રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.98

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 98
તતઃ પુરુષસિંહાનાં વૃતાનાં તૈઃ સુહૃદ્ગણૈઃ ।
શોચતામ્ એવ રજની દુઃખેન વ્યત્યવર્તત

રજન્યાં સુપ્રભાતાયાં ભ્રાતરસ્ તે સુહૃદ્વૃતાઃ ।
મન્દાકિન્યાં હુતં જપ્યં કૃત્વા રામમ્ ઉપાગમન્

તૂષ્ણીં તે સમુપાસીના ન કશ્ચિત્ કિંચિદ્ અબ્રવીત્ ।
ભરતસ્ તુ સુહૃન્મધ્યે રામં વચનમ્ અબ્રવીત્

સાન્ત્વિતા મામિકા માતા દત્તં રાજ્યમ્ ઇદં મમ ।
તદ્ દદામિ તવૈવાહં ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્

મહતેવામ્બુવેગેન ભિન્નઃ સેતુર્ જલાગમે ।
દુરાવારં ત્વદન્યેન રાજ્યખણ્ડમ્ ઇદં મહત્

ગતિં ખર ઇવાશ્વસ્ય તાર્ક્ષ્યસ્યેવ પતત્રિણઃ ।
અનુગન્તું ન શક્તિર્ મે ગતિં તવ મહીપતે

સુજીવં નિત્યશસ્ તસ્ય યઃ પરૈર્ ઉપજીવ્યતે ।
રામ તેન તુ દુર્જીવં યઃ પરાન્ ઉપજીવતિ

યથા તુ રોપિતો વૃક્ષઃ પુરુષેણ વિવર્ધિતઃ ।
હ્રસ્વકેન દુરારોહો રૂઢસ્કન્ધો મહાદ્રુમઃ

સ યદા પુષ્પિતો ભૂત્વા ફલાનિ ન વિદર્શયેત્ ।
સ તાં નાનુભવેત્ પ્રીતિં યસ્ય હેતોઃ પ્રભાવિતઃ

એષોપમા મહાબાહો ત્વમ્ અર્થં વેત્તુમ્ અર્હસિ ।
યદિ ત્વમ્ અસ્માન્ ઋષભો ભર્તા ભૃત્યાન્ ન શાધિ હિ

શ્રેણયસ્ ત્વાં મહારાજ પશ્યન્ત્વ્ અગ્ર્યાશ્ ચ સર્વશઃ ।
પ્રતપન્તમ્ ઇવાદિત્યં રાજ્યે સ્થિતમ્ અરિંદમમ્

તવાનુયાને કાકુત્સ્થ મત્તા નર્દન્તુ કુઞ્જરાઃ ।
અન્તઃપુરગતા નાર્યો નન્દન્તુ સુસમાહિતાઃ

તસ્ય સાધ્વ્ ઇત્ય્ અમન્યન્ત નાગરા વિવિધા જનાઃ ।
ભરતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રામં પ્રત્યનુયાચતઃ

તમ્ એવં દુઃખિતં પ્રેક્ષ્ય વિલપન્તં યશસ્વિનમ્ ।
રામઃ કૃતાત્મા ભરતં સમાશ્વાસયદ્ આત્મવાન્

નાત્મનઃ કામકારો ઽસ્તિ પુરુષો ઽયમ્ અનીશ્વરઃ ।
ઇતશ્ ચેતરતશ્ ચૈનં કૃતાન્તઃ પરિકર્ષતિ

સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ ।
સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં ચ જીવિતમ્

યથા ફલાનાં પક્વાનાં નાન્યત્ર પતનાદ્ ભયમ્ ।
એવં નરસ્ય જાતસ્ય નાન્યત્ર મરણાદ્ ભયમ્

યથાગારં દૃઢસ્થૂણં જીર્ણં ભૂત્વાવસીદતિ ।
તથાવસીદન્તિ નરા જરામૃત્યુવશં ગતાઃ

અહોરાત્રાણિ ગચ્છન્તિ સર્વેષાં પ્રાણિનામ્ ઇહ ।
આયૂંષિ ક્ષપયન્ત્ય્ આશુ ગ્રીષ્મે જલમ્ ઇવાંશવઃ

આત્માનમ્ અનુશોચ ત્વં કિમ્ અન્યમ્ અનુશોચસિ ।
આયુસ્ તે હીયતે યસ્ય સ્થિતસ્ય ચ ગતસ્ય ચ

સહૈવ મૃત્યુર્ વ્રજતિ સહ મૃત્યુર્ નિષીદતિ ।
ગત્વા સુદીર્ઘમ્ અધ્વાનં સહ મૃત્યુર્ નિવર્તતે

ગાત્રેષુ વલયઃ પ્રાપ્તાઃ શ્વેતાશ્ ચૈવ શિરોરુહાઃ ।
જરયા પુરુષો જીર્ણઃ કિં હિ કૃત્વા પ્રભાવયેત્

નન્દન્ત્ય્ ઉદિત આદિત્યે નન્દન્ત્ય્ અસ્તમ્ ઇતે રવૌ ।
આત્મનો નાવબુધ્યન્તે મનુષ્યા જીવિતક્ષયમ્

હૃષ્યન્ત્ય્ ઋતુમુખં દૃષ્ટ્વા નવં નવમ્ ઇહાગતમ્ ।
ઋતૂનાં પરિવર્તેન પ્રાણિનાં પ્રાણસંક્ષયઃ

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહાર્ણવે ।
સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં કાલમ્ આસાદ્ય કંચન

એવં ભાર્યાશ્ ચ પુત્રાશ્ ચ જ્ઞાતયશ્ ચ વસૂનિ ચ ।
સમેત્ય વ્યવધાવન્તિ ધ્રુવો હ્ય્ એષાં વિનાભવઃ

નાત્ર કશ્ચિદ્ યથા ભાવં પ્રાણી સમભિવર્તતે ।
તેન તસ્મિન્ ન સામર્થ્યં પ્રેતસ્યાસ્ત્ય્ અનુશોચતઃ

યથા હિ સાર્થં ગચ્છન્તં બ્રૂયાત્ કશ્ચિત્ પથિ સ્થિતઃ ।
અહમ્ અપ્ય્ આગમિષ્યામિ પૃષ્ઠતો ભવતામ્ ઇતિ

એવં પૂર્વૈર્ ગતો માર્ગઃ પિતૃપૈતામહો ધ્રુવઃ ।
તમ્ આપન્નઃ કથં શોચેદ્ યસ્ય નાસ્તિ વ્યતિક્રમઃ

વયસઃ પતમાનસ્ય સ્રોતસો વાનિવર્તિનઃ ।
આત્મા સુખે નિયોક્તવ્યઃ સુખભાજઃ પ્રજાઃ સ્મૃતાઃ

ધર્માત્મા સ શુભૈઃ કૃત્સ્નૈઃ ક્રતુભિશ્ ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
ધૂતપાપો ગતઃ સ્વર્ગં પિતા નઃ પૃથિવીપતિઃ

ભૃત્યાનાં ભરણાત્ સમ્યક્ પ્રજાનાં પરિપાલનાત્ ।
અર્થાદાનાચ્ ચ ધાર્મેણ પિતા નસ્ ત્રિદિવં ગતઃ

ઇષ્ટ્વા બહુવિધૈર્ યજ્ઞૈર્ ભોગાંશ્ ચાવાપ્ય પુષ્કલાન્ ।
ઉત્તમં ચાયુર્ આસાદ્ય સ્વર્ ગતઃ પૃથિવીપતિઃ

સ જીર્ણં માનુષં દેહં પરિત્યજ્ય પિતા હિ નઃ ।
દૈવીમ્ ઋદ્ધિમ્ અનુપ્રાપ્તો બ્રહ્મલોકવિહારિણીમ્

તં તુ નૈવંવિધઃ કશ્ચિત્ પ્રાજ્ઞઃ શોચિતુમ્ અર્હતિ ।
ત્વદ્વિધો યદ્વિધશ્ ચાપિ શ્રુતવાન્ બુદ્ધિમત્તરઃ

એતે બહુવિધાઃ શોકા વિલાપરુદિતે તથા ।
વર્જનીયા હિ ધીરેણ સર્વાવસ્થાસુ ધીમતા

સ સ્વસ્થો ભવ મા શોચો યાત્વા ચાવસ તાં પુરીમ્ ।
તથા પિત્રા નિયુક્તો ઽસિ વશિના વદતાં વર

યત્રાહમ્ અપિ તેનૈવ નિયુક્તઃ પુણ્યકર્મણા ।
તત્રૈવાહં કરિષ્યામિ પિતુર્ આર્યસ્ય શાસનમ્

ન મયા શાસનં તસ્ય ત્યક્તું ન્યાય્યમ્ અરિંદમ ।
તત્ ત્વયાપિ સદા માન્યં સ વૈ બન્ધુઃ સ નઃ પિતા

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ વિરતે રામે વચનમ્ અર્થવત્ ।
ઉવાચ ભરતશ્ ચિત્રં ધાર્મિકો ધાર્મિકં વચઃ

કો હિ સ્યાદ્ ઈદૃશો લોકે યાદૃશસ્ ત્વમ્ અરિંદમ ।
ન ત્વાં પ્રવ્યથયેદ્ દુઃખં પ્રીતિર્ વા ન પ્રહર્ષયેત્

સંમતશ્ ચાસિ વૃદ્ધાનાં તાંશ્ ચ પૃચ્છસિ સંશયાન્ ।
યથા મૃતસ્ તથા જીવન્ યથાસતિ તથા સતિ

યસ્યૈષ બુદ્ધિલાભઃ સ્યાત્ પરિતપ્યેત કેન સઃ ।
સ એવં વ્યસનં પ્રાપ્ય ન વિષીદિતુમ્ અર્હતિ

અમરોપમસત્ત્વસ્ ત્વં મહાત્મા સત્યસંગરઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી ચ બુદ્ધિમાંશ્ ચાસિ રાઘવ

ન ત્વામ્ એવં ગુણૈર્ યુક્તં પ્રભવાભવકોવિદમ્ ।
અવિષહ્યતમં દુઃખમ્ આસાદયિતુમ્ અર્હતિ

પ્રોષિતે મયિ યત્ પાપં માત્રા મત્કારણાત્ કૃતમ્ ।
ક્ષુદ્રયા તદ્ અનિષ્ટં મે પ્રસીદતુ ભવાન્ મમ

ધર્મબન્ધેન બદ્ધો ઽસ્મિ તેનેમાં નેહ માતરમ્ ।
હન્મિ તીવ્રેણ દણ્ડેન દણ્ડાર્હાં પાપકારિણીમ્

કથં દશરથાજ્ જાતઃ શુદ્ધાભિજનકર્મણઃ ।
જાનન્ ધર્મમ્ અધર્મિષ્ઠં કુર્યાં કર્મ જુગુપ્સિતમ્

ગુરુઃ ક્રિયાવાન્ વૃદ્ધશ્ ચ રાજા પ્રેતઃ પિતેતિ ચ ।
તાતં ન પરિગર્હેયં દૈવતં ચેતિ સંસદિ

કો હિ ધર્માર્થયોર્ હીનમ્ ઈદૃશં કર્મ કિલ્બિષમ્ ।
સ્ત્રિયાઃ પ્રિયચિકીર્ષુઃ સન્ કુર્યાદ્ ધર્મજ્ઞ ધર્મવિત્

અન્તકાલે હિ ભૂતાનિ મુહ્યન્તીતિ પુરાશ્રુતિઃ ।
રાજ્ઞૈવં કુર્વતા લોકે પ્રત્યક્ષા સા શ્રુતિઃ કૃતા

સાધ્વર્થમ્ અભિસંધાય ક્રોધાન્ મોહાચ્ ચ સાહસાત્ ।
તાતસ્ય યદ્ અતિક્રાન્તં પ્રત્યાહરતુ તદ્ ભવાન્

પિતુર્ હિ સમતિક્રાન્તં પુત્રો યઃ સાધુ મન્યતે ।
તદ્ અપત્યં મતં લોકે વિપરીતમ્ અતો ઽન્યથા

તદ્ અપત્યં ભવાન્ અસ્તુ મા ભવાન્ દુષ્કૃતં પિતુઃ ।
અભિપત્તા કૃતં કર્મ લોકે ધીરવિગર્હિતમ્

કૈકેયીં માં ચ તાતં ચ સુહૃદો બાન્ધવાંશ્ ચ નઃ ।
પૌરજાનપદાન્ સર્વાંસ્ ત્રાતુ સર્વમ્ ઇદં ભવાન્

ક્વ ચારણ્યં ક્વ ચ ક્ષાત્રં ક્વ જટાઃ ક્વ ચ પાલનમ્ ।
ઈદૃશં વ્યાહતં કર્મ ન ભવાન્ કર્તુમ્ અર્હતિ

અથ ક્લેશજમ્ એવ ત્વં ધર્મં ચરિતુમ્ ઇચ્છસિ ।
ધર્મેણ ચતુરો વર્ણાન્ પાલયન્ ક્લેશમ્ આપ્નુહિ

ચતુર્ણામ્ આશ્રમાણાં હિ ગાર્હસ્થ્યં શ્રેષ્ઠમ્ આશ્રમમ્ ।
આહુર્ ધર્મજ્ઞ ધર્મજ્ઞાસ્ તં કથં ત્યક્તુમ્ અર્હસિ

શ્રુતેન બાલઃ સ્થાનેન જન્મના ભવતો હ્ય્ અહમ્ ।
સ કથં પાલયિષ્યામિ ભૂમિં ભવતિ તિષ્ઠતિ

હીનબુદ્ધિગુણો બાલો હીનઃ સ્થાનેન ચાપ્ય્ અહમ્ ।
ભવતા ચ વિના ભૂતો ન વર્તયિતુમ્ ઉત્સહે

ઇદં નિખિલમ્ અવ્યગ્રં પિત્ર્યં રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્ ।
અનુશાધિ સ્વધર્મેણ ધર્મજ્ઞ સહ બાન્ધવૈઃ

ઇહૈવ ત્વાભિષિઞ્ચન્તુ ધર્મજ્ઞ સહ બાન્ધવૈઃ ।
ઋત્વિજઃ સવસિષ્ઠાશ્ ચ મન્ત્રવન્ મન્ત્રકોવિદાઃ

અભિષિક્તસ્ ત્વમ્ અસ્માભિર્ અયોધ્યાં પાલને વ્રજ ।
વિજિત્ય તરસા લોકાન્ મરુદ્ભિર્ ઇવ વાસવઃ

ઋણાનિ ત્રીણ્ય્ અપાકુર્વન્ દુર્હૃદઃ સાધુ નિર્દહન્ ।
સુહૃદસ્ તર્પયન્ કામૈસ્ ત્વમ્ એવાત્રાનુશાધિ મામ્

અદ્યાર્ય મુદિતાઃ સન્તુ સુહૃદસ્ તે ઽભિષેચને ।
અદ્ય ભીતાઃ પાલયન્તાં દુર્હૃદસ્ તે દિશો દશ

આક્રોશં મમ માતુશ્ ચ પ્રમૃજ્ય પુરુષર્ષભ ।
અદ્ય તત્ર ભવન્તં ચ પિતરં રક્ષ કિલ્બિષાત્

શિરસા ત્વાભિયાચે ઽહં કુરુષ્વ કરુણાં મયિ ।
બાન્ધવેષુ ચ સર્વેષુ ભૂતેષ્વ્ ઇવ મહેશ્વરઃ

અથ વા પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા વનમ્ એવ ભવાન્ ઇતઃ ।
ગમિષ્યતિ ગમિષ્યામિ ભવતા સાર્ધમ્ અપ્ય્ અહમ્

તથાપિ રામો ભરતેન તામ્યતા પ્રસાદ્યમાનઃ શિરસા મહીપતિઃ ।
ન ચૈવ ચક્રે ગમનાય સત્ત્વવાન્ મતિં પિતુસ્ તદ્વચને પ્રતિષ્ઠિતઃ

તદ્ અદ્ભુતં સ્થૈર્યમ્ અવેક્ષ્ય રાઘવે સમં જનો હર્ષમ્ અવાપ દુઃખિતઃ ।
ન યાત્ય્ અયોધ્યામ્ ઇતિ દુઃખિતો ઽભવત્ સ્થિરપ્રતિજ્ઞત્વમ્ અવેક્ષ્ય હર્ષિતઃ

તમ્ ઋત્વિજો નૈગમયૂથવલ્લભાસ્ તથા વિસંજ્ઞાશ્રુકલાશ્ ચ માતરઃ ।
તથા બ્રુવાણં ભરતં પ્રતુષ્ટુવુઃ પ્રણમ્ય રામં ચ યયાચિરે સહ