitaḥ pittakṛtāntailayukto vātasaṃbhavān rogān /
guḍasahito madhunā vā kaphajān hantyamaradārurasaḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
yogāntaramāha ghṛtasahita ityādi // GRhtCM_19.14:1 //
amaradāruraso devadārujalaṃ ghṛtasahitaṃ ājyamiśritaḥ pittakṛtān rogān harati nāśayati // GRhtCM_19.14:2 //
punastailayutastailena miśrito devadārurasaḥ vātasaṃbhavān rogān hanti // GRhtCM_19.14:3 //
punarguḍasahitaḥ vā madhunā kṣaudreṇa sahito devadārurasaḥ vātasaṃbhavān rogān hanti // GRhtCM_19.14:4 //
punar guḍasahitaḥ vā madhunā kṣaudreṇa sahito devadārurasaḥ kaphajān rogān hantīti vākyārthaḥ // GRhtCM_19.14:5 //
START GRht 19.15
varjitakāṃjikaśākaṃ payasā śālyodanaṃ ca yuñjīta /
dvicatuḥṣaṭpalamānaṃ mātrādhamamadhyamajyeṣṭhāḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rasāyane bhojyābhojyamāha varjitetyādi // GRhtCM_19.15:1 //
varjitakāñjikaśākaṃ varjitaṃ kāñjikaṃ sauvīraṃ śākaṃ vāstukādi ca yasmin tattathā payasā kṣīreṇa saha śālyodanaṃ bhuñjīta // GRhtCM_19.15:2 //
punaḥ śālyodanaṃ kiyanmānaṃ dvicatuḥṣaṭpalamānam // GRhtCM_19.15:3 //
atra mātrādhamamadhyamajyeṣṭhā dvicatuḥṣaṭpalapramāṇā adhamamadhyamottamabaleṣu prayojyetyarthaḥ // GRhtCM_19.15:4 //
START GRht 19.16-19
tadanu pātanaśuddhaṃ sūtakam āroṭam aśnīyāt /
svedanamūrcchotthāpanapātanarodhāśca niyamaśca
abhrakasahitaḥ pātyo vidhinā yāvatsthiro bhavati /
athavā mākṣikasahitaḥ pātyaḥ sūto vidhānena
ityāroṭaḥ sūtaḥ kṣetrīkaraṇe niyujyate prathamam /
atha rasayogamāha tadityādi // GRhtCM_19.16-18ab:1 //
tadanu pathyamātropayogānantaraṃ pātanaśuddhaṃ pātanena śuddhaṃ sūtakaṃ āroṭam eva sāmānyam evāśnīyāt bhakṣayet // GRhtCM_19.16-18ab:2 //
ca punaḥ svedanamūrchotthāpanarodhāśca svedanaṃ ca mūrchā ca utthāpanaṃ ca pātanāni ca nirodhaśceti dvandvaḥ ete yadyapi santi niyamaśca yadyapyasti tathāpyāroṭaḥ pātanena syād ityarthaḥ // GRhtCM_19.16-18ab:3 //
prasaṅgataḥ pātanamāha abhraketyādi // GRhtCM_19.16-18ab:4 //
sūtaḥ abhrakasahitaḥ gaganamilitaḥ san pātyaḥ // GRhtCM_19.16-18ab:5 //
kena vidhānena ḍamarukayantrādinā // GRhtCM_19.16-18ab:6 //
punastāvadyāvatsthiro bhavati // GRhtCM_19.16-18ab:7 //
athavā vidhyantare sūto mākṣikasahitaḥ pātyo vidhānena ayamapi yāvatsthiro bhavati // GRhtCM_19.16-18ab:8 //
rasāyane sūtasya āroṭādividhānamāha itītyādi // GRhtCM_19.16-18ab:9 //
āroṭa iti pūrvoktena pātanakarmaṇā ūrdhvādhastiryagbhavena sādhita āroṭaḥ saḥ prathamaṃ yathā syāttathā rasāyane jarāvyādhināśane niyujyate iti // GRhtCM_19.16-18ab:10 //
athavā kalkayogena rasādisambhūtena raso bhasma kṛtvā // GRhtCM_19.17:1 //
START GRht 19.18-19
athavā bhasma ca kṛtvā baddho vā kalkayogena
mākṣikaśilājatulohacūrṇapathyākṣaviḍaṅgaghṛtamadhubhiḥ /
saṃyuktaṃ rasamādau kṣetrīkaraṇāya yuñjīta
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
dvividhaṃ bhasma ūrdhvagaṃ talabhasma ca varṇabhedena ṣaḍvidhaṃ śvetaṃ bhasma pītaṃ bhasma haritaṃ bhasma raktaṃ bhasma kṛṣṇaṃ bhasma karburaṃ bhasma iti ṣaḍvidhaṃ tatkṛtvā kṣetrīkaraṇe niyujyate prathamam // GRhtCM_19.18cd-19:1 //
rasayogamāha mākṣiketyādi // GRhtCM_19.18cd-19:2 //
mākṣikaṃ tāpyaṃ śilājatu prasiddhaṃ lohacūrṇaṃ māritamuṇḍasya rajaḥ pathyā harītakī akṣo vibhītakaḥ viḍaṅgaṃ kṛmighnaṃ ghṛtam ājyaṃ madhu kṣaudraṃ etaiḥ samprayuktaṃ rasaṃ kṣetrīkaraṇāya prayuñjīteti vākyārthaḥ // GRhtCM_19.18cd-19:3 //
START GRht 19.20
iti kalkīkṛtasūtaṃ ghanakāntamadhughṛtādisaṃyuktam /
bhuktvāmaratāṃ gacchetkṣetrīkaraṇaṃ pradhānamidam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
ityuktavidhānena kalkīkṛtaṃ sūtaṃ bhuktvā amaratāṃ devatvaṃ gacchet // GRhtCM_19.20:1 //
iti kiṃ ghanakāntamadhughṛtādisaṃyuktaṃ ghano'bhrakaḥ kāntaṃ lohajāti madhu kṣaudraṃ ghṛtam ājyaṃ ādiśabdāt sitā grāhyā etaiḥ saṃyuktaṃ sat kalkīkṛtaṃ idaṃ ca pradhānaṃ kṣetrīkaraṇaṃ kṣetrī kriyate'neneti // GRhtCM_19.20:2 //
ityāroṭakriyā // GRhtCM_19.20:3 //
START GRht 19.21
atha kṛṣṇaṃ vā pītaṃ vā saṃyojyaṃ ghanaṃ śikhiprabhaṃ bahuśaḥ /
surabhīkṣīraniṣiktaṃ gatagiridoṣaṃ rasāyane yojyam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha patrābhrakriyā // GRhtCM_19.21:1 //
kṛṣṇaṃ śyāmavarṇaṃ ghanaṃ abhraṃ pītaṃ pītavarṇaṃ ghanaṃ vā bahuśo naikavāraṃ śikhiprabhaṃ agniprabhaṃ sat surabhīkṣīraniṣiktaṃ secitaṃ kāryaṃ punargatagiridoṣaṃ yathā syāttathā gatā girijā doṣā mahīdharasaṃbhavā doṣā yasmāt tadevaṃ saṃśodhayitvā tat ghanaṃ rasāyane jarāvyādhivināśakaraṇe yojyam // GRhtCM_19.21:2 //
START GRht 19.22
niścandrikamapi śuddhaṃ viḍaṃgatriphalājyamadhusamāyuktam /
pratidivasaṃ palamekaṃ bhuktvā kṣīrāśano vidhinā
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
abhrakayogamāha niścandrikamityādi // GRhtCM_19.22:1 //
ghanaṃ niścandrikamapi śuddhaṃ candrikārahitamapi nirdoṣaṃ viḍaṅgatriphalājyamadhurasamāyuktaṃ kṛmighnaharītakīvibhītakāmalakaghṛtakṣaudramilitaṃ pratidivasaṃ pratidinaṃ ekapalapramāṇaṃ sarvaṃ bhuktvā vidhinā śuddhaśarīravidhānena kṣīrāśano bhavet kṣīreṇa saha śālyodanāśanaṃ samācaredityarthaḥ // GRhtCM_19.22:2 //
START GRht 19.23
trikaṭukaviḍaṅgatriphalāmākṣikaśilājatuyutaṃ vyoma /
kṣīraudanam aśnīyājjīvati jantuḥ śataṃ varṣam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha trikaṭuketyādi // GRhtCM_19.23:1 //
vyoma abhrakaṃ trikaṭukaviḍaṅgatriphalāmākṣikaśilājatuyutaṃ pippalīmaricanāgaraharītakīvibhītakāmalakakṣaudraśilājatumilitaṃ aśnīyād bhakṣayet // GRhtCM_19.23:2 //
punaḥ kṣīraudanaṃ pathyamaśnīyāt // GRhtCM_19.23:3 //
eva kṛte sati jantuḥ śataṃ jīvati jantujanyuśarīriṇaḥ ityamaraḥ // GRhtCM_19.23:4 //
iti patrābhrakaprakriyā // GRhtCM_19.23:5 //
START GRht 19.24
ityevamādayo'nye kāñjikayuktāśca kīrtitā bahuśaḥ /
patrābhrakaprayogā varjyā niryuktikāste hi
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
abhrakasyottarottaraṃ darśayannāha itītyādi // GRhtCM_19.24:1 //
ityevamādayaḥ iti pūrvoktā yogā ādayo yeṣāṃ te anye kāñjikayuktāśca kāñjikenāranālena yuktāḥ yogīkṛtāḥ granthāntare rasāvatārādau bahuśaḥ kīrtitāḥ kathitāḥ te patrābhrakayogāḥ niryuktikāḥ niryukte bhavā ikpratyayāntās te varjyāḥ sevane'yogyā ityarthaḥ // GRhtCM_19.24:2 //
START GRht 19.25
ye patrābhrakayogā rasāyanārthaṃ kīrtitā vidhinā /
ajñātadravyaguṇaistairupadiṣṭo jarāmṛtyuḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
avidhinā patrābhrakayogo vikārāyetyata āha ya ityādi // GRhtCM_19.25:1 //
ye ajñātadravyaguṇaiḥ ajñātā dravyāṇāṃ abhrādināṃ guṇā yais tair evaṃvidhaiḥ puṃbhiḥ vidhinā sāmānyavidhānena patrābhrakayogāḥ rasāyanārthaṃ kīrtitās tair eva jarā mṛtyuśca upadiṣṭaḥ jarā pālityaṃ mṛtyur vyādhiḥ // GRhtCM_19.25:2 //
START GRht 19.26
aprāptalokabhāvaṃ ghano'sya jaṭharāgnimupaśamaṃ nayati /
agniṃ vināpi naśyati paribhūto vividharogagaṇaiḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
jarāmṛtyorupadeśe hetumāha aprāptetyādi aprāptalokabhavaṃ yathā syāttathā asya kartuḥ ghanaḥ // GRhtCM_19.26:1 //
jaṭharāgniṃ vināpi pumān naśyati nāśaṃ prāpnoti // GRhtCM_19.26:2 //
kiṃbhūtaḥ san vividharogagaṇaiḥ nānārogasamūhaiḥ paribhūto vijitaḥ san iti vākyārthaḥ // GRhtCM_19.26:3 //
kāṣṭhe sthitam api ghanapaṭalamadhye'pi abhre'bhrasattvaṃ sthitaṃ tadāha abhrasatvaṃ ghanasāraṃ ghanapaṭale sthitamapi nijakāryaṃ svakīyakṛtyaṃ tathā na kurute vahniragniḥ // GRhtCM_19.26:4 //
kāṣṭhe dāruṇi sthitaḥ san nijakāryaṃ na kurute tu punaḥ yathā ghṛtaṃ payasi dugdhe sthitaṃ sat svīkāryaṃ na kurute cāgrahir iva dhanasthamiva madhye sthitaṃ kāryaṃ kurute'tiniḥsṛtaṃ sat pṛthagbhūtaṃ sat nijakāryaṃ kuruta iti bhāvaḥ // GRhtCM_19.26:5 //
START GRht 19.27
<abhra:: inedible>
abhrasya rasāyanināṃ bhakṣyamiha kīrtitaṃ paraṃ satvam /
trividhaṃ gaganamabhakṣyaṃ kācaḥ kiṭṭaṃ ca pattrarajaḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
bhakṣyābhakṣyam abhramāha abhrasyetyādi // GRhtCM_19.27:1 //
abhrakasatvamiha kṣetrīkaraṇe rasāyanināṃ jarāvyādhivināśecchūnāṃ param utkṛṣṭaṃ bhakṣyaṃ aśanayogyaṃ kīrtitam // GRhtCM_19.27:2 //
punastrividhaṃ triprakāraṃ gaganamabhraṃ abhakṣyaṃ abhojyam // GRhtCM_19.27:3 //
kiṃ tat kācaḥ kācarūpaṃ kiṭṭaṃ malarūpaṃ pattrarajaḥ sāmānyābhracūrṇaṃ ceti trividhamityarthaḥ // GRhtCM_19.27:4 //
START GRht 19.28-33
ādau ghanaloharajastriphalārasabhāvanaiś ca nirghṛṣṭam /
kurvītāñjanasadṛśaṃ sthagitavastreṇa sūryakaraiḥ
itthaṃ ślakṣṇaṃ kṛtvā vividhakāntalohacūrṇasamam /
lohaghanaṃ ca tadevaṃ bhṛṅgeṇa ca sādhayed bahuśaḥ
triphalāghṛtamadhumiśritam amṛtam idaṃ māsasthitaṃ dhānye /
śastrakaṭorikasampuṭamadhyagataṃ pūjitaṃ mantraiḥ
māsena tu taduddhṛtya jñātvā balaṃ tatprayuñjīta /
kāntaṃ vinātha gaganaṃ gaganaṃ vinā tathā ca kāntam
sthaulyaṃ paṭalaṃ kācaṃ timirārbudakarṇanādaśūlāni /
hantyarśāṃsi bhagandaramehaplīhādi pālityam
etatkurvanmatimān gorasamastupradhānam aśnīyāt /
jāṅgalamudgājyapayaḥ śālyodanaṃ brahmacaryeṇa
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
adhunā ghanasattvalohasādhanam āha ādāvityādi // GRhtCM_19.28-33:1 //
ādau prathamaṃ ghanaloharajaḥ ghanamabhrasatvaṃ loharajaḥ kāntacūrṇaṃ triphalārasabhāvanaiḥ harītakīvibhītakāmalakadravapuṭanair nirghṛṣṭaṃ sat añjanasadṛśaṃ sauvīrāñjanatulyaṃ kurvīta kaiḥ kṛtvā sūryakaraiḥ kena sthagitavastreṇa ācchāditapaṭena vastreṇācchādya sūryakarasannidhau dhāryamityarthaḥ // GRhtCM_19.28-33:2 //
itthamityādi // GRhtCM_19.28-33:3 //
itthamamunā prakāreṇa ślakṣṇam añjanasannibhaṃ yathā syāt tathā ghanasatvakāntaṃ kṛtvā punarlohaghanaṃ lohaṃ muṇḍādi ghanaṃ abhrasatvaṃ etadubhayaṃ vividhakāntalohacūrṇasamaṃ vividhā nānājātayaḥ ayaskāntabhedāḥ teṣāṃ cūrṇaṃ tatsamaṃ kṛtvā bhṛṅgeṇa ca bahuśo'nekavāraṃ sādhayedbhāvayedityarthaḥ // GRhtCM_19.28-33:4 //
taccāha triphaletyādi // GRhtCM_19.28-33:5 //
tadbhṛṅgarājena bahuśo bhāvitaṃ ghanasatvakāntaṃ idam amṛtaṃ sudhāsamaṃ na mṛtamamṛtaṃ tat triphalāmadhughṛtamiśritaṃ harītakīvibhītakāmalakaghṛtakṣaudramilitaṃ dhānye kasyacidannasyāntaḥ māsasthitaṃ kuryāt māsaikaparimāṇaṃ tatra vidhātavyamiti vyaktiḥ // GRhtCM_19.28-33:6 //
kiṃviśiṣṭaṃ mantraiśca sampūjitam // GRhtCM_19.28-33:7 //
tathā mantrastu /
mandāramālākulitālakāyai kapālamālāṅkitaśekharāya /
divyāmbarāyai ca digambarāya namaḥ śivāyai ca namaḥ śivāya /
ityādibhiḥ // GRhtCM_19.28-33:8 //
taccāha māsenetyādi // GRhtCM_19.28-33:9 //
dhānyānmāsena māsaikaparimāṇenoddhṛtya bahirnītvā punarapi balaṃ jñātvā prayuñjīta bhoktre dadyāt atha viśeṣaṃ darśayati kāntaṃ vinā abhrakasatvameva kṛtvā prayuñjīta ca punargaganaṃ vinā kāntaṃ kevalaṃ pūrvavidhānena sādhayitvā prayuñjītetyarthaḥ // GRhtCM_19.28-33:10 //
phalamāha sthaulyam ityādi // GRhtCM_19.28-33:11 //
sthaulyamiti medorogaḥ paṭalakācatimirāṇi netrarogāḥ arbudaṃ granthiviśeṣaḥ karṇanādaḥ pratītaḥ śūlamaṣṭavidhaṃ etāni hanti arśāṃsi gudajāni bhagandaramehaplīhādi bhagandaraḥ gudavraṇaṃ mehaḥ pramehaḥ bījavikāraḥ plīhā plīharogaḥ ete rogā ādiryasya tat hanti pālityaṃ jarāṃ ca nāśayatītyarthaḥ // GRhtCM_19.28-33:12 //
pathyam āha etadityādi // GRhtCM_19.28-33:13 //
etanniṣpannauṣadhabhakṣaṇaṃ kurvan matimān puruṣaḥ gorasamastupradhānaṃ goraso godugdhaṃ mastu dadhimastu evaṃpradhānamannamaśnīyāt bhuñjīta // GRhtCM_19.28-33:14 //
punarjāṅgalamudgājyapayo'śnīyāt jāṅgalasyedaṃ jāṅgalaṃ svalpāmbuśākhīdeśaḥ jāṅgalaḥ mudgaḥ pratīto'nnaviśeṣaḥ ājyaṃ ghṛtaṃ payo dugdhaṃ vā salilaṃ yanmudgājyapayaḥ taccāśnīyāt // GRhtCM_19.28-33:15 //
ca punaḥ śālyodanamaśnīyāt // GRhtCM_19.28-33:16 //
etatsarvaṃ brahmacaryeṇa kartavyamityarthaḥ // GRhtCM_19.28-33:17 //
iti satvābhrakriyā // GRhtCM_19.28-33:18 //
START GRht 19.34
ghanasatvapādajīrṇaḥ kāntajīrṇo yattīkṣṇasamajīrṇaḥ /
kṣetrīkaraṇaḥ paramaḥ prayujyate'pi punarāroṭaḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha jīrṇarasasyādhikyaṃ darśayannāha ghanetyādi // GRhtCM_19.34:1 //
ghanasatvaṃ pādapramāṇaṃ jīrṇaṃ yasmin saḥ // GRhtCM_19.34:2 //
kāntajīrṇa iti pādapramāṇakāntajīrṇa ityarthaḥ // GRhtCM_19.34:3 //
punastīkṣṇaṃ samaṃ jīrṇaṃ yasminnevaṃvidho rasaḥ // GRhtCM_19.34:4 //
kṣetrīkaraṇaṃ pradhānaṃ sarvatretyarthaḥ /
baddho yaḥ khoṭatāṃ yāto dhmāto dhmātaḥ kṣayaṃ vrajet /
khoṭo bandhaḥ sa vijñeyaḥ śīghraṃ sarvagadāpahaḥ /
iti granthāntare // GRhtCM_19.34:5 //
START GRht 19.35
ghanasatvakāntasūtaṃ mṛtahema śatāvarīrasopetam /
ghṛtamadhulīḍhaṃ varṣānnihanti mṛtyuṃ jarāṃ caiva
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
ghanasatvam abhrasāraḥ kāntaṃ cumbakotthaṃ sūto rasaḥ ekavadbhāvo dvandvasamāsāt tathā mṛtaṃ hema pañcatvamāptaṃ kanakaṃ ca etaccatuṣkaṃ śatāvarīrasopetaṃ śatamūlīdravabhāvitaṃ punarghṛtamadhulīḍhaṃ ghṛtamadhubhyāṃ līḍhaṃ āsvāditaṃ sat varṣādvarṣaparimāṇāt mṛtyuvyādhiṃ jarāṃ ca hanti nāśayatītyarthaḥ // GRhtCM_19.35:1 //
START GRht 19.36
eṣāmekaṃ yogaṃ kṣetrīkaraṇārthamāditaḥ kṛtvā /
saṃvatsaramayanaṃ vā niḥśreyasasiddhaye yojyam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
viśeṣamāha eṣāmityādi // GRhtCM_19.36:1 //
eṣāṃ pūrvoktānāṃ yogānāṃ madhye ādita ārambhataḥ ekaṃ yogaṃ kṛtvā niḥśreyaso mokṣaḥ tatsiddhaye niṣpattaye saṃvatsaraṃ varṣaparimāṇaṃ ayanaṃ ṣaṇmāsaparyantaṃ yojyaṃ bhoktṛṣu iti śeṣaḥ // GRhtCM_19.36:2 //
muktiḥ kaivalyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtam ityamaraḥ // GRhtCM_19.36:3 //
START GRht 19.37-38
abhrakasasyakamākṣikarasakadaradavimalavajragirijatubhiḥ /
vaikrāntakāntatīkṣṇair hāṭakatārāratāmraiśca
saṃyuktairvyastairvā dvitricaturbhir yathālābham /
jīrṇahato rasendro rasāyane śasyate sadbhiḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
bahūnnirdiśan viśeṣamāha abhraketyādi // GRhtCM_19.37-38:1 //
abhrakaḥ prasiddhaḥ sasyakaś capalaḥ mākṣikaṃ tāpyaṃ rasakaṃ kharparaṃ daradaṃ hiṅgulaṃ vimalaṃ sitamākṣikaṃ vajrakaṃ hīrakaṃ girijatu śilājatu etaiḥ // GRhtCM_19.37-38:2 //
punar vaikrāntetyādi vaikrāntaṃ vajrabhūmijaṃ rajaḥ kāntaṃ lohajāti tīkṣṇaṃ sāraḥ etaiśca // GRhtCM_19.37-38:3 //
hāṭakatārāratāmraiś ca hāṭakaṃ hema tāraṃ rūpyaṃ āraṃ rājarītiḥ tāmraṃ śulbaṃ etaiśca etair uddiṣṭaiḥ abhrakāditāmrāntaiḥ samastair ekatrīkṛtair vyastairvā pṛthakkṛtairvā yathālābhaṃ lābhamanatikramya bhavatīti yathālābhaṃ dvitricaturbhirvā abhrādyairjīrṇahato rasendro jīrṇābhrādīnāṃ hatiryasmin sa tathoktaḥ rasāyane jarāvyādhivināśane rasaśāstramarmajñaiḥ śasyate abhrādayaḥ praśastā uktā ityarthaḥ // GRhtCM_19.37-38:4 //
yugmam // GRhtCM_19.37-38:5 //
vajrādibhirhataḥ sūto hatasūtasamo'paraḥ /
śṛṅkhalābaddhanāmā syāddehalohavidhāyakaḥ /
asya prabhāvādvegena vyāptirbhavati niścitam /
iti granthāntare // GRhtCM_19.37-38:6 //
START GRht 19.39
viṣanāgavaṅgabaddho bhukto hi rasaḥ karoti kuṣṭhādīn /
uparasabaddhe tu rase sphuṭanti bhukte tathāṅgāni
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
kutsitavidhānaṃ darśayannāha viṣetyādi // GRhtCM_19.39:1 //
viṣanāgavaṅgabaddho rasaḥ viṣaṃ saktukādikaṃ nāgaḥ sīsakaḥ vaṅgaṃ trapu etairbaddho bandhanamāptaḥ sa bhuktaḥ san hi niścitaṃ kuṣṭhādīn kuṣṭhajvarakṣayādīn // GRhtCM_19.39:2 //
uparasabaddhe rase uparasair gandhādibhiḥ aṣṭabhiḥ baddho bandhanam āpanno yo'sau rasaḥ tasmin bhukte sati bhokturaṅgāni hastapādādīni sphuṭanti // GRhtCM_19.39:3 //
START GRht 19.40-41
ghanasattvakāntakāñcībhāskaratīkṣṇaiś ca cīrṇajīrṇasya /
sūtasya guñjāmātrā māṣakamekaṃ parā mātrā
śatavedhino dviguñjā tathā sahasraikavedhino guñjā /
ardhā ca lakṣavedhinaḥ siddhārthaḥ koṭivedhinaḥ sūtāt
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
jīrṇarasasya mātrām āha ghanetyādi // GRhtCM_19.40-41:1 //
etaiścīrṇajīrṇaṃ pūrvaṃ cīrṇaṃ kavalitaṃ paścājjīrṇaṃ jāraṇam āpannaṃ tasya sūtasya guñjā mātrā bhakṣaṇāya guñjā yathā /
ṣaṭsarṣapair yavastveko guñjaikā tu yavaistribhiḥ /
iti // GRhtCM_19.40-41:2 //
parā anyā mātrā anyajīrṇasūtasya mātrā māṣamekaṃ māṣako yathā /
guñjābhirdaśabhiḥ prokto māṣako brahmaṇā purā /
iti // GRhtCM_19.40-41:3 //
etaiḥ kaiḥ ghanasattvakāntakāñcībhāskaratīkṣṇaiḥ abhrakasattvacumbakatāpyatāmrasārair iti // GRhtCM_19.40-41:4 //
atha vedhaviśeṣeṇa parimāṇamāha śatetyādi // GRhtCM_19.40-41:5 //
śatavedhinaḥ sūtasya guñjāpramāṇā mātrā jñeyā tathā tena prakāreṇa sahasraikavedhinaḥ sūtasyāpi guñjāmānameva lakṣavedhinaḥ sūtāt ardhā raktikā punaḥ koṭivedhinaḥ sūtāt siddhārthaḥ sarṣapamānā // GRhtCM_19.40-41:6 //
śatāṃśena vedho vidyate yasmin sa śatavedhī tasya śatavedhinaḥ // GRhtCM_19.40-41:7 //
evaṃ sarvatra jñeyam // GRhtCM_19.40-41:8 //
START GRht 19.42
hemaniyojitasūtaṃ kāntamaṇiṃ vividhaguṭikāśca /
japahomadevatārcananirataḥ pumāniti dhārayet
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
japaḥ aghorādijapaḥ homastaddaśāṃśena havanaṃ devatārcanaṃ devatānāṃ gaṇeśaviṣṇuraviśivacaṇḍīnāṃ arcanaṃ eteṣu nirataḥ saktaḥ evaṃvidhiḥ pumān // GRhtCM_19.42:1 //
iti kiṃ hemaniyojitasūtaṃ dhārayet hemnā saha niyojito miśrito yaḥ sūtaḥ taṃ kāntamaṇiḥ kāntaścāsau maṇiśca vā kāntamaṇiḥ kāntasaṃjñako maṇiḥ ca punaḥ vividhaguṭikāḥ vividhāśca tā guṭikāśceti // GRhtCM_19.42:2 //
START GRht 19.43-44
śālestu piṣṭakodbhavabhojanam ājyaṃ ca mudgamāṃsarasaiḥ /
yavagodhūmānnāni ca gokṣīraṃ mastu ca viśeṣāt
pāne jalamakṣāraṃ madhurāṇi yāni kāni śastāni /
peyaṃ cāturjātakarpūrāmodamuditamukham
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha pathyānāha śālerityādi // GRhtCM_19.43-44:1 //
śāleḥ ṣaṣṭikādeḥ piṣṭodbhavabhojanaṃ piṣṭakotpannaṃ ca tadbhojanaṃ ceti // GRhtCM_19.43-44:2 //
ājyaṃ ghṛtam // GRhtCM_19.43-44:3 //
kaiḥ saha mudgamāṃsarasaiḥ saha mudgāḥ pratītāḥ atra viśeṣāt māṃsāni bhojyāni gokṣīraṃ ca bhojyaṃ punarmastu gorasasaṃbhavaṃ viśeṣāt bhojyam // GRhtCM_19.43-44:4 //
pāne akṣāraṃ jalaṃ miṣṭajalaṃ prayojyaṃ punaḥ yāni kāni miṣṭāni dravyāṇi atrānuktatamāni praśastāni śreṣṭhāni punaḥ caturjātakakarpūrāmodamuditamukhaṃ yathā syāt tathā dravyaṃ peyaṃ pātavyaṃ caturjātakaṃ tvakpatrailānāgakesaraṃ karpūraṃ ghanasāraṃ eṣām āmodena parimalena muditaṃ yanmukhaṃ vāsitamukham ityarthaḥ // GRhtCM_19.43-44:5 //
yuvatyā jalpanaṃ kāryaṃ yuvatyā cāṅgamardanam /
tasyāḥ sparśanamātreṇa dehe kramati sūtakaḥ /
iti viśeṣo granthāntarāt // GRhtCM_19.43-44:6 //
START GRht 19.45
madyāranālapānaṃ tailaṃ dadhi vā rase neṣṭam /
kaṭutailenābhyaṅgaṃ vapuṣi na kuryādrasāyane matimān
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
apathyānyāha madyetyādi // GRhtCM_19.45:1 //
madyāranāletyādi madyaṃ surā āranālaṃ kāñjikaṃ tayoḥ pānaṃ neṣṭaṃ na praśastaṃ vā tailaṃ dadhi na neṣṭaṃ tailaṃ tilodbhavaṃ dadhi dugdhavikāraḥ etayorapi pānaṃ na praśastaṃ kaṭutailena sarṣapatailena vapuṣi abhyaṅgaṃ mardanaṃ na kuryāt // GRhtCM_19.45:2 //
matimān rasāyane adhikaraṇe ityarthaḥ // GRhtCM_19.45:3 //
START GRht 19.46
dagdham apakvam amadhuram uṣṇaṃ kṣīraṃ na naṣṭamāṃsaṃ tu /
paryuṣitaṃ phalamūlaṃ bhakṣyaṃ naivātra nirdiṣṭam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
dagdhaṃ dravyaṃ rasāyane neṣṭaṃ apakvaṃ ca neṣṭaṃ amadhuraṃ kaṭutiktakaṣāyāmlalavaṇaṃ ca neṣṭaṃ uṣṇaṃ vahnitaptamiti tu punaḥ naṣṭamāṃsaṃ ninditamāṃsaṃ neṣṭaṃ punaḥ paryuṣitaṃ saṃdhānīkṛtaṃ evaṃvidhaṃ phalamūlaṃ phalaṃ mūlaṃ ca atra rasāyane bhakṣyaṃ na nirdiṣṭaṃ kathitaṃ /
kūṣmāṇḍaṃ karkaṭī caiva kaliṅgaṃ kāravellakam /
kusumbhikā ca karkoṭī kadalī kākamācikā /
kakārāṣṭakametaddhi varjayedrasabhakṣakaḥ /
iti granthāntare // GRhtCM_19.46:1 //
START GRht 19.47
atha laṅghanaṃ na kāryaṃ yāmādho bhojanaṃ naiva /
ityapanīya niṣiddhaṃ rasarāje dhīmatā kāryam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
asmin rasāyane laṅghanaṃ na kāryaṃ punar yāmādhaḥ praharamadhye bhojanaṃ na kāryam ityarthaḥ // GRhtCM_19.47:1 //
START GRht 19.48
varjitacintākopaḥ kuryācca sukhāmbunā snānam /
noccāṭayed grahajvararākṣasabhūtāni mātṛdevīṃśca
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha varjitetyādi // GRhtCM_19.48:1 //
varjitacintākopa iti cintā ca kopaśceti cintākopau tau varjitau yena saḥ evaṃvidhaḥ san sukhāmbunā sukhoṣṇāmbunā snānaṃ kuryāt // GRhtCM_19.48:2 //
graharākṣasabhūtāni noccāṭayet grahaṇādgrahāḥ piśācādayaḥ jvaro rogarājaḥ rākṣasāḥ kravyādāḥ bhūtāni devayonayaḥ etāni noccāṭayet svasthānānna cālayet // GRhtCM_19.48:3 //
punarmātṛdevīṃśca mātaraḥ saptamātaraḥ devyo dakṣiṇyādayaḥ tā api noccāṭayet // GRhtCM_19.48:4 //
START GRht 19.49
parame brahmaṇi līnaḥ praśāntacittaḥ samatvamāpannaḥ /
āśvāsayan trivargaṃ vijitya rasānandaparitṛptaḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
cintākopanirodhe hetum āha parame ityādi // GRhtCM_19.49:1 //
rasāyanakartā parame brahmaṇi citsvarūpe līnaḥ tanmayatāṃ prāpto bhavet praśāntacittaśca viṣayebhyo nivṛttamanā bhavet samatvamāpannaḥ svasute śatrau ca nirvairo yathā syāt tathā trivargaṃ dharmārthakāmarūpaṃ vijitya rasānandaparitṛpto bhavet harṣaparipūrita ityarthaḥ // GRhtCM_19.49:2 //
START GRht 19.50
yastyaktvā śāstravidhiṃ pravartate svecchayā rase mūḍhaḥ /
tasya viruddhācārād ajīrṇamutpadyate nitarām
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidherniyatatvaṃ darśayannāha ya ityādi // GRhtCM_19.50:1 //
yaḥ pumān śāstravidhiṃ tyaktvā svecchayā ucchṛṅkhalamanasā rase sūte pravartate sa mūḍhaḥ jñānaśūnyaḥ tasya puṃsaḥ viruddhācārāt nitarāmatiśayena ajīrṇam utpadyate tadrasājīrṇamiti // GRhtCM_19.50:2 //
START GRht 19.51
sambhavatīhājīrṇe nidrālasyaṃ jvarastamo dāhaḥ /
nābhitalaśūlamalpaṃ jaḍatāruciraṅgabhaṅgaśca
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rasājīrṇalakṣaṇamāha sambhavatītyādi // GRhtCM_19.51:1 //
iha rasāyane ajīrṇaṃ yadā sambhavati utpadyate tadā etāni lakṣaṇāni syuḥ // GRhtCM_19.51:2 //
nidrā atiśayena nidrā ālasyaṃ aṅgāṅgaśaithilyaṃ jvaraḥ prasiddhaḥ tamo mūrchā dāha ūṣmā punarnābhitale bastau alpamalpaṃ śūlaṃ jaḍatāsyasya aruciḥ nirabhilāpitā bhaṅgo'ṅgasya aṅgamardanaṃ bhokturetāni lakṣaṇāni rasājīrṇe syur ityarthaḥ // GRhtCM_19.51:3 //
START GRht 19.52
jñātvetyevam ajīrṇam asya pracchādanāya yogo'yam /
kāryo divasatritayaṃ saṃtyajya rasāyanaṃ sudhiyā
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
ajīrṇe'pyupāyamāha jñātvetyādi // GRhtCM_19.52:1 //
ityevam uktaprakāreṇa nidrādilakṣaṇenājīrṇaṃ jñātvā dhīmatā puṃsā asyājīrṇasya pracchādanāya vināśāya rasāyanaṃ saṃtyajya divasatritayaṃ yogaḥ kāryaḥ // GRhtCM_19.52:2 //
START GRht 19.53
karkoṭīmūlarasaṃ kaṣāyam atha sindhunā pibettridinam /
sauvarcalasahitaṃ vā gojalasahitaṃ rasājīrṇe
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha karkoṭītyādi // GRhtCM_19.53:1 //
karkoṭīmūlarasaṃ karkoṭī yā vallī tasyāḥ mūlarasaṃ tridinaṃ pibet vātha kaṣāyaṃ kathaṃ sindhunā saindhavena sahitaṃ pibet vā tatkvāthaṃ gojalasahitaṃ gomūtramilitaṃ rasājīrṇe pibet sauvarcalasahitamiti sauvarcalasya prativāpaṃ karkoṭīrase nikṣipya pibet tridinaṃ sarvatretyarthaḥ // GRhtCM_19.53:2 //
START GRht 19.54
piṣṭvātha mātuluṅgīṃ pibati rasaṃ śuṇṭhisaindhavaṃ prātaḥ /
kvathitaṃ gosalilena tu rakṣati samyak rasājīrṇam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha piṣṭvetyādi // GRhtCM_19.54:1 //
mātuluṅgasyeyaṃ jaṭā mātuluṅgī tāṃ piṣṭvā tasyā rasaṃ śuṇṭhī saindhavaṃ ca yaḥ pumān prātaḥ pibati tu punaḥ kvathitaṃ tasyāḥ kaṣāyaṃ gosalilena yaḥ pibati rasājīrṇe taṃ puruṣaṃ rakṣati na vināśayatītyarthaḥ // GRhtCM_19.54:2 //
START GRht 19.55
kathamapi yaccājñānāt nāgādikalaṅkito raso bhuktaḥ /
tannodanāya ca pibet gojalakaṭukāravalliśiphāḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
nāgādiyuktarasabhuktopāyam āha katham apītyādi // GRhtCM_19.55:1 //
ca punaḥ yat yasmāt nāgādikalaṅkito rasaḥ nāgavaṅgasahito raso'jñānātkathamapi bhuktaḥ tannodanāya tasya nāgavaṅgāṅkitarasasya nodanāya gojalakaṭukāravalliśiphāḥ gojalaṃ gomūtraṃ kaṭutiktā kāravallīśiphā kāravallīlatāyāḥ śiphā jaṭā etadauṣadhaṃ pibet tena nāgavaṅgādidoṣo vinaśyati // GRhtCM_19.55:2 //
START GRht 19.56
śarapuṃkhāsuradālīpaṭolabimbīśca kākamācī ca /
ekatamā ceduditā śṛtāmajīrṇe hi seveta
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha śarapuṅkhetyādi // GRhtCM_19.56:1 //
āsāṃ auṣadhīnāṃ madhye ekatamā yā uditā kathitā śṛtā kvathitā tāṃ hi niścitaṃ ajīrṇe seveta tena ajīrṇaṃ naśyatīti bhāvaḥ // GRhtCM_19.56:2 //
tāḥ kā auṣadhyaḥ śarapuṅkhā prasiddhā suradālī devadālī paṭolaṃ pratītaṃ nāma bimbī golā kākamācī prasiddhā etā ityarthaḥ // GRhtCM_19.56:3 //
START GRht 19.57
atyamlalavaṇakaṭukai rasasaṃsrāvo jaro bhavati /
atimadhuraiśca vinaśyati jaṭharavahniḥ satatabhuktaiśca
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha atyamletyādi // GRhtCM_19.57:1 //
atyamlaṃ cukrādi atilavaṇaṃ kṣārādi atikaṭukaṃ nimbakaṭukītyādi etai rasasaṃsrāvo jaro jāraṇakaro bhavati jaratīti jaraḥ // GRhtCM_19.57:2 //
punarapi madhuraiḥ ikṣurasādibhiḥ satatabhuktaiḥ jaṭharavahniḥ koṣṭhāgniḥ vinaśyati abhyāśrayo vinaśyatītyabhiprāyaḥ // GRhtCM_19.57:3 //
START GRht 19.58
yaḥ punarevaṃ satataṃ karoti mūḍhaḥ samāhāram /
tasya vinaśyatyagnirna khalu krāmati raso bhaved vyādhiḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
tadviśeṣamāha ya ityādi // GRhtCM_19.58:1 //
yaḥ punar mūḍho mūrkho 'jīrṇānantaraṃ atyamlalavaṇakaṭukāhāraṃ satataṃ nirantaraṃ karoti tasyāgniḥ koṣṭhāgnir vinaśyati rasaśca na krāmati svaguṇānna prakāśayati // GRhtCM_19.58:2 //
tarhi kiṃ bhavedityāha vyādhirbhaved ityarthaḥ // GRhtCM_19.58:3 //
START GRht 19.59
yastu mahāgnisahatvād rasācchatasahasralakṣavedhīśaḥ /
anayā kriyayā sidhyati sa yatnādrasakriyāyogāt
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rasācchatasahasralakṣavedhī bhavet sa yatnāt anayā pūrvoktakriyayā sidhyati // GRhtCM_19.59:1 //
START GRht 19.60
śatasahasralakṣavedhī koṭir athārbudanirbudaṃ vāpi /
piṣṭaṃ bhuñjīta rasaṃ balisahitaṃ siddhido bhavati
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
athottaravidhānena lakṣaṇamāha śatetyādi // GRhtCM_19.60:1 //
śatasahasralakṣavedhī rasaḥ // GRhtCM_19.60:2 //
balisahitaṃ piṣṭaṃ rasaṃ bhuñjīta balinā gandhakena sahitam śatādārabhya sahasralakṣakoṭyarbudānāṃ krameṇa daśaguṇottaraṃ saṃkhyā jñātavyā // GRhtCM_19.60:3 //
evaṃ kṛtaḥ san rasaḥ siddhido yathoktaguṇakṛdbhavatītyarthaḥ // GRhtCM_19.60:4 //
START GRht 19.61-64
krāmati tato hi sūto janayati putrāṃśca devagarbhābhān /
strīṣu ca niścalakāmo bhavati valīpalitanirmuktaḥ
buddhirbalaṃ prabhāvaḥ saha cāyuṣā vardhate rasāyaninaḥ /
prāptasya divyabuddhiṃ divyāśca guṇāḥ pravardhante
evaṃ rasasaṃsiddho duḥkhajarāmaraṇavarjito guṇavān /
khegamanena ca nityaṃ saṃcarate sakalabhuvaneṣu
dātā bhuvanatritaye sraṣṭā so'pīha padmayoniriva /
bhartā viṣṇuriva syātsaṃhartā rudravadbhavati
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pūrvavidhānaṃ praśaṃsayann āha krāmatītyādi // GRhtCM_19.61-64:1 //
tataḥ pūrvavidhānataḥ sūtaḥ krāmati svaguṇān prakāśayati sūte krāmati sati devagarbhābhān putrān janayati devagarbhavat ābhā kāntir yeṣāṃ te tān punaḥ strīṣu niścalaḥ sadāsthāyī kāmo ratyabhilāṣo vā madano yasya sa tathoktaḥ punar valīpalitanirmuktaḥ valyaśca palitāni ca tair nirmukto vivarjitaḥ valiścarma jarākṛtaṃ ityamaraḥ palitaṃ keśaśvetatvaṃ evaṃvidho bhavati pumān iti śeṣaḥ // GRhtCM_19.61-64:2 //
punaḥ kiṃ syādityāha buddhirityādi // GRhtCM_19.61-64:3 //
rasāyaninaḥ rasāyanaṃ prāptasya hi puṃsaḥ buddhirvardhate balaṃ ca vardhate kena saha āyuṣā jīvitakālena saha punar divyabuddhiṃ prāptasya rasāyaninaḥ divyāḥ prakaraṇādguṇā medhādayaḥ pravardhante prakāśanta ityarthaḥ // GRhtCM_19.61-64:4 //
taccāha evamityādi // GRhtCM_19.61-64:5 //
evamamunā prakāreṇa rasasaṃsiddhaḥ puruṣaḥ rasaḥ pāradaḥ saṃsiddhaḥ samyak siddho yasya vā rasena saṃsiddhaḥ jarāmaraṇavarjito bhavati vṛddhatvavyādhirahita ityarthaḥ guṇavāṃśca bhavati guṇā medhādayaḥ // GRhtCM_19.61-64:6 //
punaḥ khegamanena ākāśagamanena nityaṃ sakalabhuvaneṣu samastalokeṣu saṃcarate ityarthaḥ // GRhtCM_19.61-64:7 //
dātā bhuvanatritaye svargamṛtyupātāle bhavati sarvādhika ityabhiprāyaḥ // GRhtCM_19.61-64:8 //
so'pi pumān iha bhuvanatritaye svargamṛtyupātāle sraṣṭā sarjako bhavati // GRhtCM_19.61-64:9 //
ka iva padmayoniriva brahmeva // GRhtCM_19.61-64:10 //
punaḥ bhartā pālanārthaṃ trikasya viṣṇuriva ca bhavati // GRhtCM_19.61-64:11 //
punaḥ saṃhartā rudravat bhavati sṛṣṭisthitivināśeṣu brahmādīnāṃ trayīva syādityarthaḥ // GRhtCM_19.61-64:12 //
START GRht 19.65-66
<amarasundarīguṭikā>
kāntābhrasattvahematāraṃ cārkaḥ samāṃśataḥ saṃkhyā /
baddhaṃ sūtasamāṃśaṃ dhmātaṃ golaṃ kṛtaṃ khoṭam
bāhye rasena liptaṃ vadanagataṃ śastravārakaṃ rogān /
hanti hi śarīrasaṃsthān nāmnāmarasundarī guṭikā
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
amarasundarīguṭikāvidhānaṃ guṇāṃścāha kāntetyādi // GRhtCM_19.65-66:1 //
kāntaṃ cumbakaṃ abhraṃ yugmam // GRhtCM_19.65-66:2 //
abhrakasattvaṃ pratītaṃ hema kanakaṃ tāraṃ ca tat ekavadbhāvo dvandvatvāt punararkaḥ tāmram eṣāṃ kāntādīnāṃ saṃkhyā gaṇanā samāṃśataḥ samabhāgato jñeyā // GRhtCM_19.65-66:3 //
punaḥ sūtasamāṃśaṃ pāradena tulyabhāgaṃ dhmātaṃ kuryāt andhamūṣāyāṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_19.65-66:4 //
kiṃkṛtaṃ sat bāhye baddhagolopari rasena māraṇāyām uktadraveṇa liptaṃ sat dhmātaṃ kuryāt // GRhtCM_19.65-66:5 //
itthaṃ kṛtaṃ khoṭaṃ piṣṭistambhaḥ golākāraṃ bhavati // GRhtCM_19.65-66:6 //
tat vadanagataṃ mukhāntaḥsthitaṃ śastravārakaṃ syāt asmiṃśca vadanaṃ gate sati śarīre khaḍgādīnāṃ prahāro na lagati // GRhtCM_19.65-66:7 //
guṭir iyaṃ nāmnā abhidhānena amarasundarīguṭikā jñeyā // GRhtCM_19.65-66:8 //
iyaṃ śarīrasthā mukhe anyasthale vā sthitā satī śarīrasthān rogān hanti vināśayati // GRhtCM_19.65-66:9 //
anuktamapi mānaṃ pañcaniṣkapramāṇaṃ jñeyamityarthaḥ // GRhtCM_19.65-66:10 //
ityamarasundarī guṭikā // GRhtCM_19.65-66:11 //
hemnā vā rajatena vāpi sahito dhmāto vrajatyekatāmakṣīṇo niviḍo guḍaśca guṭikāḥ karoti dīrghojjvalāḥ // GRhtCM_19.65-66:12 //
cūrṇaṃ tatpaṭuvatprayāti vihitaghṛṣṭo na muñcenmalaṃ nirgandho dravati kṣaṇātsa hi mato baddhābhidhāno rasaḥ /
iti granthāntare // GRhtCM_19.65-66:13 //
START GRht 19.67-72
<mṛtasaṃjīvanīguṭikā>
yaḥ pūrvoktaḥ sūto lakṣādūrdhvaṃ ca vedhate lohān /
baddhe sāraṇayogair mukhāsthe ca jārayedratnam
yuktaḥ samāṃśanāgaiḥ suralohāyaskāntatāpyasattvaiśca /
abhrakasattvasametā guṭikā mṛtasaṃjīvanī nāma
hemayutā gulucchake mukuṭe vā kaṇṭhasūtrakarṇe vā /
mṛtyubhayaśokarogaviṣaśastrajarāsatataduḥkhasaṅghātam
yasyāṅge nihiteyaṃ guṭikā mṛtasaṃjīvanī nāma /
so'surayakṣakinnarapūjyatamaḥ siddhayogīndraiḥ
prakṣālya toyamadhye guṭikā ghaṭikādvayaṃ tataḥ kṣiptvā /
tacceyaṃ vadanagatā mṛtakasyotthāpanaṃ kurute
toyaṃ tadeva pibati svasthaṃ pathyānvitastataḥ puruṣaḥ /
labhate divyaṃ sa vapurmṛtyujarāvarjitaḥ sudṛḍham
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
mṛtasaṃjīvanīguṭikāvidhānaṃ guṇāṃścāha ya ityādi // GRhtCM_19.67-72:1 //
yaḥ pūrvoktaḥ sūto lakṣādūrdhvaṃ koṭyarbudādi lohān rūpyādīn vedhate tasminbaddhe sūte mukhasthe prakāśamukhayantre sthāpite sāraṇayogaiḥ sāraṇatailādibhiḥ ratnaṃ vajrādikaṃ jārayet // GRhtCM_19.67-72:2 //
punaḥ samāṃśanāgais tulyāṃśasīsakaiḥ sūto yuktaḥ kāryaḥ suralohāyaskāntatāpyasattvaiśca yuktaḥ kāryaḥ suralohaṃ kanakaṃ ayaskāntaḥ kāntalohaṃ tāpyasattvaṃ mākṣikasāraṃ etaiḥ abhrakasattvasametā satī mṛtasaṃjīvanī nāma guṭikā bhavati punastatra mūṣāyāmiyaṃ hemayutā kāryā // GRhtCM_19.67-72:3 //
punar iyaṃ guṭikā nityaṃ yasya gulucchake nihitā bhavati vā mukuṭe kirīṭe vā kaṇṭhasūtrakarṇe kaṇṭhasūtraṃ ca karṇaśca kaṇṭhasūtrakarṇaṃ tasmin vā aṅge hastapādādau tasya mṛtyubhayaśokarogaśastrajarāsatataduḥkhasaṃghātaṃ naśyati ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_19.67-72:4 //
eteṣu sthāneṣu yasyeyaṃ nihitā sthāpitā bhavati sa asurayakṣakinnarapūjyatamaḥ asurā daityāḥ yakṣā devayonayaḥ kinnarāḥ turaṅgavaktrāḥ teṣāṃ pūjyatamo bhavati atiśayena pūjyaḥ pūjyatamaḥ // GRhtCM_19.67-72:5 //
siddhayogīndraiḥ pūjyatamaḥ siddhā devaviśeṣāḥ yogīndrā nāgārjunādayaḥ tato'nantaraṃ mṛtajīvanī jalamadhye kṣiptvā prakṣālya ghaṭikādvayaṃ vadanagatā satī mṛtakasya puruṣasyotthāpanaṃ prabodhanaṃ kurute yaḥ pumān puruṣaḥ tadeva toyaṃ guṭikākṣālanaṃ svacchaṃ nirmalaṃ pibati kiṃviśiṣṭaḥ pathyānvito hitāvahadravyabhakṣaṇayuktaḥ sa puruṣo divyaṃ vapuḥ devaśarīraṃ labhate kiṃviśiṣṭaṃ divyaṃ punaḥ mṛtyujarāvarjitaṃ vyādhipālityarahitaṃ punaḥ sudṛḍhaṃ vajravad guṭikāparimāṇaṃ pākavidhānaṃ ca pūrvavad ityarthaḥ // GRhtCM_19.67-72:6 //
iti mṛtajīvanīguṭikā // GRhtCM_19.67-72:7 //
START GRht 19.73-74
<vajriṇīguṭikā>
kāntaghanasattvakamalaṃ hema ca tāraṃ yathā kṛtadvandvam /
samajīrṇaṃ bījavaraṃ vajrayutaṃ vajriṇī guṭikā
eṣā mukhakuharagatā kurute navanāgatulyabalam /
tadvapurapi durbhedyaṃ mṛtyujarāroganirmuktam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vajriṇīguṭikāvidhānaṃ guṇāṃścāha kāntetyādi // GRhtCM_19.73-74:1 //
kāntaṃ ca ghanaṃ ca anayoḥ sattvaṃ kāntaghanasattvaṃ kāntasattvaṃ cumbakasattvaṃ ghanasattvaṃ abhrakasāraṃ kamalaṃ ceti kamalaṃ tāmraṃ ca punarhema svarṇaṃ tāraṃ ca rūpyaṃ pūrvavat yathā yena vidhānena kṛtadvandvaṃ kṛtaṃ ca tat dvandvaṃ ceti bījavaraṃ samajīrṇaṃ kāryaṃ kiṃviśiṣṭaṃ bījavaraṃ vajrayutaṃ hīrakayutam iyaṃ guṭikā nāmato vajriṇī punareṣā vajriṇīguṭikā mukhakuharagatā satī mukhāntaḥprāptā satī navanāgatulyabalaṃ navasaṃkhyākā nāgāḥ hastinastaistulyaṃ tatsamaṃ yadbalaṃ tatkurute tadvapustasya mukhe guṭikādhāriṇo vapuḥ śarīraṃ durbhedyaṃ duḥkhena bhettuṃ śakyaṃ punarmṛtyujarāvyādhibhir nirmuktam ityarthaḥ // GRhtCM_19.73-74:2 //
iti vajriṇī guṭikā // GRhtCM_19.73-74:3 //
START GRht 19.75-76
<khecarīguṭikā>
dhūmāvalokitarase pañcamahāratnajārite sārite /
bījena gaganasattve mākṣikakāntaprayuktena
khecarasaṃjñā guṭikā patati mukhe kṣiptamātreṇa /
devāsurasiddhagaṇaiḥ pūjyatamo bhavati cendrādyaiḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
khecarīguṭikāvidhānaṃ guṇāṃścāha dhūmetyādi // GRhtCM_19.75-76:1 //
dhūmāvalokite dhūmavedhini rase sūte pañcamahāratnajārite pañcasaṃkhyākair mahāratnair vajrādibhiḥ tathā ca /
vajraṃ ca mauktikaṃ caiva māṇikyaṃ nīlameva ca /
marakataṃ ca vijñeyaṃ mahāratnāni pañcadhā /
iti // GRhtCM_19.75-76:2 //
punar mākṣikakāntaprayuktena tāpyacumbakamilitena bījena rase gaganasattve sārite sati khecarasaṃjñā guṭikā bhavati // GRhtCM_19.75-76:3 //
tasmin guṭikārūpe rase kṣiptamātreṇa mukhe patati sati indrādyaiḥ devāsurasiddhagaṇaiśca pūjyatamo bhavati indro maghavā ādyo yeṣāṃ te taiḥ // GRhtCM_19.75-76:4 //
devā amarāḥ asurāḥ daityāḥ siddhā devaviśeṣāḥ teṣāṃ ye gaṇāḥ samūhāḥ taiḥ kṛtvā atiśayena pūjyo bhavatītyarthaḥ // GRhtCM_19.75-76:5 //
iti khecarasaṃjñāguṭikā // GRhtCM_19.75-76:6 //
START GRht 19.77
rasavādo'nantaguṇo dravagolakakalkabhedena /
kalitaḥ pradhānasiddhairyair dṛṣṭaste jayanti narāḥ
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
rasavādasyānantatvaṃ sūcayannāha rasetyādi // GRhtCM_19.77:1 //
rasavādo 'nantaguṇaḥ anantā guṇā yasya sa tathoktaḥ // GRhtCM_19.77:2 //
anantā aparimitāḥ // GRhtCM_19.77:3 //
kena kṛtvā rasavādo'nantaḥ dravagolakakalkānāṃ pratyekamanantatvāt rasavādo'pyanantaḥ // GRhtCM_19.77:4 //
kiṃbhūtaḥ pradhānasiddhaiḥ nityanāthādibhiḥ kalitaḥ racitaḥ // GRhtCM_19.77:5 //
yairmahadbhiḥ siddhaiḥ rasavādo dṛṣṭaste narā jayanti sarvotkarṣeṇa vartante // GRhtCM_19.77:6 //
START GRht 19.78-79
śītāṃśuvaṃśasambhavahaihayakulajanmajanitaguṇamahimā /
sa jayati śrīmadanaśca kirātanātho rasācāryaḥ
yasya svayamavatīrṇā rasavidyā sakalamaṅgalādhārā /
paramaśreyasahetuḥ śreyaḥ parameṣṭhinaḥ pūrvam
*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha granthakārayitur vaṃśavarṇanam āha śītāṃśuvaṃśetyādi // GRhtCM_19.78-79:1 //
śrīmadano madanābhidho rājā jayati sarvotkarṣeṇa vartate // GRhtCM_19.78-79:2 //
kiṃviśiṣṭaḥ kirātanāthaḥ kirātāḥ bhillāsteṣāṃ svāmī // GRhtCM_19.78-79:3 //
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ śītāṃśuvaṃśasaṃbhavahaihayakulajanmajanitaguṇamahimā śītāṃśuvaṃśe candravaṃśe saṃbhava utpattiryasya tat evaṃvidhaṃ yat haihayakulaṃ tatra kule janmanā udbhavena janito guṇānāṃ mahimā yena sa tathoktaḥ // GRhtCM_19.78-79:4 //
punaḥ kiṃviśiṣṭo madanaḥ rasācāryaḥ rasavidyājanaka ityarthaḥ // GRhtCM_19.78-79:5 //
atha cāsya kārayitur guṇavarṇanamāha yasyetyādi // GRhtCM_19.78-79:6 //
yasya kārayituḥ śrīmadanasaṃjñasya rasavidyā svayaṃ svarūpatvenāvatīrṇā prādurbhūtā // GRhtCM_19.78-79:7 //
kiṃviśiṣṭā rasavidyā sakalamaṅgalādhārā sakalāni ca tāni maṅgalāni uttamarūpāṇi teṣāmādhāraḥ āśrayo yasyāṃ sā // GRhtCM_19.78-79:8 //
eṣā rasavidyā śarīraṃ ajarāmaraṇaṃ ajarāmaraṃ kurute śarīraṃ ca dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mūlaṃ ataḥ sakalamaṅgalādhāreti yuktam // GRhtCM_19.78-79:9 //
punaḥ rasavidyā śreyase muktau parama utkṛṣṭo hetuḥ kāraṇam // GRhtCM_19.78-79:10 //
anayaiva rasavidyayā parameṣṭhino brahmaṇaḥ pūrvaṃ prathamaṃ śreyo 'jarāmaraṇarūpaṃ saṃjātam // GRhtCM_19.78-79:11 //
START GRht 19.80
tasmāt kirātanṛpater bahumānam avāpya rasakarmanirataḥ /
rasahṛdayākhyaṃ tantraṃ viracitavān bhikṣugovindaḥ
Original text: Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (comm.) · Edition: Delhi: Chaukhambha Orientalia, 1989 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0