Rasahṛdayatantra with Caturbhujamiśra's Mugdhāvabodhinī (with commentary) · Chapter 14

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
sūtabandhane hetūnāha netyādi // GRhtCM_13.8:1 //
yadi garbhe rasodare ghanasattvaṃ abhrakasāraṃ na patati na prāpnoti vā garbhe bījāni asminnadhyāye abhihitāni mākṣikakāntaśulbādīni yāvanno dravanti ca punarbāhyadrutistasyā yogo rase drutimelanaṃ na syāt tattasmāddhetoḥ sūta ihāsyāṃ kriyāyāmasatyāṃ kathaṃ badhyate ghanatvaṃ dhatte // GRhtCM_13.8:2 //
garbhadrutibāhyadrutibhyāṃ sūto badhyate niyatamityabhiprāyaḥ // GRhtCM_13.8:3 //
START GRht 14.1
<production of gold:: preparing the mercury>
samād adhi ca yajjīrṇaṃ bījaṃ tenaiva cāvartatā kāryā /
kartavyaṃ tatkaraṇaṃ yasmātkhalu jāyate hema

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
śaradi śāradamegho varṣati varṣāsu vārṣiko vārdaḥ /
madhusamaye parapuṣṭaḥ pravarajavaḥ śobhate satatam // GRhtCM_14.1:1 //
bījajāraṇātkiṃ bhavati tadāha samādītyādi // GRhtCM_14.1:2 //
samaṃ sūtatulyaṃ adhiśabdād aparimitaṃ samādadhikaṃ yajjīrṇaṃ jāraṇamāptaṃ bījaṃ niṣpannabījaṃ tenaiva jīrṇena bījena saha āvartatā kāryā āvarta iti āvartaḥ // GRhtCM_14.1:3 //
kiṃ tat yasmādvidhānāddhema kanakaṃ jāyate khalu niścayena tatkaraṇaṃ tasya vidhānasya karaṇam // GRhtCM_14.1:4 //
samādijīrṇasya sūtasya rūpyādiṣu prayogātkanakaṃ bhavediti vyaktiḥ // GRhtCM_14.1:5 //
START GRht 14.2-9
<rasabīja:: production>
pradrāvya śastrapātre gandhapādena sūtakaṃ dadyāt /
svarasena cauṣadhīnāṃ vaṭikāṃ niṣpiṣya kurvīta

saṃsthāpya lohaphalake chāyāśuṣkāṃ tu tāṃ vaṭikām /
laghulohakaṭorikayā sthagayitvā lepayetsudṛḍham

lavaṇārdramṛdā liptāṃ sudṛḍhaṃ kurvīta dhūmrarodhāya /
dattvā sudṛḍhāṃgārān bhastrādvayavahninaiva nirdhūme

tāvadyāvaddhmātā raktābhā khoṭikā bhavati /
apanīya tato'ṅgārān svabhāvaśītāṃ kaṭorikāṃ matvā

utkhanyotkhanya tataḥ kaṭorikāyā raso grāhyaḥ /
eṣaḥ mṛtasūtarājo golakavadbhavati ca sa sukhādhmātaḥ

śikhigalatām ekaraso'tidhmātaḥ kācaṭaṃkaṇataḥ /
triguṇaṃ vaṅgaṃ dadyātkrameṇa nāgam alpālpadānena

paścāddhemnā yojyaṃ rasabījaṃ sūtabandhakaram /
sūtamāraṇavidhānam āha pradrāvyetyādi // GRhtCM_14.2-7:1 //
śastrapātre tīkṣṇamayapātre aupaśleṣike'dhikaraṇe saptamī // GRhtCM_14.2-7:2 //
gandhapādena gandhasya turyāṃśavibhāgena sūtakaṃ dadyāt tatpātroparibhāge dattaṃ pradrāvya vahninā iti śeṣaḥ // GRhtCM_14.2-7:3 //
punaḥ oṣadhīnāṃ svarasena auṣadhyo granthāntare yathā /
mṛdnīyātkhalu tāvat piṣṭamañjanasadṛśaṃ bhavedyāvat /
tadanu ca niyāmakānāṃ śatāvarīkandukīsudhādīnām /
iti // GRhtCM_14.2-7:4 //
śatāvaryādīnāṃ svakīyarasena niṣpiṣya pramardya vaṭikāṃ badarākarāṃ kurvīteti // GRhtCM_14.2-7:5 //
taccāha saṃsthāpyetyādi // GRhtCM_14.2-7:6 //
tāṃ pūrvoktāṃ vaṭikāṃ chāyāśuṣkāṃ lohaphalake śastrapātre saṃsthāpya punaḥ laghulohakaṭorikayā pūrvoktalohaphalakāt laghvī yā lohakaṭorikā tayā sthagayitvā ācchādya dṛḍhaṃ gāḍhaṃ yathā syāttathā lepayet vakṣyamāṇeneti śeṣaḥ // GRhtCM_14.2-7:7 //
taccāha lavaṇetyādi // GRhtCM_14.2-7:8 //
tāṃ pūrvoditāṃ laghulohakaṭorikāṃ sudṛḍhaṃ yathā syāttathā lavaṇārdramṛdā lavaṇena saindhavādinā yutā yā ārdrā jalasiktā mṛt tayā liptāṃ kurvīta // GRhtCM_14.2-7:9 //
kimarthaṃ dhūmrarodhāya yathā yantrādbahirdhūmodgamo na syāt // GRhtCM_14.2-7:10 //
punaḥ sudṛḍhāṅgārān khadirādīnāṃ dattvā bhastrādvayavahninā khalu dvayāgninā dhamyād iti agrimaślokasaṃbandhāt // GRhtCM_14.2-7:11 //
kva sati nirdhūme sati rase dhūmaniḥsaraṇavarjite sati // GRhtCM_14.2-7:12 //
taccāha tāvadityādi // GRhtCM_14.2-7:13 //
sandhiliptā pūrvoktā lohaśarāvikā tāvadavadhau dhmātā kāryā yāvatkālapramāṇaṃ raktābhā raktadyutiyuktā khoṭikā bhavati khoṭasyeva ākṛtiryasyāḥ sā khoṭikā // GRhtCM_14.2-7:14 //
tato'nantaraṃ kaṭorikāṃ svabhāvaśītalāṃ svato himāṃ matvā jñātvā punaraṅgārānapanīya apasārya kaṭorikāmutkhanya raso grāhya iti śeṣaḥ āgamiślokasaṃbandhāt // GRhtCM_14.2-7:15 //
taccāha utkhanyetyādi // GRhtCM_14.2-7:16 //
tato'nantaraṃ laghulohakaṭorikāṃ pūrvavarṇitāṃ utkhanyotkhanya prabalatvenotpāṭya rasaḥ sūto grāhyaḥ // GRhtCM_14.2-7:17 //
utkhanyotkhanyeti kaṭhinataratvādvā atyādareṇa vīpsā // GRhtCM_14.2-7:18 //
kutaḥ kaṭorikāsakāśāt eṣa itthamutpanno mṛtasūtarājo jñeyaḥ // GRhtCM_14.2-7:19 //
sa ca sukhādhmātaḥ san golakavadbhavati vajramūṣāyāṃ iti śeṣaḥ // GRhtCM_14.2-7:20 //
kācaḥ pratītaḥ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ tataḥ raso 'ti maryādāmatikramya dhmātaḥ san ekaraso bhavati samarasa ityarthaḥ // GRhtCM_14.2-7:21 //
keṣāṃ śikhigalatāṃ śikhini galantīti vigrahaḥ śikhigalatāṃ dhātūnāṃ evaṃ galite rase triguṇaṃ vaṅgaṃ raṅgaṃ dadyāt tato vaṅgadānānantaraṃ krameṇa alpamalpadānena nāgaṃ sīsakaṃ ca dadyāditi // GRhtCM_14.2-7:22 //
taccāha paścādityādi // GRhtCM_14.2-7:23 //
paścāt triguṇasīsakadānānantaraṃ hemnā kanakena saha rasabījaṃ mahābījaṃ yojyaṃ hemnā sārdhaṃ mahābījaṃ kīdṛgbhavati // GRhtCM_14.2-7:24 //
START GRht 14.8-9
<mercury:: māraṇa>
tālakasūtenāpi ca kṛtvā vaṭikāṃ niyāmakauṣadhibhiḥ

evaṃ nigṛhya dhūmaṃ sudhiyā rasamāraṇaṃ kāryam /
rasabandhakaraṃ pāradabandhapradaṃ ca punaḥ tālakaṃ haritālaṃ sūto rasaḥ tenāpi niyāmakauṣadhibhiśca śatāvaryādibhiḥ pūrvoktābhir guṭikāṃ kṛtvā nigṛhya dhūmaṃ rundhitadhūmaṃ yathā syāttathā sudhiyā matimatā rasajñena evamamunā vidhinā rasamāraṇaṃ kāryaṃ pāradabandhaḥ kārya ityarthaḥ // GRhtCM_14.8:1 //
START GRht 14.9
<mercury:: māraṇa>
athavā śilayā sūto mākṣikayogena vā siddhaḥ /
jāyeta śuklavarṇo dhūmarodhena tābhyāṃ vā

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha athavetyādi // GRhtCM_14.9:1 //
athavā vidhyantare śilayā manohvayā kṛtvā vā mākṣikayogena tāpyasaṃyogaṃ kṛtvā sādhitastālakayogavat sūto rasaḥ śuklavarṇo jayeta // GRhtCM_14.9:2 //
kena dhūmarodhena saindhavārdramṛdā lepena vā tābhyāṃ śilāmākṣikābhyām ubhābhyāṃ tālakayogavat sādhitaḥ san sūtaḥ śuklavarṇo bhaved iti // GRhtCM_14.9:3 //
START GRht 14.10
<mercury:: mṛta:: medic. use>
mṛtaśulvatāpyacūrṇaṃ kāntayutaṃ tena rañjayetkhoṭam /
nirvyūḍhaṃ ghanasatvahemayutaṃ tadrasāyane yojyam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha mṛtetyādi // GRhtCM_14.10:1 //
mṛtaśulbatāpyacūrṇaṃ mṛtaṃ ca yat śulbaṃ tāmraṃ tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ ca taccūrṇaṃ kiṃviśiṣṭaṃ kāntayutaṃ cumbakamiśritaṃ tena mṛtaśulbatāpyacūrṇena kāntayutena pūrvaṃ niṣpannaṃ khoṭaṃ rañjayet // GRhtCM_14.10:2 //
kiṃviśiṣṭaṃ ghanasattvahemayutaṃ abhrasatvasvarṇamiśritam // GRhtCM_14.10:3 //
evaṃvidhaṃ tatkhoṭaṃ rasāyane jarāvyādhināśane yojyam // GRhtCM_14.10:4 //
START GRht 14.11-12
<??>
balinā triguṇena rasāt parpaṭikayutena marditaṃ sūtam /
niyāmakadivyauṣadhibhiśchāyāśuṣkā kṛtā vaṭikā

<??>
mūṣādhṛtaparpaṭikāmadhye saṃchādya nigūḍhasudṛḍhena /
dhmātaṃ gacchati khoṭaṃ hemayutaṃ sūtabandhakaram

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha balinetyādi // GRhtCM_14.11-12:1 //
triguṇena balinā gandhakena saha rasaṃ sūtaṃ sudṛḍhaṃ yathā syāttathā marditaṃ kuryāt ityadhyāhāraḥ // GRhtCM_14.11-12:2 //
kiṃviśiṣṭena balinā parpaṭikayutena parpaṭiko lohaparpaṭikaḥ pratītastena yutena militena niyamasaṃskāroktāḥ niyamakāḥ divyauṣadhayaḥ śatāvarīpramukhās tābhiḥ tato vaṭikā chāyāśuṣkā kāryā chāyāgharmarūpā śuṣkā nīrasā tathā kāryā iti // GRhtCM_14.11-12:3 //
anyaccāha mūṣetyādi // GRhtCM_14.11-12:4 //
mūṣādhṛtaparpaṭikā mūṣāyāṃ yā parpaṭikā pūrvoktalohaparpaṭikā sā nigūḍhasudṛḍhena nigūḍhaścāsau sudṛḍhaśca tena mūlakādikṣārabiḍena kṛtvā madhye svāntaḥ ācchādya dhmātaṃ kriyate punas tadūdhmātaṃ sat khoṭaṃ gacchati khoṭatvamāpnoti // GRhtCM_14.11-12:5 //
tatkhoṭaṃ hemayutaṃ svarṇamilitaṃ sūtabandhakaraṃ syāt rasabandhanapradam ityarthaḥ // GRhtCM_14.11-12:6 //
START GRht 14.13-14
<mercury:: māraṇa, khoṭa>
baliyuktā parpaṭikā mṛditā snuhyarkabhāvitā guṭikā /
madhye gartā kāryā sūtabhṛtācchāditā tadanu

bāhye dattvā nigaḍaṃ suliptamūṣodare dṛḍhaṃ nyastam /
sūtaḥ puṭito mriyate dhmātaḥ khoṭaṃ bhavatyeva

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidhyantaramāha balītyādi // GRhtCM_14.13-14:1 //
pūrvoktā yā parpaṭikā lohaparpaṭikā baliyuktā gandhakamiśritā snuhyarkabhāvitā ca snuhī vajrī arko mandāras tābhyāṃ bhāvitā plutā etayoḥ payaseti bhāvaḥ mṛditā ca gharṣitā ca evaṃ kṛtavidhānā parpaṭikā sati guṭikā vaṭikā kāryā madhye guṭikāntaḥ gartā kāryā sā gartā tataḥ sūtabhṛtā sūtapūritā satī tadanu gartakaraṇānantaraṃ ācchāditā kāryā parpaṭikayeti bhāvaḥ // GRhtCM_14.13-14:2 //
taccāha bāhya ityādi // GRhtCM_14.13-14:3 //
bāhye sūtodaraguṭikopari nigaḍaṃ dattvā suliptamūṣodare suliptā sāraṇakarmābhihitauṣadhīriti śeṣaḥ evaṃvidhā yā mūṣā tasyā yadudaraṃ tasmindṛḍhaṃ yathā syāttathā nigaḍaṃ nyastaṃ sthāpitaṃ kuryāditi śeṣaḥ // GRhtCM_14.13-14:4 //
mūṣodaraguṭikāntasthaḥ sūtaḥ puṭito vahniyogāt mriyate pañcatvamāpnoti // GRhtCM_14.13-14:5 //
punaḥ dhmātaḥ san khoṭo bhavati // GRhtCM_14.13-14:6 //
evāvyayamanyaniṣedhavāci // GRhtCM_14.13-14:7 //
START GRht 14.15
<mercury:: māraṇa, khoṭa>
evaṃ tālaśilābhyāṃ mākṣikarasakaiśca daradaśikhisahitaiḥ /
mriyate puṭasaṃyogād dhmātaṃ khoṭaṃ kṛtaṃ vimalam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
anyaccāha evamityādi // GRhtCM_14.15:1 //
evaṃ lohaparpaṭikāvidhānena tālaśilābhyāṃ dhmātaṃ sat yutaṃ yat khoṭaṃ tadvimalaṃ malavarjitaṃ syāt // GRhtCM_14.15:2 //
ca punaḥ mākṣikarasakaistāpyakharparikaiḥ daradaśikhisahitaiśca hiṅgulaśikhimilitaiśca karaṇarūpairvimalaṃ ca punaḥ puṭayogād vahnisaṃparkāt dhmātaṃ mriyate // GRhtCM_14.15:3 //
ādau malalakṣaṇamuktam // GRhtCM_14.15:4 //
START GRht 14.16
<mercury:: māraṇa>
kiṭṭakapurasaṃyogād dhmātaiḥ kiṭṭastu kiṭṭataḥ satvam /
nipatati satvaṃ rasasākaṃ janayati tadbhasma tasyāpi

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
taccāha kiṭṭapurasaṃyogāt // GRhtCM_14.16:1 //
kiṭṭaṃ lohamalaṃ puro gugguluḥ tayoḥ saṃyogāt dhmātaiḥ mākṣikarasadaradarūpaiḥ pūrvoktaiḥ kiṭṭo bhavet punaḥ kiṭṭato rasasākaṃ sūtamiśritaṃ sattvaṃ sāraṃ nipatati tatsattvaṃ bhasma janayati utpādayati // GRhtCM_14.16:2 //
tasyāpi bhasmanaḥ sattvaṃ ca nipatatītyarthaḥ // GRhtCM_14.16:3 //
START GRht 14.17
<rañjana with smoke and without mercury (????)>
vaṅgarasagandhatālaṃ khaṭikāyā yogataḥ suparpaṭikā /
rañjayati satvatālaṃ dhūmena vināpi sūtam

*Comm. Mugdhāvabodhinī:
vidhyantaramāha vaṅgarasagandhatālamiti // GRhtCM_14.17:1 //
vaṅgaṃ trapu rasaḥ sūtaḥ gandhako baliḥ tālaṃ haritālaṃ etaccatuṣṭayaṃ khaṭikāyā yogataḥ khaṭikā citrakarajastasyā yogataḥ suparpaṭikāṃ pūrvoktāṃ lohaparpaṭikāṃ rañjayati sūtena vināpi kimuta rasamilitena tālasattveneti vyaktiḥ // GRhtCM_14.17:2 //
START GRht 14.18
<bīja:: for rañjana>
evaṃ khoṭaṃ bījaṃ kṛtvā rañjanavidhinā surañjanaṃ kāryam /
triguṇaṃ rasasya hema saṃyojyaṃ tasya varabījam