Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 15

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
mahābījānāṃ bījānāṃ ca viśeṣavidhānamāha evamityādi // GRhtCM_14.18:1 //
evam uktavidhānena bījaṃ vidhāya rañjanavidhinā rañjanavidhānena surañjanaṃ kāryam // GRhtCM_14.18:2 //
tatkārye rasasya sūtasya triguṇaṃ hema saṃyojyaṃ punas tasya hemnaḥ triguṇaṃ varabījaṃ yojyaṃ iti viśeṣavidhiḥ // GRhtCM_14.18:3 //
START GRht 15.1
<abhra:: sattva:: druti:: causes bandhana of mercury>
vakṣye tvabhrakasatvād vimaladrutim akhilaguṇagaṇādhārām /
sā hi nibadhnāti rasaṃ saṃmilitā milati ca sukhena

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
bhāratī bharatakhaṇḍamaṇḍitā pacaremānandamañjarī /
kastayā na rasamalaṃ kuto jayā vakrapadmamadhisthayā sadā // GRhtCM_15.1:1 //
bāhyadrutipraśaṃsāmāha vakṣya ityādi // GRhtCM_15.1:2 //
ahaṃ kaviḥ abhrakasattvādgaganasārato vimaladrutiṃ pakṣe vimalā cāsau drutiśceti vigrahaḥ // GRhtCM_15.1:3 //
kiṃviśiṣṭāṃ akhilaguṇagaṇādhārām akhilāśca te guṇagaṇāśca guṇapaṭalāśca teṣāṃ yā ādhārā tāṃ bahavo guṇās tiṣṭhantyasyāmiti vyaktiḥ // GRhtCM_15.1:4 //
sā rasabhūtā drutiḥ rasaṃ sūtāṃ nibadhnāti niścayena badhnātītyarthaḥ // GRhtCM_15.1:5 //
kiṃbhūtā satī // GRhtCM_15.1:6 //
militā satī tulyamiśritā satī punaḥ drutiḥ sukhena milati patrāder durmilāpatvāt // GRhtCM_15.1:7 //
START GRht 15.2
<abhra:: sattva:: druti:: production>
vajravallyāḥ svarasena gaganaṃ sauvarcalānvitaṃ piṣṭam /
paripakvaṃ niculapuṭairnirlepaṃ bhavati rasarūpam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
drutividhānamāha vajravallyā ityādi // GRhtCM_15.2:1 //
vajravallyāḥ svarasena svakīyena rasena gaganamabhrasattvaṃ sauvarcalānvitaṃ rucakasahitaṃ piṣṭaṃ kuryāt iti śeṣaḥ // GRhtCM_15.2:2 //
kiṃviśiṣṭaṃ gaganaṃ niculapuṭair vetasadravabhāvanābhiḥ pakvaṃ vahnipuṭitaṃ tatpakvaṃ san nirlepaṃ saṃparkavarjitaṃ rasarūpaṃ bhavati pāradasya rūpamityarthaḥ // GRhtCM_15.2:3 //
START GRht 15.3
<abhra:: sattva:: druti:: production>
ajajalaśatapariplāvitakapitindukacūrṇavāpamātreṇa /
drutajātamabhrakasatvaṃ mūṣāyāṃ rasanibhaṃ bhavati

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidhyantaramāha ajetyādi // GRhtCM_15.3:1 //
drujātarabhrakasattvaṃ abhrakasatvaṃ gaganasāraṃ mūṣāyāṃ vajrasaṃjñāyāṃ drutaṃ sat rasasaṃnibhaṃ bhavati pāradabhūtam ityarthaḥ // GRhtCM_15.3:2 //
kena ajajalaśataparibhāvitakapitindukacūrṇavāpamātreṇa ajaḥ chāgastasya jalena mūtreṇa śataṃ śatavāraṃ paribhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ yatkapitindukacūrṇaṃ tasya vāpamātreṇa drute'bhrasattve vāpe // GRhtCM_15.3:3 //
START GRht 15.4
<abhra:: sattva:: druti:: production>
nijarasaśataplāvitakañcukikandotthacūrṇakṛtaparivāpam /
drutamāste'bhrakasattvaṃ tadvatsarvāṇi lohāni

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
abhrakasattvaṃ vahniyogena drutaṃ āste dravarūpamevāvatiṣṭhate // GRhtCM_15.4:1 //
kiṃviśiṣṭaṃ sattvaṃ nijarasaśataparibhāvitetyādi nijarasena svakīyadraveṇa paribhāvitaṃ yatkañcukikandotthacūrṇaṃ tasya āvāpena yathā śatabhāvitakañcukikandotthacūrṇena sattvaṃ drutamāste tadvatsarvāṇi lohāni drutāni tiṣṭhanti // GRhtCM_15.4:2 //
START GRht 15.5
<abhra:: sattva:: druti:: production>
gaganaṃ cikuratailaghṛṣṭaṃ gomayaliptaṃ ca kuliśamūṣāyām /
sudhmātamatra sattvaṃ plavati jalākāramacireṇa

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha gaganetyādi // GRhtCM_15.5:1 //
gaganaṃ abhrasāraṃ cikuratailaghṛṣṭaṃ cikuratailaṃ keśatailaṃ pratītaṃ grantheṣu tena ghṛṣṭaṃ marditaṃ gomayaliptaṃ gomayena liptaṃ yathā syāttathā kuliśamūṣāyāṃ vajrābhidhānāyāṃ sudhmātaṃ sat acireṇālpakālena jalākāraṃ bhavatītyanvayaḥ // GRhtCM_15.5:2 //
START GRht 15.6
<abhra:: sattva:: druti:: general rule>
gaganadrutiriha satve jñeyo hi rasasya sampradāyo 'yam /
prathamaṃ nipātya satvaṃ deyo vāpo drute tasmin

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sāmānyenābhradrutividhānamāha gaganetyādi // GRhtCM_15.6:1 //
ihāsmin śāstre sattve gaganasāre jāte sāṅgatayā gaganadrutiḥ bhavatītyadhyāhāryam // GRhtCM_15.6:2 //
ayaṃ pratyakṣāntargataḥ hi niścitaṃ rasasya sūtasya saṃpradāyo jñeyaḥ // GRhtCM_15.6:3 //
punaḥ prathamādau sattvaṃ abhrasāraṃ nipātya tasmindrute sattve vahninā dravarūpe sati vāpaḥ kāryaḥ kathitauṣadhīnāṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_15.6:4 //
START GRht 15.7
<gold:: druti>
suragopakadeharajaḥ suradāliphalaiḥ samāṃśakairdeyaḥ /
vāpo drute suvarṇe drutamāste tadrasaprakhyam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha suvarṇadrutividhānamāha suragopakadeharaja iti // GRhtCM_15.7:1 //
indragopaśarīracūrṇaṃ suradālīphalaiḥ samāṃśakaiḥ suragopacūrṇatulyabhāgaiḥ kṛtvā vāpo deyaḥ drute satyuparikṣepa iti suvarṇe vāpe kṛte suvarṇaṃ drutamāste kiṃviśiṣṭaṃ rasaprakhyaṃ jalatulyam ityarthaḥ // GRhtCM_15.7:2 //
START GRht 15.8
<gold:: druti>
atha nijarasaparibhāvitasuradālīcūrṇavāpamātreṇa /
drutamevāste kanakaṃ labhate bhūyo na kaṭhinatvam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha athetyādi // GRhtCM_15.8:1 //
athendragopadevadālīyogakathanānantaraṃ kanakaṃ hema nijarasaparibhāvitaṃ yat suradālīcūrṇaṃ tasya vāpamātreṇa galite hemni kṣepamātreṇa drutamevāste galitam evāvatiṣṭhatītyarthaḥ punaḥ kanakaṃ kāṭhinyaṃ sthiratvaṃ na labhate iti cirakālaprayojanam // GRhtCM_15.8:2 //
START GRht 15.9
<tīkṣṇaloha:: druti>
suradālībhasma galitaṃ triḥsaptakṛtvātha gojalaṃ śuṣkam /
vāpena salilasadṛśaṃ kurute mūṣāgataṃ tīkṣṇam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha tīkṣṇavidhānamāha suradālītyādi // GRhtCM_15.9:1 //
suradālībhasmagalitaṃ suradālī devadālī tasyāḥ bhasma dāhasambhūtaṃ tena galitaṃ trisaptakṛtvā ekaviṃśativāraṃ gojalaṃ surabhimūtraṃ bhāvitaṃ kuryādityadhyāhāraḥ // GRhtCM_15.9:2 //
atha mūṣāgataṃ vajrasaṃjñāyāṃ sthitaṃ tīkṣṇaṃ sāraṃ vāpena nikṣepaṇena jalasadṛśaṃ jalatulyaṃ kurute karmaviditi śeṣaḥ // GRhtCM_15.9:3 //
START GRht 15.10
<mākṣikasattvadruti>
kūrmāsthiśilājatukameṣīmṛgago'sthivāpitā kāñcī /
jalasadṛśī bhavati sadā vāpo deyo drutāyāṃ tu

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
atha mākṣikadrutividhānamāha kūrmetyādi // GRhtCM_15.10:1 //
kūrmāsthi śilājatukaṃ pratītaṃ meṣī meṣapatnī mṛgo hariṇaḥ gauḥ pratītā pratīto vā teṣāṃ yānyasthīni tair nirvāpitā yā kāñcī svarṇamākṣikaṃ sā jalasadṛśī bhavati kiyatkālaparimāṇaṃ sadā nityaṃ punaḥ drutāyāṃ galitāyāṃ vāpo deyaḥ vāpo nikṣepaṇam // GRhtCM_15.10:2 //
START GRht 15.11
<abhra:: druti:: alchem. properties>
abhrakadrutiraviśeṣā nirlepā yojitā samāsāttu /
āroṭaṃ rasarājaṃ badhnāti hi dvandvayogena

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sāmānyābhradruter adhikāramāha abhradrutirityādi // GRhtCM_15.11:1 //
gaganadravaḥ aviśeṣā sāmānyāpi vidhānena kṛtā nirlepā asparśā samā sūtatulyabhāgayojitā satī āroṭaṃ rasanajaṃ pūrvasaṃskāraiḥ saṃskṛtaṃ sūtaṃ badhnāti kena dvandvayogena ubhayamelāpakauṣadhena // GRhtCM_15.11:2 //
hiśabdo yuktārtha iti // GRhtCM_15.11:3 //
START GRht 15.12
<receipe for dvandvana of druti and mercury>
kṛṣṇāgarunābhisitai rasonasitarāmaṭhairimā drutayaḥ /
soṣṇe milanti rasena mṛditāḥ strīkusumapalāśabījarasaiḥ

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
pūrvoktānāṃ melanam āha kṛṣṇetyādi // GRhtCM_15.12:1 //
imā drutayaḥ soṣṇatuṣakarīṣādinā tāpite khalve mṛditāḥ satyo milanti rasena saha tathā kāryam // GRhtCM_15.12:2 //
kaiḥ kṛtvā kṛṣṇāgarunābhisitaiḥ // GRhtCM_15.12:3 //
kṛṣṇāgarukastūrikāghanasāraiḥ kṛtvā na kevalametaiḥ rasonasitarāmaṭhaiśca laśunaśarkarāhiṅgubhiḥ punaḥ strīkusumapalāśabījarasaiḥ strīkusumaṃ ca palāśasya bījāni ca rasaśceti dvaṃdvaḥ etaistribhiryogaiḥ pṛthagbhūtairmilanti sarvaiśceti // GRhtCM_15.12:4 //
START GRht 15.13
<mercury:: baddha:: causes longevity>
iti baddho rasarājo guñjāmātropayojito nityam /
ekenaiva palena tu kalpāyutajīvitaṃ kurute

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
itthaṃ baddharasarājasya māhātmyamāha itītyādi // GRhtCM_15.13:1 //
iti pūrvoktena drutividhānena baddho rasarājaḥ sūtaḥ ekena palena ṣoḍaśikayā kalpāyutaṃ jīvitaṃ kurute kalpānām ayutaṃ sahasraparimāṇaṃ jīvitamiti // GRhtCM_15.13:2 //
kasmāt nityaṃ yathā syāttathā guñjāmātropayogataḥ dinaṃ dinaṃ prati raktikāparimāṇasya rasasya yo'sau upayogastena // GRhtCM_15.13:3 //
START GRht 15.14
atha pūrvoktagrāsakramājjarate raso vidhivat /
etāḥ pūrvadrutayo bhavanti rasarājaphaladāśca

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidhinā grāsajārito raso guṇavānityāha athetyādi // GRhtCM_15.14:1 //
atha drutiyogānantaraṃ rasaḥ sūtaḥ pūrvoktagrāsakramāt yojitakavalakramāt vidhivat śāstroktavidhānena biḍādinā jarate ca punaretāḥ pūrvoktadrutayo rasarājaphaladā bhavanti sūte prayuktāḥ phaladāḥ syurityarthaḥ // GRhtCM_15.14:2 //
START GRht 15.15
<drutijāraṇa => vedha potency>
samajīrṇaḥ śatavedhī dviguṇena rasaḥ sahasravedhī ca /
kramaśo hi koṭivedhī dviguṇadviguṇadruteścaraṇāt

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
adhikadruter jāraṇād adhikaguṇe raso bhavatītyāha samajīrṇa iti // GRhtCM_15.15:1 //
iti samā tulyabhāgā drutirjīrṇā yasminniti // GRhtCM_15.15:2 //
drute dviguṇā yā drutiḥ tasyāścaraṇāt kramaśaḥ koṭivedhī koṭyaṃśena vedhakaḥ syāt // GRhtCM_15.15:3 //
drutibhāgo vṛddhau hyadhikaḥ syāditi vyaktiḥ // GRhtCM_15.15:4 //
START GRht 15.16
ṣoḍaśa vā dvātriṃśadvā grāsā jīrṇāścatuḥṣaṣṭiḥ /
vidhyati tadā rasendro lohaṃ dhūmāvalokanataḥ