रामायण (दक्षिणी पाठ) · अध्याय 2.96

रामायण, अयोध्याकाण्ड, 96
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान् दशरथस्य च ।
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः

राजपत्न्यश् च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।
ददृशुस् तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।
सुमित्राम् अब्रवीद् दीना याश् चान्या राजयोषितः

इदं तेषाम् अनाथानां क्लिष्टम् अक्लिष्टकर्मणाम् ।
वने प्राक् केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः

इतः सुमित्रे पुत्रस् ते सदा जलम् अतन्द्रितः ।
स्वयं हरति सौमित्रिर् मम पुत्रस्य कारणात्

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।
पितुर् इङ्गुदीपिण्याकं न्यस्तम् आयतलोचना

तं भूमौ पितुर् आर्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः

इदम् इक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।
राघवेण पितुर् दत्तं पश्यतैतद् यथाविधि

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।
नैतद् औपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।
कथम् इङ्गुदीपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः

अतो दुःखतरं लोके न किंचित् प्रतिभाति मा ।
यत्र रामः पितुर् दद्याद् इङ्गुदीक्षोदम् ऋद्धिमान्

रामेणेङ्गुदीपिण्याकं पितुर् दत्तं समीक्ष्य मे ।
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा

एवम् आर्तां सपत्न्यस् ता जग्मुर् आश्वास्य तां तदा ।
ददृशुश् चाश्रमे रामं स्वर्गाच् च्युतम् इवामरम्

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः ।
आर्ता मुमुचुर् अश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः

तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ् शुभान् ।
मात्ःणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः

ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर् मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः ।
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद् रामस्यायतलोचनाः

सौमित्रिर् अपि ताः सर्वा मात्ःन् सम्प्रेक्ष्य दुःखितः ।
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामाद् अनन्तरम्

यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।
वृत्तिं दशरथाज् जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे

सीतापि चरणांस् तासाम् उपसंगृह्य दुःखिता ।
श्वश्रूणाम् अश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा ।
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत्

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।
रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने

पद्मम् आतपसंतप्तं परिक्लिष्टम् इवोत्पलम् ।
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रम् इवाम्बुदैः

मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्य् अग्निर् इवाश्रयम् ।
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः

ब्रुवन्त्याम् एवम् आर्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।
पादाव् आसाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः

पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै बृहस्पतेर् इन्द्र इवामराधिपः ।
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः

ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः पुरप्रधानैश् च सहैव सैनिकैः ।
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवान् उपोपविष्टो भरतस् तदाग्रजम्

उपोपविष्टस् तु तदा स वीर्यवांस् तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर् यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्

किम् एष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलम् उत्तमं तदा

स राघवः सत्यधृतिश् च लक्ष्मणो महानुभावो भरतश् च धार्मिकः ।
वृताः सुहृद्भिश् च विरेजुर् अध्वरे यथा सदस्यैः सहितास् त्रयो ऽग्नयः