रामायण · अध्याय 4.024

गतासुं वालिनं दृष्ट्वा राघवस् तदनन्तरम्
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं शत्रुतापनः

न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः
यद् अत्रानन्तरं कार्यं तत् समाधातुम् अर्हथ

लोकवृत्तम् अनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम्
न कालाद् उत्तरं किं चित् कर्म शक्यम् उपासितुम्

नियतः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम्
नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्व् इह कारणम्

न कर्ता कस्य चित् कश् चिन् नियोगे चापि नेश्वरः
स्वभावे वर्तते लोकस् तस्य कालः परायणम्

न कालः कालम् अत्येति न कालः परिहीयते
स्वभावं वा समासाद्य न कश् चिद् अतिवर्तते

न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर् न पराक्रमः
न मित्रज्ञातिसंबन्धः कारणं नात्मनो वशः

किं तु काल परीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता
धर्मश् चार्थश् च कामश् च कालक्रमसमाहिताः

इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम्
धर्मार्थकामसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वर

स्वधर्मस्य च संयोगाज् जितस् तेन महात्मना
स्वर्गः परिगृहीतश् च प्राणान् अपरिरक्षता

एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः
तद् अलं परितापेन प्राप्तकालम् उपास्यताम्

वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा
अवदत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसं

कुरु त्वम् अस्य सुग्रीव प्रेतकार्यम् अनन्तरम्
ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति

समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च
चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात्

समाश्वासय चैनं त्वम् अङ्गदं दीनचेतसं
मा भूर् बालिशबुद्धिस् त्वं त्वदधीनम् इदं पुरम्

अङ्गदस् त्व् आनयेन् माल्यं वस्त्राणि विविधानि च
घृतं तैलम् अथो गन्धान् यच् चात्र समनन्तरम्

त्वं तार शिबिकां शीघ्रम् आदायागच्छ संभ्रमात्
त्वरा गुणवती युक्ता ह्य् अस्मिन् काले विशेषतः

सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः
समर्था बलिनश् चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम्

एवम् उक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः संभ्रान्तमानसः
प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः

आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापयत् पुनः
वानरैर् उह्यमानां तां शूरैर् उद्वहनोचितैः

ततो वालिनम् उद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा
आरोपयत विक्रोशन्न् अङ्गदेन सहैव तु

आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम्
अलंकारैश् च विविधैर् माल्यैर् वस्त्रैश् च भूषितम्

आज्ञापयत् तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः
और्ध्वदेहिकम् आर्यस्य क्रियताम् अनुरूपतः

विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च
अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम्

राज्ञाम् ऋद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः
तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्न् और्ध्वदेहिकम्

अङ्गदम् अप्रिगृह्याशु तारप्रभृतयस् तथा
क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः

ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतयूथपाः
अनुजग्मुर् हि भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः

तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे
वनानि गिरयः सर्वे विक्रोशन्तीव सर्वतः

पुलिने गिरिनद्यास् तु विविक्ते जलसंवृते
चितां चक्रुः सुबहवो वानरा वनचारिणः

अवरोप्य ततः स्कन्धाच् छिबिकां वहनोचिताः
तस्थुर् एकान्तम् आश्रित्य सर्वे शोकसमन्विताः

ततस् तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम्
आरोप्याङ्के शिरस् तस्य विललाप सुदुःखिता

जनं च पश्यसीमं त्वं कस्माच् छोकाभिपीडितम्
प्रहृष्टम् इव ते वक्त्रं गतासोर् अपि मानद
अस्तार्कसमवर्णं च लक्ष्यते जीवतो यथा

एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर
येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एकेषुणा रणे

इमास् तास् तव राजेन्द्रवानर्यो वल्लभाः सदा
पादैर् विकृष्टम् अध्वानम् आगताः किं न बुध्यसे

तवेष्टा ननु नामैता भार्याश् चन्द्रनिभाननाः
इदानीं नेक्षसे कस्मात् सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्

एते हि सचिवा राजंस् तारप्रभृतयस् तव
पुरवासिजनश् चायं परिवार्यासते ऽनघ

विसर्जयैनान् प्रवलान् यथोचितम् अरिंदम
ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदिरोत्कटाः

एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरिप्लुताम्
उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोककर्शिताः

सुग्रीवेण ततः सार्धम् अङ्गदः पितरं रुदन्
चिताम् आरोपयाम् आस शोकेनाभिहतेन्द्रियः

ततो ऽग्निं विधिवद् दत्त्वा सो ऽपसव्यं चकार ह
पितरं दीर्घम् अध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः

संस्कृत्य वालिनं ते तु विधिपूर्वं प्लवंगमाः
आजग्मुर् उदकं कर्तुं नदीं शीतजलां शुभाम्

ततस् ते सहितास् तत्र अङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः
सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर् वालिने जलम्

सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः
समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्य् अकारयत्