Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.98

2.98.1

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 98
tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ taiḥ suhṛdgaṇaiḥ /
śocatām eva rajanī duḥkhena vyatyavartata

2.98.2

rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaras te suhṛdvṛtāḥ /
mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmam upāgaman

2.98.3

tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścit kiṃcid abravīt /
bharatas tu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanam abravīt

2.98.4

sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyam idaṃ mama /
tad dadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam

2.98.5

mahatevāmbuvegena bhinnaḥ setur jalāgame /
durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍam idaṃ mahat

2.98.6

gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ /
anugantuṃ na śaktir me gatiṃ tava mahīpate

2.98.7

sujīvaṃ nityaśas tasya yaḥ parair upajīvyate /
rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parān upajīvati

2.98.8

yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ /
hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ

2.98.9

sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet /
sa tāṃ nānubhavet prītiṃ yasya hetoḥ prabhāvitaḥ

2.98.10

eṣopamā mahābāho tvam arthaṃ vettum arhasi /
yadi tvam asmān ṛṣabho bhartā bhṛtyān na śādhi hi

2.98.11

śreṇayas tvāṃ mahārāja paśyantv agryāś ca sarvaśaḥ /
pratapantam ivādityaṃ rājye sthitam ariṃdamam

2.98.12

tavānuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarāḥ /
antaḥpuragatā nāryo nandantu susamāhitāḥ

2.98.13

tasya sādhv ity amanyanta nāgarā vividhā janāḥ /
bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ

2.98.14

tam evaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam /
rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayad ātmavān

2.98.15

nātmanaḥ kāmakāro 'sti puruṣo 'yam anīśvaraḥ /
itaś cetarataś cainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati

2.98.16

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ /
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam

2.98.17

yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanād bhayam /
evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇād bhayam

2.98.18

yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvāvasīdati /
tathāvasīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ

2.98.19

ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇinām iha /
āyūṃṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalam ivāṃśavaḥ

2.98.20

ātmānam anuśoca tvaṃ kim anyam anuśocasi /
āyus te hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca

2.98.21

sahaiva mṛtyur vrajati saha mṛtyur niṣīdati /
gatvā sudīrgham adhvānaṃ saha mṛtyur nivartate

2.98.22

gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāś caiva śiroruhāḥ /
jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet

2.98.23

nandanty udita āditye nandanty astam ite ravau /
ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam

2.98.24

hṛṣyanty ṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navam ihāgatam /
ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣayaḥ

2.98.25

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave /
sametya ca vyapeyātāṃ kālam āsādya kaṃcana

2.98.26

evaṃ bhāryāś ca putrāś ca jñātayaś ca vasūni ca /
sametya vyavadhāvanti dhruvo hy eṣāṃ vinābhavaḥ

2.98.27

nātra kaścid yathā bhāvaṃ prāṇī samabhivartate /
tena tasmin na sāmarthyaṃ pretasyāsty anuśocataḥ

2.98.28

yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyāt kaścit pathi sthitaḥ /
aham apy āgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatām iti

2.98.29

evaṃ pūrvair gato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ /
tam āpannaḥ kathaṃ śoced yasya nāsti vyatikramaḥ

2.98.30

vayasaḥ patamānasya srotaso vānivartinaḥ /
ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ

2.98.31

dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ /
dhūtapāpo gataḥ svargaṃ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ

2.98.32

bhṛtyānāṃ bharaṇāt samyak prajānāṃ paripālanāt /
arthādānāc ca dhārmeṇa pitā nas tridivaṃ gataḥ

2.98.33

iṣṭvā bahuvidhair yajñair bhogāṃś cāvāpya puṣkalān /
uttamaṃ cāyur āsādya svar gataḥ pṛthivīpatiḥ

2.98.34

sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ /
daivīm ṛddhim anuprāpto brahmalokavihāriṇīm

2.98.35

taṃ tu naivaṃvidhaḥ kaścit prājñaḥ śocitum arhati /
tvadvidho yadvidhaś cāpi śrutavān buddhimattaraḥ

2.98.36

ete bahuvidhāḥ śokā vilāparudite tathā /
varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā

2.98.37

sa svastho bhava mā śoco yātvā cāvasa tāṃ purīm /
tathā pitrā niyukto 'si vaśinā vadatāṃ vara

2.98.38

yatrāham api tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā /
tatraivāhaṃ kariṣyāmi pitur āryasya śāsanam

2.98.39

na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyam ariṃdama /
tat tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhuḥ sa naḥ pitā

2.98.40

evam uktvā tu virate rāme vacanam arthavat /
uvāca bharataś citraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vacaḥ

2.98.41

ko hi syād īdṛśo loke yādṛśas tvam ariṃdama /
na tvāṃ pravyathayed duḥkhaṃ prītir vā na praharṣayet

2.98.42

saṃmataś cāsi vṛddhānāṃ tāṃś ca pṛcchasi saṃśayān /
yathā mṛtas tathā jīvan yathāsati tathā sati

2.98.43

yasyaiṣa buddhilābhaḥ syāt paritapyeta kena saḥ /
sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditum arhati

2.98.44

amaropamasattvas tvaṃ mahātmā satyasaṃgaraḥ /
sarvajñaḥ sarvadarśī ca buddhimāṃś cāsi rāghava

2.98.45

na tvām evaṃ guṇair yuktaṃ prabhavābhavakovidam /
aviṣahyatamaṃ duḥkham āsādayitum arhati

2.98.46

proṣite mayi yat pāpaṃ mātrā matkāraṇāt kṛtam /
kṣudrayā tad aniṣṭaṃ me prasīdatu bhavān mama

2.98.47

dharmabandhena baddho 'smi tenemāṃ neha mātaram /
hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm

2.98.48

kathaṃ daśarathāj jātaḥ śuddhābhijanakarmaṇaḥ /
jānan dharmam adharmiṣṭhaṃ kuryāṃ karma jugupsitam

2.98.49

guruḥ kriyāvān vṛddhaś ca rājā pretaḥ piteti ca /
tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi

2.98.50

ko hi dharmārthayor hīnam īdṛśaṃ karma kilbiṣam /
striyāḥ priyacikīrṣuḥ san kuryād dharmajña dharmavit

2.98.51

antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśrutiḥ /
rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣā sā śrutiḥ kṛtā

2.98.52

sādhvartham abhisaṃdhāya krodhān mohāc ca sāhasāt /
tātasya yad atikrāntaṃ pratyāharatu tad bhavān

2.98.53

pitur hi samatikrāntaṃ putro yaḥ sādhu manyate /
tad apatyaṃ mataṃ loke viparītam ato 'nyathā

2.98.54

tad apatyaṃ bhavān astu mā bhavān duṣkṛtaṃ pituḥ /
abhipattā kṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam

2.98.55

kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃś ca naḥ /
paurajānapadān sarvāṃs trātu sarvam idaṃ bhavān

2.98.56

kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva ca pālanam /
īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān kartum arhati

2.98.57

atha kleśajam eva tvaṃ dharmaṃ caritum icchasi /
dharmeṇa caturo varṇān pālayan kleśam āpnuhi

2.98.58

caturṇām āśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭham āśramam /
āhur dharmajña dharmajñās taṃ kathaṃ tyaktum arhasi

2.98.59

śrutena bālaḥ sthānena janmanā bhavato hy aham /
sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati

2.98.60

hīnabuddhiguṇo bālo hīnaḥ sthānena cāpy aham /
bhavatā ca vinā bhūto na vartayitum utsahe

2.98.61

idaṃ nikhilam avyagraṃ pitryaṃ rājyam akaṇṭakam /
anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavaiḥ

2.98.62

ihaiva tvābhiṣiñcantu dharmajña saha bāndhavaiḥ /
ṛtvijaḥ savasiṣṭhāś ca mantravan mantrakovidāḥ

2.98.63

abhiṣiktas tvam asmābhir ayodhyāṃ pālane vraja /
vijitya tarasā lokān marudbhir iva vāsavaḥ

2.98.64

ṛṇāni trīṇy apākurvan durhṛdaḥ sādhu nirdahan /
suhṛdas tarpayan kāmais tvam evātrānuśādhi mām

2.98.65

adyārya muditāḥ santu suhṛdas te 'bhiṣecane /
adya bhītāḥ pālayantāṃ durhṛdas te diśo daśa

2.98.66

ākrośaṃ mama mātuś ca pramṛjya puruṣarṣabha /
adya tatra bhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt

2.98.67

śirasā tvābhiyāce 'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi /
bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣv iva maheśvaraḥ

2.98.68

atha vā pṛṣṭhataḥ kṛtvā vanam eva bhavān itaḥ /
gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārdham apy aham

2.98.69

tathāpi rāmo bharatena tāmyatā prasādyamānaḥ śirasā mahīpatiḥ /
na caiva cakre gamanāya sattvavān matiṃ pitus tadvacane pratiṣṭhitaḥ

2.98.70

tad adbhutaṃ sthairyam avekṣya rāghave samaṃ jano harṣam avāpa duḥkhitaḥ /
na yāty ayodhyām iti duḥkhito 'bhavat sthirapratijñatvam avekṣya harṣitaḥ

2.98.71

tam ṛtvijo naigamayūthavallabhās tathā visaṃjñāśrukalāś ca mātaraḥ /
tathā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvuḥ praṇamya rāmaṃ ca yayācire saha

Original text: Rāmāyaṇa-southern-2 · Edition: T.R. Krishnacarya: The Valmiki Ramayana - According to Southern recension, 1905 (Repr. Delhi : Sri Satguru Publications, 1982) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc