Ramayana · Chapter 4.008

parituṣṭas tu sugrīvas tena vākyena vānaraḥ
lakṣmaṇasyāgrajaṃ rāmam idaṃ vacanam abravīt

sarvathāham anugrāhyo devatānām asaṃśayaḥ
upapannaguṇopetaḥ sakhā yasya bhavān mama

śakyaṃ khalu bhaved rāma sahāyena tvayānagha
surarājyam api prāptuṃ svarājyaṃ kiṃ punaḥ prabho

so 'haṃ sabhājyo bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva rāghava
yasyāgnisākṣikaṃ mitraṃ labdhaṃ rāghavavaṃśajam

aham apy anurūpas te vayasyo jñāsyase śanaiḥ
na tu vaktuṃ samartho 'haṃ svayam ātmagatān guṇān

mahātmanāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ tvadvidhānāṃ kṛtātmanām
niścalā bhavati prītir dhairyam ātmavatām iva

rajataṃ vā suvarṇaṃ vā vastrāṇy ābharaṇāni vā
avibhaktāni sādhūnām avagacchanti sādhavaḥ

āḍhyo vāpi daridro vā duḥkhitaḥ sukhito 'pi vā
nirdoṣo vā sadoṣo vā vayasyaḥ paramā gatiḥ

dhanatyāgaḥ sukhatyāgo dehatyāgo 'pi vā punaḥ
vayasyārthe pravartante snehaṃ dṛṣṭvā tathāvidham

tat tathety abravīd rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam
lakṣmaṇasyāgrato lakṣmyā vāsavasyeva dhīmataḥ

tato rāmaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam
sugrīvaḥ sarvataś cakṣur vane lolam apātayat

sa dadarśa tataḥ sālam avidūre harīśvaraḥ
supuṣpam īṣatpatrāḍhyaṃ bhramarair upaśobhitam

tasyaikāṃ parṇabahulāṃ bhaṅktvā śākhāṃ supuṣpitām
sālasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ

tāv āsīnau tato dṛṣṭvā hanūmān api lakṣmaṇam
sālaśākhāṃ samutpāṭya vinītam upaveśayat

tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇaṃ madhurayā girā
uvāca praṇayād rāmaṃ harṣavyākulitākṣaram

ahaṃ vinikṛto bhrātrā carāmy eṣa bhayārditaḥ
ṛśyamūkaṃ girivaraṃ hṛtabhāryaḥ suduḥkhitaḥ

so 'haṃ trasto bhaye magno vasāmy udbhrāntacetanaḥ
vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaś ca rāghava

vālino me bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara
mamāpi tvam anāthasya prasādaṃ kartum arhasi

evam uktas tu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ
pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvaṃ prahasann iva

upakāraphalaṃ mitram apakāro 'rilakṣaṇam
adyaiva taṃ haniṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam

ime hi me mahāvegāḥ patriṇas tigmatejasaḥ
kārtikeyavanodbhūtāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ

kaṅkapatrapraticchannā mahendrāśanisaṃnibhāḥ
suparvāṇaḥ sutīkṣṇāgrā saroṣā bhujagā iva

bhrātṛsaṃjñam amitraṃ te vālinaṃ kṛtakilbiṣam
śarair vinihataṃ paśya vikīrṇam iva parvatam

rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ
praharṣam atulaṃ lebhe sādhu sādhv iti cābravīt

rāmaśokābhibhūto 'haṃ śokārtānāṃ bhavān gatiḥ
vayasya iti kṛtvā hi tvayy ahaṃ paridevaye

tvaṃ hi pāṇipradānena vayasyo so 'gnisākṣikaḥ
kṛtaḥ prāṇair bahumataḥ satyenāpi śapāmy aham

vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaṃ pravadāmy aham
duḥkham antargataṃ yan me mano dahati nityaśaḥ

etāvad uktvā vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanaḥ
bāṣpopahatayā vācā noccaiḥ śaknoti bhāṣitum

bāṣpavegaṃ tu sahasā nadīvegam ivāgatam
dhārayām āsa dhairyeṇa sugrīvo rāmasaṃnidhau

saṃnigṛhya tu taṃ bāṣpaṃ pramṛjya nayane śubhe
viniḥśvasya ca tejasvī rāghavaṃ punar abravīt

purāhaṃ valinā rāma rājyāt svād avaropitaḥ
paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhūto 'smi balīyasā

hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo 'pi garīyasī
suhṛdaś ca madīyā ye saṃyatā bandhaneṣu te

yatnavāṃś ca suduṣṭātmā mad vināśāya rāghava
bahuśas tat prayuktāś ca vānarā nihatā mayā

śaṅkayā tv etayā cāhaṃ dṛṣṭvā tvām api rāghava
nopasarpāmy ahaṃ bhīto bhaye sarve hi bibhyati

kevalaṃ hi sahāyā me hanumat pramukhās tv ime
ato 'haṃ dhārayāmy adya prāṇān kṛcchra gato 'pi san

ete hi kapayaḥ snigdhā māṃ rakṣanti samantataḥ
saha gacchanti gantavye nityaṃ tiṣṭhanti ca sthite

saṃkṣepas tv eṣa me rāma kim uktvā vistaraṃ hi te
sa me jyeṣṭho ripur bhrātā vālī viśrutapauruṣaḥ

tadvināśād dhi me duḥkhaṃ pranaṣṭaṃ syād anantaram
sukhaṃ me jīvitaṃ caiva tadvināśanibandhanam

eṣa me rāma śokāntaḥ śokārtena niveditaḥ
duḥkhito 'duḥkhito vāpi sakhyur nityaṃ sakhā gatiḥ

śrutvaitac ca vaco rāmaḥ sugrīvam idam abravīt
kiṃnimittam abhūd vairaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ

sukhaṃ hi kāraṇaṃ śrutvā vairasya tava vānara
ānantaryaṃ vidhāsyāmi saṃpradhārya balābalam

balavān hi mamāmarṣaḥ śrutvā tvām avamānitam
vardhate hṛdayotkampī prāvṛḍvega ivāmbhasaḥ

hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvad āropyate dhanuḥ
sṛṣṭaś ca hi mayā bāṇo nirastaś ca ripus tava

evam uktas tu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā
praharṣam atulaṃ lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ

tataḥ prahṛṣṭavadanaḥ sugrīvo lakṣmaṇāgraje
vairasya kāraṇaṃ tattvam ākhyātum upacakrame