Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.96
Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 96
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārān daśarathasya ca /
abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ
rājapatnyaś ca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati /
dadṛśus tatra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā /
sumitrām abravīd dīnā yāś cānyā rājayoṣitaḥ
idaṃ teṣām anāthānāṃ kliṣṭam akliṣṭakarmaṇām /
vane prāk kevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ
itaḥ sumitre putras te sadā jalam atandritaḥ /
svayaṃ harati saumitrir mama putrasya kāraṇāt
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale /
pitur iṅgudīpiṇyākaṃ nyastam āyatalocanā
taṃ bhūmau pitur ārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā /
uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ
idam ikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ /
rāghaveṇa pitur dattaṃ paśyataitad yathāvidhi
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ /
naitad aupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ /
katham iṅgudīpiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipaḥ
ato duḥkhataraṃ loke na kiṃcit pratibhāti mā /
yatra rāmaḥ pitur dadyād iṅgudīkṣodam ṛddhimān
rāmeṇeṅgudīpiṇyākaṃ pitur dattaṃ samīkṣya me /
kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā
evam ārtāṃ sapatnyas tā jagmur āśvāsya tāṃ tadā /
dadṛśuś cāśrame rāmaṃ svargāc cyutam ivāmaram
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ /
ārtā mumucur aśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ
tāsāṃ rāmaḥ samutthāya jagrāha caraṇāñ śubhān /
mātḥṇāṃ manujavyāghraḥ sarvāsāṃ satyasaṃgaraḥ
tāḥ pāṇibhiḥ sukhasparśair mṛdvaṅgulitalaiḥ śubhaiḥ /
pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhād rāmasyāyatalocanāḥ
saumitrir api tāḥ sarvā mātḥn samprekṣya duḥkhitaḥ /
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmād anantaram
yathā rāme tathā tasmin sarvā vavṛtire striyaḥ /
vṛttiṃ daśarathāj jāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe
sītāpi caraṇāṃs tāsām upasaṃgṛhya duḥkhitā /
śvaśrūṇām aśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā /
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyam abravīt
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca /
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane
padmam ātapasaṃtaptaṃ parikliṣṭam ivotpalam /
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candram ivāmbudaiḥ
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahaty agnir ivāśrayam /
bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ
bruvantyām evam ārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ /
pādāv āsādya jagrāha vasiṣṭhasya sa rāghavaḥ
purohitasyāgnisamasya tasya vai bṛhaspater indra ivāmarādhipaḥ /
pragṛhya pādau susamṛddhatejasaḥ sahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ
tato jaghanyaṃ sahitaiḥ sa mantribhiḥ purapradhānaiś ca sahaiva sainikaiḥ /
janena dharmajñatamena dharmavān upopaviṣṭo bharatas tadāgrajam
upopaviṣṭas tu tadā sa vīryavāṃs tapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam /
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjalir yathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim
kim eṣa vākyaṃ bharato 'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati /
itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalam uttamaṃ tadā
sa rāghavaḥ satyadhṛtiś ca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharataś ca dhārmikaḥ /
vṛtāḥ suhṛdbhiś ca virejur adhvare yathā sadasyaiḥ sahitās trayo 'gnayaḥ
Original text: Rāmāyaṇa-southern-2 · Edition: T.R. Krishnacarya: The Valmiki Ramayana - According to Southern recension, 1905 (Repr. Delhi : Sri Satguru Publications, 1982) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0