રામાયણ · અધ્યાય 4.024

ગતાસું વાલિનં દૃષ્ટ્વા રાઘવસ્ તદનન્તરમ્
અબ્રવીત્ પ્રશ્રિતં વાક્યં સુગ્રીવં શત્રુતાપનઃ

ન શોકપરિતાપેન શ્રેયસા યુજ્યતે મૃતઃ
યદ્ અત્રાનન્તરં કાર્યં તત્ સમાધાતુમ્ અર્હથ

લોકવૃત્તમ્ અનુષ્ઠેયં કૃતં વો બાષ્પમોક્ષણમ્
ન કાલાદ્ ઉત્તરં કિં ચિત્ કર્મ શક્યમ્ ઉપાસિતુમ્

નિયતઃ કારણં લોકે નિયતિઃ કર્મસાધનમ્
નિયતિઃ સર્વભૂતાનાં નિયોગેષ્વ્ ઇહ કારણમ્

ન કર્તા કસ્ય ચિત્ કશ્ ચિન્ નિયોગે ચાપિ નેશ્વરઃ
સ્વભાવે વર્તતે લોકસ્ તસ્ય કાલઃ પરાયણમ્

ન કાલઃ કાલમ્ અત્યેતિ ન કાલઃ પરિહીયતે
સ્વભાવં વા સમાસાદ્ય ન કશ્ ચિદ્ અતિવર્તતે

ન કાલસ્યાસ્તિ બન્ધુત્વં ન હેતુર્ ન પરાક્રમઃ
ન મિત્રજ્ઞાતિસંબન્ધઃ કારણં નાત્મનો વશઃ

કિં તુ કાલ પરીણામો દ્રષ્ટવ્યઃ સાધુ પશ્યતા
ધર્મશ્ ચાર્થશ્ ચ કામશ્ ચ કાલક્રમસમાહિતાઃ

ઇતઃ સ્વાં પ્રકૃતિં વાલી ગતઃ પ્રાપ્તઃ ક્રિયાફલમ્
ધર્માર્થકામસંયોગૈઃ પવિત્રં પ્લવગેશ્વર

સ્વધર્મસ્ય ચ સંયોગાજ્ જિતસ્ તેન મહાત્મના
સ્વર્ગઃ પરિગૃહીતશ્ ચ પ્રાણાન્ અપરિરક્ષતા

એષા વૈ નિયતિઃ શ્રેષ્ઠા યાં ગતો હરિયૂથપઃ
તદ્ અલં પરિતાપેન પ્રાપ્તકાલમ્ ઉપાસ્યતામ્

વચનાન્તે તુ રામસ્ય લક્ષ્મણઃ પરવીરહા
અવદત્ પ્રશ્રિતં વાક્યં સુગ્રીવં ગતચેતસં

કુરુ ત્વમ્ અસ્ય સુગ્રીવ પ્રેતકાર્યમ્ અનન્તરમ્
તારાઙ્ગદાભ્યાં સહિતો વાલિનો દહનં પ્રતિ

સમાજ્ઞાપય કાષ્ઠાનિ શુષ્કાણિ ચ બહૂનિ ચ
ચન્દનાનિ ચ દિવ્યાનિ વાલિસંસ્કારકારણાત્

સમાશ્વાસય ચૈનં ત્વમ્ અઙ્ગદં દીનચેતસં
મા ભૂર્ બાલિશબુદ્ધિસ્ ત્વં ત્વદધીનમ્ ઇદં પુરમ્

અઙ્ગદસ્ ત્વ્ આનયેન્ માલ્યં વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ
ઘૃતં તૈલમ્ અથો ગન્ધાન્ યચ્ ચાત્ર સમનન્તરમ્

ત્વં તાર શિબિકાં શીઘ્રમ્ આદાયાગચ્છ સંભ્રમાત્
ત્વરા ગુણવતી યુક્તા હ્ય્ અસ્મિન્ કાલે વિશેષતઃ

સજ્જીભવન્તુ પ્લવગાઃ શિબિકાવાહનોચિતાઃ
સમર્થા બલિનશ્ ચૈવ નિર્હરિષ્યન્તિ વાલિનમ્

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ સુગ્રીવં સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ
તસ્થૌ ભ્રાતૃસમીપસ્થો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા

લક્ષ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તારઃ સંભ્રાન્તમાનસઃ
પ્રવિવેશ ગુહાં શીઘ્રં શિબિકાસક્તમાનસઃ

આદાય શિબિકાં તારઃ સ તુ પર્યાપયત્ પુનઃ
વાનરૈર્ ઉહ્યમાનાં તાં શૂરૈર્ ઉદ્વહનોચિતૈઃ

તતો વાલિનમ્ ઉદ્યમ્ય સુગ્રીવઃ શિબિકાં તદા
આરોપયત વિક્રોશન્ન્ અઙ્ગદેન સહૈવ તુ

આરોપ્ય શિબિકાં ચૈવ વાલિનં ગતજીવિતમ્
અલંકારૈશ્ ચ વિવિધૈર્ માલ્યૈર્ વસ્ત્રૈશ્ ચ ભૂષિતમ્

આજ્ઞાપયત્ તદા રાજા સુગ્રીવઃ પ્લવગેશ્વરઃ
ઔર્ધ્વદેહિકમ્ આર્યસ્ય ક્રિયતામ્ અનુરૂપતઃ

વિશ્રાણયન્તો રત્નાનિ વિવિધાનિ બહૂનિ ચ
અગ્રતઃ પ્લવગા યાન્તુ શિબિકા તદનન્તરમ્

રાજ્ઞામ્ ઋદ્ધિવિશેષા હિ દૃશ્યન્તે ભુવિ યાદૃશાઃ
તાદૃશં વાલિનઃ ક્ષિપ્રં પ્રાકુર્વન્ન્ ઔર્ધ્વદેહિકમ્

અઙ્ગદમ્ અપ્રિગૃહ્યાશુ તારપ્રભૃતયસ્ તથા
ક્રોશન્તઃ પ્રયયુઃ સર્વે વાનરા હતબાન્ધવાઃ

તારાપ્રભૃતયઃ સર્વા વાનર્યો હતયૂથપાઃ
અનુજગ્મુર્ હિ ભર્તારં ક્રોશન્ત્યઃ કરુણસ્વનાઃ

તાસાં રુદિતશબ્દેન વાનરીણાં વનાન્તરે
વનાનિ ગિરયઃ સર્વે વિક્રોશન્તીવ સર્વતઃ

પુલિને ગિરિનદ્યાસ્ તુ વિવિક્તે જલસંવૃતે
ચિતાં ચક્રુઃ સુબહવો વાનરા વનચારિણઃ

અવરોપ્ય તતઃ સ્કન્ધાચ્ છિબિકાં વહનોચિતાઃ
તસ્થુર્ એકાન્તમ્ આશ્રિત્ય સર્વે શોકસમન્વિતાઃ

તતસ્ તારા પતિં દૃષ્ટ્વા શિબિકાતલશાયિનમ્
આરોપ્યાઙ્કે શિરસ્ તસ્ય વિલલાપ સુદુઃખિતા

જનં ચ પશ્યસીમં ત્વં કસ્માચ્ છોકાભિપીડિતમ્
પ્રહૃષ્ટમ્ ઇવ તે વક્ત્રં ગતાસોર્ અપિ માનદ
અસ્તાર્કસમવર્ણં ચ લક્ષ્યતે જીવતો યથા

એષ ત્વાં રામરૂપેણ કાલઃ કર્ષતિ વાનર
યેન સ્મ વિધવાઃ સર્વાઃ કૃતા એકેષુણા રણે

ઇમાસ્ તાસ્ તવ રાજેન્દ્રવાનર્યો વલ્લભાઃ સદા
પાદૈર્ વિકૃષ્ટમ્ અધ્વાનમ્ આગતાઃ કિં ન બુધ્યસે

તવેષ્ટા નનુ નામૈતા ભાર્યાશ્ ચન્દ્રનિભાનનાઃ
ઇદાનીં નેક્ષસે કસ્માત્ સુગ્રીવં પ્લવગેશ્વરમ્

એતે હિ સચિવા રાજંસ્ તારપ્રભૃતયસ્ તવ
પુરવાસિજનશ્ ચાયં પરિવાર્યાસતે ઽનઘ

વિસર્જયૈનાન્ પ્રવલાન્ યથોચિતમ્ અરિંદમ
તતઃ ક્રીડામહે સર્વા વનેષુ મદિરોત્કટાઃ

એવં વિલપતીં તારાં પતિશોકપરિપ્લુતામ્
ઉત્થાપયન્તિ સ્મ તદા વાનર્યઃ શોકકર્શિતાઃ

સુગ્રીવેણ તતઃ સાર્ધમ્ અઙ્ગદઃ પિતરં રુદન્
ચિતામ્ આરોપયામ્ આસ શોકેનાભિહતેન્દ્રિયઃ

તતો ઽગ્નિં વિધિવદ્ દત્ત્વા સો ઽપસવ્યં ચકાર હ
પિતરં દીર્ઘમ્ અધ્વાનં પ્રસ્થિતં વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ

સંસ્કૃત્ય વાલિનં તે તુ વિધિપૂર્વં પ્લવંગમાઃ
આજગ્મુર્ ઉદકં કર્તું નદીં શીતજલાં શુભામ્

તતસ્ તે સહિતાસ્ તત્ર અઙ્ગદં સ્થાપ્ય ચાગ્રતઃ
સુગ્રીવતારાસહિતાઃ સિષિચુર્ વાલિને જલમ્

સુગ્રીવેણૈવ દીનેન દીનો ભૂત્વા મહાબલઃ
સમાનશોકઃ કાકુત્સ્થઃ પ્રેતકાર્યાણ્ય્ અકારયત્