રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 15

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
મહાબીજાનાં બીજાનાં ચ વિશેષવિધાનમાહ એવમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_14.18:1 ॥
એવમ્ ઉક્તવિધાનેન બીજં વિધાય રઞ્જનવિધિના રઞ્જનવિધાનેન સુરઞ્જનં કાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_14.18:2 ॥
તત્કાર્યે રસસ્ય સૂતસ્ય ત્રિગુણં હેમ સંયોજ્યં પુનસ્ તસ્ય હેમ્નઃ ત્રિગુણં વરબીજં યોજ્યં ઇતિ વિશેષવિધિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_14.18:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.1
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: દ્રુતિ:: ચૌસેસ્ બન્ધન ઓf મેર્ચુર્ય્>
વક્ષ્યે ત્વભ્રકસત્વાદ્ વિમલદ્રુતિમ્ અખિલગુણગણાધારામ્ ।
સા હિ નિબધ્નાતિ રસં સંમિલિતા મિલતિ ચ સુખેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ભારતી ભરતખણ્ડમણ્ડિતા પચરેમાનન્દમઞ્જરી ।
કસ્તયા ન રસમલં કુતો જયા વક્રપદ્મમધિસ્થયા સદા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.1:1 ॥
બાહ્યદ્રુતિપ્રશંસામાહ વક્ષ્ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.1:2 ॥
અહં કવિઃ અભ્રકસત્ત્વાદ્ગગનસારતો વિમલદ્રુતિં પક્ષે વિમલા ચાસૌ દ્રુતિશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.1:3 ॥
કિંવિશિષ્ટાં અખિલગુણગણાધારામ્ અખિલાશ્ચ તે ગુણગણાશ્ચ ગુણપટલાશ્ચ તેષાં યા આધારા તાં બહવો ગુણાસ્ તિષ્ઠન્ત્યસ્યામિતિ વ્યક્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.1:4 ॥
સા રસભૂતા દ્રુતિઃ રસં સૂતાં નિબધ્નાતિ નિશ્ચયેન બધ્નાતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.1:5 ॥
કિંભૂતા સતી ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.1:6 ॥
મિલિતા સતી તુલ્યમિશ્રિતા સતી પુનઃ દ્રુતિઃ સુખેન મિલતિ પત્રાદેર્ દુર્મિલાપત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.1:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.2
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: દ્રુતિ:: પ્રોદુચ્તિઓન્>
વજ્રવલ્લ્યાઃ સ્વરસેન ગગનં સૌવર્ચલાન્વિતં પિષ્ટમ્ ।
પરિપક્વં નિચુલપુટૈર્નિર્લેપં ભવતિ રસરૂપમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
દ્રુતિવિધાનમાહ વજ્રવલ્લ્યા ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.2:1 ॥
વજ્રવલ્લ્યાઃ સ્વરસેન સ્વકીયેન રસેન ગગનમભ્રસત્ત્વં સૌવર્ચલાન્વિતં રુચકસહિતં પિષ્ટં કુર્યાત્ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.2:2 ॥
કિંવિશિષ્ટં ગગનં નિચુલપુટૈર્ વેતસદ્રવભાવનાભિઃ પક્વં વહ્નિપુટિતં તત્પક્વં સન્ નિર્લેપં સંપર્કવર્જિતં રસરૂપં ભવતિ પારદસ્ય રૂપમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.2:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.3
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: દ્રુતિ:: પ્રોદુચ્તિઓન્>
અજજલશતપરિપ્લાવિતકપિતિન્દુકચૂર્ણવાપમાત્રેણ ।
દ્રુતજાતમભ્રકસત્વં મૂષાયાં રસનિભં ભવતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ અજેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.3:1 ॥
દ્રુજાતરભ્રકસત્ત્વં અભ્રકસત્વં ગગનસારં મૂષાયાં વજ્રસંજ્ઞાયાં દ્રુતં સત્ રસસંનિભં ભવતિ પારદભૂતમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.3:2 ॥
કેન અજજલશતપરિભાવિતકપિતિન્દુકચૂર્ણવાપમાત્રેણ અજઃ છાગસ્તસ્ય જલેન મૂત્રેણ શતં શતવારં પરિભાવિતં ઘર્મપુટિતં યત્કપિતિન્દુકચૂર્ણં તસ્ય વાપમાત્રેણ દ્રુતેઽભ્રસત્ત્વે વાપે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.3:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.4
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: દ્રુતિ:: પ્રોદુચ્તિઓન્>
નિજરસશતપ્લાવિતકઞ્ચુકિકન્દોત્થચૂર્ણકૃતપરિવાપમ્ ।
દ્રુતમાસ્તેઽભ્રકસત્ત્વં તદ્વત્સર્વાણિ લોહાનિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અભ્રકસત્ત્વં વહ્નિયોગેન દ્રુતં આસ્તે દ્રવરૂપમેવાવતિષ્ઠતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.4:1 ॥
કિંવિશિષ્ટં સત્ત્વં નિજરસશતપરિભાવિતેત્યાદિ નિજરસેન સ્વકીયદ્રવેણ પરિભાવિતં યત્કઞ્ચુકિકન્દોત્થચૂર્ણં તસ્ય આવાપેન યથા શતભાવિતકઞ્ચુકિકન્દોત્થચૂર્ણેન સત્ત્વં દ્રુતમાસ્તે તદ્વત્સર્વાણિ લોહાનિ દ્રુતાનિ તિષ્ઠન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.4:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.5
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: દ્રુતિ:: પ્રોદુચ્તિઓન્>
ગગનં ચિકુરતૈલઘૃષ્ટં ગોમયલિપ્તં ચ કુલિશમૂષાયામ્ ।
સુધ્માતમત્ર સત્ત્વં પ્લવતિ જલાકારમચિરેણ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અન્યચ્ચાહ ગગનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.5:1 ॥
ગગનં અભ્રસારં ચિકુરતૈલઘૃષ્ટં ચિકુરતૈલં કેશતૈલં પ્રતીતં ગ્રન્થેષુ તેન ઘૃષ્ટં મર્દિતં ગોમયલિપ્તં ગોમયેન લિપ્તં યથા સ્યાત્તથા કુલિશમૂષાયાં વજ્રાભિધાનાયાં સુધ્માતં સત્ અચિરેણાલ્પકાલેન જલાકારં ભવતીત્યન્વયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.5:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.6
<અભ્ર:: સત્ત્વ:: દ્રુતિ:: ગેનેરલ્ રુલે>
ગગનદ્રુતિરિહ સત્વે જ્ઞેયો હિ રસસ્ય સમ્પ્રદાયો ઽયમ્ ।
પ્રથમં નિપાત્ય સત્વં દેયો વાપો દ્રુતે તસ્મિન્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સામાન્યેનાભ્રદ્રુતિવિધાનમાહ ગગનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.6:1 ॥
ઇહાસ્મિન્ શાસ્ત્રે સત્ત્વે ગગનસારે જાતે સાઙ્ગતયા ગગનદ્રુતિઃ ભવતીત્યધ્યાહાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.6:2 ॥
અયં પ્રત્યક્ષાન્તર્ગતઃ હિ નિશ્ચિતં રસસ્ય સૂતસ્ય સંપ્રદાયો જ્ઞેયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.6:3 ॥
પુનઃ પ્રથમાદૌ સત્ત્વં અભ્રસારં નિપાત્ય તસ્મિન્દ્રુતે સત્ત્વે વહ્નિના દ્રવરૂપે સતિ વાપઃ કાર્યઃ કથિતૌષધીનાં ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.6:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.7
<ગોલ્દ્:: દ્રુતિ>
સુરગોપકદેહરજઃ સુરદાલિફલૈઃ સમાંશકૈર્દેયઃ ।
વાપો દ્રુતે સુવર્ણે દ્રુતમાસ્તે તદ્રસપ્રખ્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ સુવર્ણદ્રુતિવિધાનમાહ સુરગોપકદેહરજ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.7:1 ॥
ઇન્દ્રગોપશરીરચૂર્ણં સુરદાલીફલૈઃ સમાંશકૈઃ સુરગોપચૂર્ણતુલ્યભાગૈઃ કૃત્વા વાપો દેયઃ દ્રુતે સત્યુપરિક્ષેપ ઇતિ સુવર્ણે વાપે કૃતે સુવર્ણં દ્રુતમાસ્તે કિંવિશિષ્ટં રસપ્રખ્યં જલતુલ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.7:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.8
<ગોલ્દ્:: દ્રુતિ>
અથ નિજરસપરિભાવિતસુરદાલીચૂર્ણવાપમાત્રેણ ।
દ્રુતમેવાસ્તે કનકં લભતે ભૂયો ન કઠિનત્વમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અન્યચ્ચાહ અથેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.8:1 ॥
અથેન્દ્રગોપદેવદાલીયોગકથનાનન્તરં કનકં હેમ નિજરસપરિભાવિતં યત્ સુરદાલીચૂર્ણં તસ્ય વાપમાત્રેણ ગલિતે હેમ્નિ ક્ષેપમાત્રેણ દ્રુતમેવાસ્તે ગલિતમ્ એવાવતિષ્ઠતીત્યર્થઃ પુનઃ કનકં કાઠિન્યં સ્થિરત્વં ન લભતે ઇતિ ચિરકાલપ્રયોજનમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.8:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.9
<તીક્ષ્ણલોહ:: દ્રુતિ>
સુરદાલીભસ્મ ગલિતં ત્રિઃસપ્તકૃત્વાથ ગોજલં શુષ્કમ્ ।
વાપેન સલિલસદૃશં કુરુતે મૂષાગતં તીક્ષ્ણમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ તીક્ષ્ણવિધાનમાહ સુરદાલીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.9:1 ॥
સુરદાલીભસ્મગલિતં સુરદાલી દેવદાલી તસ્યાઃ ભસ્મ દાહસમ્ભૂતં તેન ગલિતં ત્રિસપ્તકૃત્વા એકવિંશતિવારં ગોજલં સુરભિમૂત્રં ભાવિતં કુર્યાદિત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.9:2 ॥
અથ મૂષાગતં વજ્રસંજ્ઞાયાં સ્થિતં તીક્ષ્ણં સારં વાપેન નિક્ષેપણેન જલસદૃશં જલતુલ્યં કુરુતે કર્મવિદિતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.9:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.10
<માક્ષિકસત્ત્વદ્રુતિ>
કૂર્માસ્થિશિલાજતુકમેષીમૃગગોઽસ્થિવાપિતા કાઞ્ચી ।
જલસદૃશી ભવતિ સદા વાપો દેયો દ્રુતાયાં તુ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ માક્ષિકદ્રુતિવિધાનમાહ કૂર્મેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.10:1 ॥
કૂર્માસ્થિ શિલાજતુકં પ્રતીતં મેષી મેષપત્ની મૃગો હરિણઃ ગૌઃ પ્રતીતા પ્રતીતો વા તેષાં યાન્યસ્થીનિ તૈર્ નિર્વાપિતા યા કાઞ્ચી સ્વર્ણમાક્ષિકં સા જલસદૃશી ભવતિ કિયત્કાલપરિમાણં સદા નિત્યં પુનઃ દ્રુતાયાં ગલિતાયાં વાપો દેયઃ વાપો નિક્ષેપણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.10:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.11
<અભ્ર:: દ્રુતિ:: અલ્છેમ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
અભ્રકદ્રુતિરવિશેષા નિર્લેપા યોજિતા સમાસાત્તુ ।
આરોટં રસરાજં બધ્નાતિ હિ દ્વન્દ્વયોગેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સામાન્યાભ્રદ્રુતેર્ અધિકારમાહ અભ્રદ્રુતિરિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.11:1 ॥
ગગનદ્રવઃ અવિશેષા સામાન્યાપિ વિધાનેન કૃતા નિર્લેપા અસ્પર્શા સમા સૂતતુલ્યભાગયોજિતા સતી આરોટં રસનજં પૂર્વસંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતં સૂતં બધ્નાતિ કેન દ્વન્દ્વયોગેન ઉભયમેલાપકૌષધેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.11:2 ॥
હિશબ્દો યુક્તાર્થ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.11:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.12
<રેચેઇપે fઓર્ દ્વન્દ્વન ઓf દ્રુતિ અન્દ્ મેર્ચુર્ય્>
કૃષ્ણાગરુનાભિસિતૈ રસોનસિતરામઠૈરિમા દ્રુતયઃ ।
સોષ્ણે મિલન્તિ રસેન મૃદિતાઃ સ્ત્રીકુસુમપલાશબીજરસૈઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પૂર્વોક્તાનાં મેલનમ્ આહ કૃષ્ણેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.12:1 ॥
ઇમા દ્રુતયઃ સોષ્ણતુષકરીષાદિના તાપિતે ખલ્વે મૃદિતાઃ સત્યો મિલન્તિ રસેન સહ તથા કાર્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.12:2 ॥
કૈઃ કૃત્વા કૃષ્ણાગરુનાભિસિતૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.12:3 ॥
કૃષ્ણાગરુકસ્તૂરિકાઘનસારૈઃ કૃત્વા ન કેવલમેતૈઃ રસોનસિતરામઠૈશ્ચ લશુનશર્કરાહિઙ્ગુભિઃ પુનઃ સ્ત્રીકુસુમપલાશબીજરસૈઃ સ્ત્રીકુસુમં ચ પલાશસ્ય બીજાનિ ચ રસશ્ચેતિ દ્વંદ્વઃ એતૈસ્ત્રિભિર્યોગૈઃ પૃથગ્ભૂતૈર્મિલન્તિ સર્વૈશ્ચેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.12:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.13
<મેર્ચુર્ય્:: બદ્ધ:: ચૌસેસ્ લોન્ગેવિત્ય્>
ઇતિ બદ્ધો રસરાજો ગુઞ્જામાત્રોપયોજિતો નિત્યમ્ ।
એકેનૈવ પલેન તુ કલ્પાયુતજીવિતં કુરુતે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ઇત્થં બદ્ધરસરાજસ્ય માહાત્મ્યમાહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.13:1 ॥
ઇતિ પૂર્વોક્તેન દ્રુતિવિધાનેન બદ્ધો રસરાજઃ સૂતઃ એકેન પલેન ષોડશિકયા કલ્પાયુતં જીવિતં કુરુતે કલ્પાનામ્ અયુતં સહસ્રપરિમાણં જીવિતમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.13:2 ॥
કસ્માત્ નિત્યં યથા સ્યાત્તથા ગુઞ્જામાત્રોપયોગતઃ દિનં દિનં પ્રતિ રક્તિકાપરિમાણસ્ય રસસ્ય યોઽસૌ ઉપયોગસ્તેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.13:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.14
અથ પૂર્વોક્તગ્રાસક્રમાજ્જરતે રસો વિધિવત્ ।
એતાઃ પૂર્વદ્રુતયો ભવન્તિ રસરાજફલદાશ્ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધિના ગ્રાસજારિતો રસો ગુણવાનિત્યાહ અથેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.14:1 ॥
અથ દ્રુતિયોગાનન્તરં રસઃ સૂતઃ પૂર્વોક્તગ્રાસક્રમાત્ યોજિતકવલક્રમાત્ વિધિવત્ શાસ્ત્રોક્તવિધાનેન બિડાદિના જરતે ચ પુનરેતાઃ પૂર્વોક્તદ્રુતયો રસરાજફલદા ભવન્તિ સૂતે પ્રયુક્તાઃ ફલદાઃ સ્યુરિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.14:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.15
<દ્રુતિજારણ => વેધ પોતેન્ચ્ય્>
સમજીર્ણઃ શતવેધી દ્વિગુણેન રસઃ સહસ્રવેધી ચ ।
ક્રમશો હિ કોટિવેધી દ્વિગુણદ્વિગુણદ્રુતેશ્ચરણાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અધિકદ્રુતેર્ જારણાદ્ અધિકગુણે રસો ભવતીત્યાહ સમજીર્ણ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.15:1 ॥
ઇતિ સમા તુલ્યભાગા દ્રુતિર્જીર્ણા યસ્મિન્નિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.15:2 ॥
દ્રુતે દ્વિગુણા યા દ્રુતિઃ તસ્યાશ્ચરણાત્ ક્રમશઃ કોટિવેધી કોટ્યંશેન વેધકઃ સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.15:3 ॥
દ્રુતિભાગો વૃદ્ધૌ હ્યધિકઃ સ્યાદિતિ વ્યક્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_15.15:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 15.16
ષોડશ વા દ્વાત્રિંશદ્વા ગ્રાસા જીર્ણાશ્ચતુઃષષ્ટિઃ ।
વિધ્યતિ તદા રસેન્દ્રો લોહં ધૂમાવલોકનતઃ