Ramayana · Chapter 4.024

gatāsuṃ vālinaṃ dṛṣṭvā rāghavas tadanantaram
abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ śatrutāpanaḥ

na śokaparitāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ
yad atrānantaraṃ kāryaṃ tat samādhātum arhatha

lokavṛttam anuṣṭheyaṃ kṛtaṃ vo bāṣpamokṣaṇam
na kālād uttaraṃ kiṃ cit karma śakyam upāsitum

niyataḥ kāraṇaṃ loke niyatiḥ karmasādhanam
niyatiḥ sarvabhūtānāṃ niyogeṣv iha kāraṇam

na kartā kasya cit kaś cin niyoge cāpi neśvaraḥ
svabhāve vartate lokas tasya kālaḥ parāyaṇam

na kālaḥ kālam atyeti na kālaḥ parihīyate
svabhāvaṃ vā samāsādya na kaś cid ativartate

na kālasyāsti bandhutvaṃ na hetur na parākramaḥ
na mitrajñātisaṃbandhaḥ kāraṇaṃ nātmano vaśaḥ

kiṃ tu kāla parīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā
dharmaś cārthaś ca kāmaś ca kālakramasamāhitāḥ

itaḥ svāṃ prakṛtiṃ vālī gataḥ prāptaḥ kriyāphalam
dharmārthakāmasaṃyogaiḥ pavitraṃ plavageśvara

svadharmasya ca saṃyogāj jitas tena mahātmanā
svargaḥ parigṛhītaś ca prāṇān aparirakṣatā

eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yāṃ gato hariyūthapaḥ
tad alaṃ paritāpena prāptakālam upāsyatām

vacanānte tu rāmasya lakṣmaṇaḥ paravīrahā
avadat praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ gatacetasaṃ

kuru tvam asya sugrīva pretakāryam anantaram
tārāṅgadābhyāṃ sahito vālino dahanaṃ prati

samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca
candanāni ca divyāni vālisaṃskārakāraṇāt

samāśvāsaya cainaṃ tvam aṅgadaṃ dīnacetasaṃ
mā bhūr bāliśabuddhis tvaṃ tvadadhīnam idaṃ puram

aṅgadas tv ānayen mālyaṃ vastrāṇi vividhāni ca
ghṛtaṃ tailam atho gandhān yac cātra samanantaram

tvaṃ tāra śibikāṃ śīghram ādāyāgaccha saṃbhramāt
tvarā guṇavatī yuktā hy asmin kāle viśeṣataḥ

sajjībhavantu plavagāḥ śibikāvāhanocitāḥ
samarthā balinaś caiva nirhariṣyanti vālinam

evam uktvā tu sugrīvaṃ sumitrānandavardhanaḥ
tasthau bhrātṛsamīpastho lakṣmaṇaḥ paravīrahā

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ saṃbhrāntamānasaḥ
praviveśa guhāṃ śīghraṃ śibikāsaktamānasaḥ

ādāya śibikāṃ tāraḥ sa tu paryāpayat punaḥ
vānarair uhyamānāṃ tāṃ śūrair udvahanocitaiḥ

tato vālinam udyamya sugrīvaḥ śibikāṃ tadā
āropayata vikrośann aṅgadena sahaiva tu

āropya śibikāṃ caiva vālinaṃ gatajīvitam
alaṃkāraiś ca vividhair mālyair vastraiś ca bhūṣitam

ājñāpayat tadā rājā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ
aurdhvadehikam āryasya kriyatām anurūpataḥ

viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca
agrataḥ plavagā yāntu śibikā tadanantaram

rājñām ṛddhiviśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ
tādṛśaṃ vālinaḥ kṣipraṃ prākurvann aurdhvadehikam

aṅgadam aprigṛhyāśu tāraprabhṛtayas tathā
krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hatabāndhavāḥ

tārāprabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hatayūthapāḥ
anujagmur hi bhartāraṃ krośantyaḥ karuṇasvanāḥ

tāsāṃ ruditaśabdena vānarīṇāṃ vanāntare
vanāni girayaḥ sarve vikrośantīva sarvataḥ

puline girinadyās tu vivikte jalasaṃvṛte
citāṃ cakruḥ subahavo vānarā vanacāriṇaḥ

avaropya tataḥ skandhāc chibikāṃ vahanocitāḥ
tasthur ekāntam āśritya sarve śokasamanvitāḥ

tatas tārā patiṃ dṛṣṭvā śibikātalaśāyinam
āropyāṅke śiras tasya vilalāpa suduḥkhitā

janaṃ ca paśyasīmaṃ tvaṃ kasmāc chokābhipīḍitam
prahṛṣṭam iva te vaktraṃ gatāsor api mānada
astārkasamavarṇaṃ ca lakṣyate jīvato yathā

eṣa tvāṃ rāmarūpeṇa kālaḥ karṣati vānara
yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā ekeṣuṇā raṇe

imās tās tava rājendravānaryo vallabhāḥ sadā
pādair vikṛṣṭam adhvānam āgatāḥ kiṃ na budhyase

taveṣṭā nanu nāmaitā bhāryāś candranibhānanāḥ
idānīṃ nekṣase kasmāt sugrīvaṃ plavageśvaram

ete hi sacivā rājaṃs tāraprabhṛtayas tava
puravāsijanaś cāyaṃ parivāryāsate 'nagha

visarjayainān pravalān yathocitam ariṃdama
tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madirotkaṭāḥ

evaṃ vilapatīṃ tārāṃ patiśokapariplutām
utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śokakarśitāḥ

sugrīveṇa tataḥ sārdham aṅgadaḥ pitaraṃ rudan
citām āropayām āsa śokenābhihatendriyaḥ

tato 'gniṃ vidhivad dattvā so 'pasavyaṃ cakāra ha
pitaraṃ dīrgham adhvānaṃ prasthitaṃ vyākulendriyaḥ

saṃskṛtya vālinaṃ te tu vidhipūrvaṃ plavaṃgamāḥ
ājagmur udakaṃ kartuṃ nadīṃ śītajalāṃ śubhām

tatas te sahitās tatra aṅgadaṃ sthāpya cāgrataḥ
sugrīvatārāsahitāḥ siṣicur vāline jalam

sugrīveṇaiva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ
samānaśokaḥ kākutsthaḥ pretakāryāṇy akārayat